Varaha Purana — Chapter 9

VrP 9.9

धरण्युवाच । आदौ कृतयुगे नाथ किं कृतं विश्वमूर्त्तिना । नारायणेन तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः श्रीवराह उवाच । पूर्वं नारायणस्त्वेको नासीत् किञ्चिद्धरेः परम् । सैक एव रतिं लेभे नैव स्वच्छन्दकर्मकृत् तस्य द्वितीयमिच्छन्तश्चिन्ता बुद्ध्यात्मिका बभौ । असावित्येव संज्ञाया क्षणं भास्करसन्निभा तस्या अपि द्विधा भूता चिन्ताऽभूद ब्रह्मवादिनी । उमेति संज्ञया यत्तत्सदा मर्त्ये व्यवस्थिता ओमित्येकाक्षरीभूता ससर्जेमां महीं तदा । भूः ससर्ज भुवं सोऽपि स्वः ससर्ज ततो महः ततश्च जन इत्येव तपश्चात्मा प्रलीयते । एतदोतं तथा प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव जगत् प्रणवतो भूतं शून्यमेतत् स्थितं तदा । येयं मूर्तिर्भगवतः शंकरः स स्वयं हरिः शून्याँल्लोकानिमान् दृष्ट्वा सिसृक्षुर्मूर्त्तिमुत्तमाम् । क्षोभयित्वा मनोधाम तत्राकारः स्वमात्रतः स्थितस्तस्मिन् यदा क्षुब्धे ब्रह्माण्डमभवत्तदा । तस्मिंस्तु शकलीभूते भूर्लोकं च व्यवस्थितम् अपरं भुवनं प्रायान्मध्ये भास्करसन्निभम् । पुराणपुरुषो व्याप्य पद्मकोशे व्यवस्थितः स हि नारायणो देवः प्राजापत्येन तेजसा । अकाराद्यं स्वरं नाभ्यां हलं च विससर्ज ह अमूर्त्तसृष्टौ शास्त्राणि उदगायत् तदा दिशः । सुष्ट्वा पुनरमेयात्मा चिन्तयामास धारणम् तस्य चिन्तयतो नेत्रात् तेजः समभवन्महत् । दक्षिणं वह्निसङ्काशं वामं तुहिनसन्निभम् तं दृष्ट्वा चन्द्रसूर्यौ तु कल्पितौ परमेष्ठिना । ततः प्राणः समुत्तस्थौ वायुश्च परमेष्ठिनः स एव वायुर्भगवान् योऽद्यापि हृदिगो विभुः । तस्माद् वह्निः समुत्तस्थौ तस्मादग्नेर्जलं महत् य एवाग्निः स वै तेजो ब्राह्मं परमकारणम् । बाहुभ्यामप्यसौ तेजः क्षात्रं तेजः ससर्ज ह ऊरुभ्यामपि वैश्यांश्च पद्भ्यां शूद्रांस्तथा विभुः । ततस्तु ससृजे यक्षान् राक्षसांश्च तथा विभुः चतुर्विधैस्तु भूर्लोकं भुवर्लोकं वियच्चरैः । भूतैः स्वर्मार्गगैरन्यैः स्वर्लोकं समपूरयत् महर्लोकं तथा तैस्तैर्भूतैश्च सनकादिभिः । जनोलोकं ततश्चैव वैराजैः समपूरयत् तपोलोकं ततो देवस्तपोनिष्ठैरपूरयत् । अपुनर्मारकैर्देवैः सत्यलोकमपूरयत् सृष्टिं सृष्ट्वा तथा देवो भगवान् भूतभावनः । कल्पसंज्ञं स्वकं घस्त्रं जागर्ति परमेश्वरः तस्मिन् जगति भूर्लोको भुवर्लोकश्च जायते । स्वर्लोकश्च त्रयोऽप्येते जायन्ते नात्र संशयः सुप्ते तु देवे कल्पान्ते तावती रात्रिरिष्यते । त्रै लोक्यमेतत् सुप्तं स्यात् तथोपप्लवतां गतम् ततो रात्र्यां व्यतीतायामुत्थितः कमलेक्षणः । चिन्तयामास तान् वेदान् मातरं च चतुर्ष्वपि । चिन्तयानः स देवेशस्तान् वेदान् नाध्यगच्छत लोकमार्गस्थितिं कर्त्तुं निद्राज्ञानेन मोहितः । चिन्तयामास देवेशो नात्र वेदा व्यवस्थिताः ततः स्वमूर्तौ तोयाख्ये लीनान् दृष्ट्वा सुरेश्वरः । जिघृक्षुश्चिन्तयामास मत्स्यो भूत्वाविशज्जलम् एवं ध्यात्वा महामत्स्यस्तत्क्षणात् समजायत । विवेश च जलं देवः समन्तात् क्षोभयन्निव तस्मिन् प्रविष्टे सहसा जलं तु महामहीधृग्वपुषि प्रकाशम् । मात्स्यं गते देववरे महोदधिं हरिं स्तवैस्तुष्टुवुरुद्धृतक्षितिम् नमोऽस्तु वेदान्तरगाप्रतर्क्य नमोऽस्तु नारायण मत्स्यरूप । नमोऽस्तु ते सुस्वर विश्वमूर्त्ते नमोऽस्तु विद्याद्वयरूपधारिन् नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुत्स्वरूप जलान्तविश्वस्थित चारुनेत्र । नमोऽस्तु विष्णोः शरणं व्रजामः प्रपाहि नो मत्स्यतनुं विहाय त्वया ततं विश्वमनन्तमूर्त्ते पृथग्गते किञ्चिदिहास्ति देव । भवान् न चास्य व्यतिरिक्तमूर्त्ति- स्त्वत्तो वयं ते शरणं प्रपन्नाः खात्मेन्दुवह्निश्च मनश्च रूपं पुराणमूर्त्तेस्तव चाब्जनेत्र । क्षमस्व शंभो यदि भक्तिहीनं त्वया जगद्भासति देवदेव विरुद्धमेतत् तव देवरूपं सुभीषणं सुस्वनमद्रितुल्यम् । पुराण देवेश जगन्निवास शमं प्रयाह्यच्युत तीव्रभानो वयं हि सर्वे शरणं प्रपन्ना भयाच्च ते रूपमिदं प्रपश्य । लोके समस्तं भवता विना तु न विद्यते देहगतं पुराणम् एवं स्तुतस्तदा देवो जलस्थान् जगृहे च सः । वेदान् सोपनिषच्छास्त्रानन्तःस्थं रूपमास्थितः यावत्स्वमूर्तिर्भगवांस्तावदेव जगत् त्विदम् । कूटस्थे तल्लयं याति विकृतिस्थे विवर्द्धते

dharaṇyuvāca | ādau kṛtayuge nātha kiṃ kṛtaṃ viśvamūrttinā | nārāyaṇena tatsarvaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ śrīvarāha uvāca | pūrvaṃ nārāyaṇastveko nāsīt kiñciddhareḥ param | saika eva ratiṃ lebhe naiva svacchandakarmakṛt tasya dvitīyamicchantaścintā buddhyātmikā babhau | asāvityeva saṃjñāyā kṣaṇaṃ bhāskarasannibhā tasyā api dvidhā bhūtā cintā'bhūda brahmavādinī | umeti saṃjñayā yattatsadā martye vyavasthitā omityekākṣarībhūtā sasarjemāṃ mahīṃ tadā | bhūḥ sasarja bhuvaṃ so'pi svaḥ sasarja tato mahaḥ tataśca jana ityeva tapaścātmā pralīyate | etadotaṃ tathā protaṃ sūtre maṇigaṇā iva jagat praṇavato bhūtaṃ śūnyametat sthitaṃ tadā | yeyaṃ mūrtirbhagavataḥ śaṃkaraḥ sa svayaṃ hariḥ śūnyā~llokānimān dṛṣṭvā sisṛkṣurmūrttimuttamām | kṣobhayitvā manodhāma tatrākāraḥ svamātrataḥ sthitastasmin yadā kṣubdhe brahmāṇḍamabhavattadā | tasmiṃstu śakalībhūte bhūrlokaṃ ca vyavasthitam aparaṃ bhuvanaṃ prāyānmadhye bhāskarasannibham | purāṇapuruṣo vyāpya padmakośe vyavasthitaḥ sa hi nārāyaṇo devaḥ prājāpatyena tejasā | akārādyaṃ svaraṃ nābhyāṃ halaṃ ca visasarja ha amūrttasṛṣṭau śāstrāṇi udagāyat tadā diśaḥ | suṣṭvā punarameyātmā cintayāmāsa dhāraṇam tasya cintayato netrāt tejaḥ samabhavanmahat | dakṣiṇaṃ vahnisaṅkāśaṃ vāmaṃ tuhinasannibham taṃ dṛṣṭvā candrasūryau tu kalpitau parameṣṭhinā | tataḥ prāṇaḥ samuttasthau vāyuśca parameṣṭhinaḥ sa eva vāyurbhagavān yo'dyāpi hṛdigo vibhuḥ | tasmād vahniḥ samuttasthau tasmādagnerjalaṃ mahat ya evāgniḥ sa vai tejo brāhmaṃ paramakāraṇam | bāhubhyāmapyasau tejaḥ kṣātraṃ tejaḥ sasarja ha ūrubhyāmapi vaiśyāṃśca padbhyāṃ śūdrāṃstathā vibhuḥ | tatastu sasṛje yakṣān rākṣasāṃśca tathā vibhuḥ caturvidhaistu bhūrlokaṃ bhuvarlokaṃ viyaccaraiḥ | bhūtaiḥ svarmārgagairanyaiḥ svarlokaṃ samapūrayat maharlokaṃ tathā taistairbhūtaiśca sanakādibhiḥ | janolokaṃ tataścaiva vairājaiḥ samapūrayat tapolokaṃ tato devastaponiṣṭhairapūrayat | apunarmārakairdevaiḥ satyalokamapūrayat sṛṣṭiṃ sṛṣṭvā tathā devo bhagavān bhūtabhāvanaḥ | kalpasaṃjñaṃ svakaṃ ghastraṃ jāgarti parameśvaraḥ tasmin jagati bhūrloko bhuvarlokaśca jāyate | svarlokaśca trayo'pyete jāyante nātra saṃśayaḥ supte tu deve kalpānte tāvatī rātririṣyate | trai lokyametat suptaṃ syāt tathopaplavatāṃ gatam tato rātryāṃ vyatītāyāmutthitaḥ kamalekṣaṇaḥ | cintayāmāsa tān vedān mātaraṃ ca caturṣvapi | cintayānaḥ sa deveśastān vedān nādhyagacchata lokamārgasthitiṃ karttuṃ nidrājñānena mohitaḥ | cintayāmāsa deveśo nātra vedā vyavasthitāḥ tataḥ svamūrtau toyākhye līnān dṛṣṭvā sureśvaraḥ | jighṛkṣuścintayāmāsa matsyo bhūtvāviśajjalam evaṃ dhyātvā mahāmatsyastatkṣaṇāt samajāyata | viveśa ca jalaṃ devaḥ samantāt kṣobhayanniva tasmin praviṣṭe sahasā jalaṃ tu mahāmahīdhṛgvapuṣi prakāśam | mātsyaṃ gate devavare mahodadhiṃ hariṃ stavaistuṣṭuvuruddhṛtakṣitim namo'stu vedāntaragāpratarkya namo'stu nārāyaṇa matsyarūpa | namo'stu te susvara viśvamūrtte namo'stu vidyādvayarūpadhārin namo'stu candrārkamarutsvarūpa jalāntaviśvasthita cārunetra | namo'stu viṣṇoḥ śaraṇaṃ vrajāmaḥ prapāhi no matsyatanuṃ vihāya tvayā tataṃ viśvamanantamūrtte pṛthaggate kiñcidihāsti deva | bhavān na cāsya vyatiriktamūrtti- stvatto vayaṃ te śaraṇaṃ prapannāḥ khātmenduvahniśca manaśca rūpaṃ purāṇamūrttestava cābjanetra | kṣamasva śaṃbho yadi bhaktihīnaṃ tvayā jagadbhāsati devadeva viruddhametat tava devarūpaṃ subhīṣaṇaṃ susvanamadritulyam | purāṇa deveśa jagannivāsa śamaṃ prayāhyacyuta tīvrabhāno vayaṃ hi sarve śaraṇaṃ prapannā bhayācca te rūpamidaṃ prapaśya | loke samastaṃ bhavatā vinā tu na vidyate dehagataṃ purāṇam evaṃ stutastadā devo jalasthān jagṛhe ca saḥ | vedān sopaniṣacchāstrānantaḥsthaṃ rūpamāsthitaḥ yāvatsvamūrtirbhagavāṃstāvadeva jagat tvidam | kūṭasthe tallayaṃ yāti vikṛtisthe vivarddhate