Varaha Purana — Chapter 89

VrP 89.89

धरण्युवाच । परमात्मा शिवः पुण्य इति केचिद् भवं विदुः । अपरे हरिमीशानमिति केचिच्चतुर्मुखम् एतेषां कतमो देवः परः को वाऽथवाऽपरः । एतद्देव ममाचक्ष्व परं कौतूहलं विभो श्रीवराह उवाच । परो नारायणो देवस्तस्माज्जातश्चतुर्मुखः । तस्माद् रुद्रोऽभवद् देवि स च सर्वज्ञतां गतः तस्याश्चर्याण्यनेकानि विविधानि वरानने । श्रृणु सर्वाणि चार्वङ्गि कथ्यमानं मयाऽनघे कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते । वसत्यनुदिनं देवः शूलपाणिस्त्रिलोचनः सैकस्मिन् दिवसे देवः सर्वभूतनमस्कृतः । गणैः परिवृतो गौर्या महानासीत् पिनाकधृक् तत्र सिंहमुखाः केचिद् गणा नर्दन्ति सिंहवत् । अपरे हस्तिवक्त्राश्च हयवक्त्रास्तथापरे अपरे शिंशुमारास्या अपरे सूकराननाः । अपरेऽश्वामुखा रौद्रा खरास्याजाननास्तथा । छागमत्स्याननाः क्रूरा ह्यनन्ताः शस्त्रपाणयः केचिद् गायन्ति नृत्यन्ति धावन्ति स्फोटयन्ति च । हसन्ति किलकिलायन्ति गर्जन्ति च महाबलाः केचिल्लोष्टांस्तु संगृह्य युयुधुर्गणनायकाः । अपरे मल्लयुद्धेन युयुधुर्बलदर्पिताः । एवं गणसहस्त्रेण वृतो देवो महेश्वरः यावदास्ते स्वयं देव्या क्रीडन् देववरः स्वयम् । तावद् ब्रह्मा स्वयं देवैरुपायात् सह सत्वरः तमागतमथो दृष्ट्वा पूजयित्वा विधानतः । उवाच परमो देवो रुद्रो ब्रह्माणमव्यम् किमागमनकृत्यं ते ब्रह्मन् ब्रूहि ममाचिरम् । किं च देवास्त्वरायुक्ता आगता मम सन्निधौ ब्रह्मोवाच । अस्त्यन्धको महादैत्यस्तेन सर्वे दिवौकसः । अर्दिता मत्समीपं तु बुद्ध्वा मां शरणैषिणः ततश्चैते मया सर्वे प्रोक्ता देवा भवं प्रति । गच्छाम इति देवेश ततस्त्वेते समागताः एवमुक्त्वा स्वयं ब्रह्मा वीक्षां चक्रे पिनाकिनम् । नारायणं च मनसा सस्मार परमेश्वरम् । ततो नारायणो देवो द्वाभ्यां मध्ये व्यवस्थितः ततस्त्वेकीगतास्ते तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । परस्परं सूक्ष्मदृष्ट्या वीक्षां चक्रुर्मुदायुताः ततस्तेषां त्रिधा दृष्टिर्भूत्वैका समजायत । तस्यां दृष्ट्यां समुत्पन्ना कुमारी दिव्यरूपिणी नीलोत्पलदलश्यामा नीलकुञ्चितमूर्द्धजा । सुनासा सुललाटान्ता सुवक्त्रा सुप्रतिष्ठिता त्वष्ट्रा यदग्निजिह्वं तु लक्षणं परिभाषितम् । तत्सर्वमेकतः संस्थं कन्यायां संप्रदृश्यते अथ तां दृश्य कन्यां तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ऊचुः काऽसि शुभे ब्रूहि किं वा कार्यं विपश्चितम् त्रिवर्णा च कुमारी सा कृष्णशुक्ला च पीतिका । उवाच भवतां दृष्टेर्योगाज्जाताऽस्मि सत्तमाः । किं मां न वेत्थ सुश्रोणीं स्वशक्तिं परमेश्वरीम् ततो ब्रह्मादयस्ते च तस्यास्तुष्टा वरं ददुः । नाम्नाऽसि त्रिकला देवी पाहि विश्वं च सर्वदा अपराण्यपि नामानि भविष्यन्ति तवानघे । गुणोत्थानि महाभागे सर्वसिद्धिकराणि च अन्यच्च कारणं देवि त्रिवर्णाऽसि वरानने । मूर्तित्रयं त्रिभिर्वर्णैः कुरु देवि स्वकं द्रुतम् एवमुक्ता तदा देवैरकरोत् त्रिविधां तनुम् । सितां रक्तां तथा कृष्णां त्रिमूर्तित्वं जगाम ह या सा ब्राह्मी शुभा मूर्त्तिस्तया सृजति वै प्रजाः । सौम्यरूपेण सुश्रोणी ब्रह्मसृष्ट्या विधानतः या सा रक्तेन वर्णेन सुरूपा तनुमध्यमा । शङ्खचक्रधरा देवी वैष्णवी सा कला स्मृता । सा पाति सकलं विश्वं विष्णुमायेति कीर्त्त्यते या सा कृष्णेन वर्णेन रौद्री मूर्त्तिस्त्रिशूलिनी । दंष्ट्राकरालिनी देवी सा संहरति वै जगत् या सृष्टिर्ब्रह्मणो देवी श्वेतवर्णा विभावरी । सा कुमारी महाभागा विपुलाब्जदलेक्षणा । सद्यो ब्रह्माणमामन्त्र्य तत्रैवान्तरधीयत साऽन्तर्हिता ययौ देवी वरदा श्वेतपर्वतम् । तपस्तप्तुं महत् तीव्रं सर्वगत्वमभीप्सती या वैष्णवी कुमारी तु साप्यनुज्ञाय केशवम् । मन्दराद्रिं ययौ तप्तुं तपः परमदुश्चरम् या सा कृष्णा विशालाक्षी रौद्री दंष्ट्राकरालिनी । सा नीलपर्वतवरं तपश्चर्तुं ययौ शुभा अथ कालेन महता प्रजाः स्त्रष्टुं प्रजापतिः । आरब्धवान् तदा तस्य ववृधे सृजतो बलम् यदा न ववृधे तस्य ब्रह्मणो मानसी प्रजा । तदा दध्यौ किमेतन्मे न तथा वर्द्धते प्रजा ततो ब्रह्मा हृदा दध्यौ योगाभ्यासेन सुव्रते । चिन्तयन् बुबुधे देवस्तां कन्यां श्वेतपर्वते । तपश्चरन्तीं सुमहत् तपसा दग्धकिल्बिषाम् ततो ब्रह्मा ययौ तत्र यत्र सा कमलेक्षणा । तपश्चरति तां दृष्ट्वा वाक्यमेतदुवाच ह ब्रह्मोवाच । किं तपः क्रियते भद्रे कार्यमावेक्ष्य शोभते । तुष्टोऽस्मि ते विशालाक्षि वरं किं ते ददाम्यहम् सृष्टिरुवाच । भगवन्नेकदेशस्था नोत्सहे स्थातुमञ्जसा । अतोऽर्थं त्वां वरं याचे सर्वगत्वमभीप्सती एवमुक्तस्तदा देव्या सृष्ट्या ब्रह्मा प्रजापतिः । उवाच तां तदा देवीं सर्वगा त्वं भविष्यसि एवमुक्ता तदा तेन सृष्टिः सा कमलेक्षणा । तस्य ह्यङ्के लयं प्राप्ता सा देवी पद्मलोचना । तस्मादारभ्य कालात् तु ब्राह्मी सृष्टिर्व्यवर्द्धत ब्रह्मणो मानसाः सप्त तेषामन्ये तपोधनाः । तेषामन्ये ततस्त्वन्ये चतुर्द्धा भूतसंग्रहः । सस्थाणुजङ्गमानां च सृष्टिः सर्वत्र संस्थिता यत्किंचिद् वाङ्मयं लोके जगत्स्थावरजङ्गमम् । तत्सर्वं स्थापितं सृष्ट्या भूतं भव्यं च सर्वदा

dharaṇyuvāca | paramātmā śivaḥ puṇya iti kecid bhavaṃ viduḥ | apare harimīśānamiti keciccaturmukham eteṣāṃ katamo devaḥ paraḥ ko vā'thavā'paraḥ | etaddeva mamācakṣva paraṃ kautūhalaṃ vibho śrīvarāha uvāca | paro nārāyaṇo devastasmājjātaścaturmukhaḥ | tasmād rudro'bhavad devi sa ca sarvajñatāṃ gataḥ tasyāścaryāṇyanekāni vividhāni varānane | śrṛṇu sarvāṇi cārvaṅgi kathyamānaṃ mayā'naghe kailāsaśikhare ramye nānādhātuvicitrite | vasatyanudinaṃ devaḥ śūlapāṇistrilocanaḥ saikasmin divase devaḥ sarvabhūtanamaskṛtaḥ | gaṇaiḥ parivṛto gauryā mahānāsīt pinākadhṛk tatra siṃhamukhāḥ kecid gaṇā nardanti siṃhavat | apare hastivaktrāśca hayavaktrāstathāpare apare śiṃśumārāsyā apare sūkarānanāḥ | apare'śvāmukhā raudrā kharāsyājānanāstathā | chāgamatsyānanāḥ krūrā hyanantāḥ śastrapāṇayaḥ kecid gāyanti nṛtyanti dhāvanti sphoṭayanti ca | hasanti kilakilāyanti garjanti ca mahābalāḥ kecilloṣṭāṃstu saṃgṛhya yuyudhurgaṇanāyakāḥ | apare mallayuddhena yuyudhurbaladarpitāḥ | evaṃ gaṇasahastreṇa vṛto devo maheśvaraḥ yāvadāste svayaṃ devyā krīḍan devavaraḥ svayam | tāvad brahmā svayaṃ devairupāyāt saha satvaraḥ tamāgatamatho dṛṣṭvā pūjayitvā vidhānataḥ | uvāca paramo devo rudro brahmāṇamavyam kimāgamanakṛtyaṃ te brahman brūhi mamāciram | kiṃ ca devāstvarāyuktā āgatā mama sannidhau brahmovāca | astyandhako mahādaityastena sarve divaukasaḥ | arditā matsamīpaṃ tu buddhvā māṃ śaraṇaiṣiṇaḥ tataścaite mayā sarve proktā devā bhavaṃ prati | gacchāma iti deveśa tatastvete samāgatāḥ evamuktvā svayaṃ brahmā vīkṣāṃ cakre pinākinam | nārāyaṇaṃ ca manasā sasmāra parameśvaram | tato nārāyaṇo devo dvābhyāṃ madhye vyavasthitaḥ tatastvekīgatāste tu brahmaviṣṇumaheśvarāḥ | parasparaṃ sūkṣmadṛṣṭyā vīkṣāṃ cakrurmudāyutāḥ tatasteṣāṃ tridhā dṛṣṭirbhūtvaikā samajāyata | tasyāṃ dṛṣṭyāṃ samutpannā kumārī divyarūpiṇī nīlotpaladalaśyāmā nīlakuñcitamūrddhajā | sunāsā sulalāṭāntā suvaktrā supratiṣṭhitā tvaṣṭrā yadagnijihvaṃ tu lakṣaṇaṃ paribhāṣitam | tatsarvamekataḥ saṃsthaṃ kanyāyāṃ saṃpradṛśyate atha tāṃ dṛśya kanyāṃ tu brahmaviṣṇumaheśvarāḥ | ūcuḥ kā'si śubhe brūhi kiṃ vā kāryaṃ vipaścitam trivarṇā ca kumārī sā kṛṣṇaśuklā ca pītikā | uvāca bhavatāṃ dṛṣṭeryogājjātā'smi sattamāḥ | kiṃ māṃ na vettha suśroṇīṃ svaśaktiṃ parameśvarīm tato brahmādayaste ca tasyāstuṣṭā varaṃ daduḥ | nāmnā'si trikalā devī pāhi viśvaṃ ca sarvadā aparāṇyapi nāmāni bhaviṣyanti tavānaghe | guṇotthāni mahābhāge sarvasiddhikarāṇi ca anyacca kāraṇaṃ devi trivarṇā'si varānane | mūrtitrayaṃ tribhirvarṇaiḥ kuru devi svakaṃ drutam evamuktā tadā devairakarot trividhāṃ tanum | sitāṃ raktāṃ tathā kṛṣṇāṃ trimūrtitvaṃ jagāma ha yā sā brāhmī śubhā mūrttistayā sṛjati vai prajāḥ | saumyarūpeṇa suśroṇī brahmasṛṣṭyā vidhānataḥ yā sā raktena varṇena surūpā tanumadhyamā | śaṅkhacakradharā devī vaiṣṇavī sā kalā smṛtā | sā pāti sakalaṃ viśvaṃ viṣṇumāyeti kīrttyate yā sā kṛṣṇena varṇena raudrī mūrttistriśūlinī | daṃṣṭrākarālinī devī sā saṃharati vai jagat yā sṛṣṭirbrahmaṇo devī śvetavarṇā vibhāvarī | sā kumārī mahābhāgā vipulābjadalekṣaṇā | sadyo brahmāṇamāmantrya tatraivāntaradhīyata sā'ntarhitā yayau devī varadā śvetaparvatam | tapastaptuṃ mahat tīvraṃ sarvagatvamabhīpsatī yā vaiṣṇavī kumārī tu sāpyanujñāya keśavam | mandarādriṃ yayau taptuṃ tapaḥ paramaduścaram yā sā kṛṣṇā viśālākṣī raudrī daṃṣṭrākarālinī | sā nīlaparvatavaraṃ tapaścartuṃ yayau śubhā atha kālena mahatā prajāḥ straṣṭuṃ prajāpatiḥ | ārabdhavān tadā tasya vavṛdhe sṛjato balam yadā na vavṛdhe tasya brahmaṇo mānasī prajā | tadā dadhyau kimetanme na tathā varddhate prajā tato brahmā hṛdā dadhyau yogābhyāsena suvrate | cintayan bubudhe devastāṃ kanyāṃ śvetaparvate | tapaścarantīṃ sumahat tapasā dagdhakilbiṣām tato brahmā yayau tatra yatra sā kamalekṣaṇā | tapaścarati tāṃ dṛṣṭvā vākyametaduvāca ha brahmovāca | kiṃ tapaḥ kriyate bhadre kāryamāvekṣya śobhate | tuṣṭo'smi te viśālākṣi varaṃ kiṃ te dadāmyaham sṛṣṭiruvāca | bhagavannekadeśasthā notsahe sthātumañjasā | ato'rthaṃ tvāṃ varaṃ yāce sarvagatvamabhīpsatī evamuktastadā devyā sṛṣṭyā brahmā prajāpatiḥ | uvāca tāṃ tadā devīṃ sarvagā tvaṃ bhaviṣyasi evamuktā tadā tena sṛṣṭiḥ sā kamalekṣaṇā | tasya hyaṅke layaṃ prāptā sā devī padmalocanā | tasmādārabhya kālāt tu brāhmī sṛṣṭirvyavarddhata brahmaṇo mānasāḥ sapta teṣāmanye tapodhanāḥ | teṣāmanye tatastvanye caturddhā bhūtasaṃgrahaḥ | sasthāṇujaṅgamānāṃ ca sṛṣṭiḥ sarvatra saṃsthitā yatkiṃcid vāṅmayaṃ loke jagatsthāvarajaṅgamam | tatsarvaṃ sthāpitaṃ sṛṣṭyā bhūtaṃ bhavyaṃ ca sarvadā