Varaha Purana — Chapter 81

VrP 81.1

रुद्र उवाच । अतः परं पर्वतेषु देवानामवकाशा वर्ण्यन्ते । तत्र योऽसौ शान्ताख्यः पर्वतस्तस्योपरि महेन्द्रस्य क्रीडास्थानम् । तत्र देवराजस्य पारिजातकवृक्षवनम् । तस्य पूर्वपार्श्वे कुञ्जरो नाम गिरिः । तस्योपरि दानवानामष्टौ पुराणि च

Rudra said: Hereafter the dwelling-places of the gods on the mountains are described. There, upon that mountain named Śānta, is Mahendra's pleasure-ground; there is the king of the gods' grove of pārijāta trees. On its eastern side is a mountain named Kuñjara, and upon it are eight cities of the dānavas.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

VrP 81.2

तथा वज्रके पर्वतवरे राक्षसानामनेकानि पुराणि । ते च नाम्ना नीलकाः कामरूपिणः । महानीलेऽपि शैलेन्द्रपुराणि । पञ्चदशसहस्त्राणि किन्नराणां ख्यातानि । तत्र देवदत्तचन्द्रादयो राजानः । पञ्चदशकिन्नराणां गर्विताः । तानि सौवर्णानि बिलप्रवेशनानि च पुराणि । चन्द्रोदये च पर्वतवरे नागानामधिवासः । ते च बिलप्रवेशाः बिलेषु वैनतेयविषयावर्त्तिनो व्यवस्थितानुरागे च दानवेन्द्रा व्यवस्थिताः । वेणुमत्यपि विद्याधरपुरत्रयं । त्रिंशद्योजनशतविस्तीर्णमेकैकं तावदायतम् । उलूकरोमशमहावेत्रादयश्च राजानो विद्याधराणाम्

tathā vajrake parvatavare rākṣasānāmanekāni purāṇi | te ca nāmnā nīlakāḥ kāmarūpiṇaḥ | mahānīle'pi śailendrapurāṇi | pañcadaśasahastrāṇi kinnarāṇāṃ khyātāni | tatra devadattacandrādayo rājānaḥ | pañcadaśakinnarāṇāṃ garvitāḥ | tāni sauvarṇāni bilapraveśanāni ca purāṇi | candrodaye ca parvatavare nāgānāmadhivāsaḥ | te ca bilapraveśāḥ bileṣu vainateyaviṣayāvarttino vyavasthitānurāge ca dānavendrā vyavasthitāḥ | veṇumatyapi vidyādharapuratrayaṃ | triṃśadyojanaśatavistīrṇamekaikaṃ tāvadāyatam | ulūkaromaśamahāvetrādayaśca rājāno vidyādharāṇām

Likewise, on the excellent mountain Vajraka are many cities of the rākṣasas; they are called the Nīlakas, and can take any form at will. On Mahānīla too are cities of the mountain-lord: fifteen thousand cities of the kinnaras are famed there. There Devadatta, Candra and others are the kings, the proud (lords) of the fifteen (thousand) kinnaras. Those cities are of gold and are entered through caverns. And on the excellent mountain Candrodaya is the abode of the nāgas; they too are entered through holes, and in the holes they dwell turning away from the domain of Vainateya; and there the lords of the dānavas are established in settled affection. On Veṇumatī too are three cities of the Vidyādharas, each three thousand yojanas broad and as much in length; and Ulūka, Romaśa, Mahāvetra and others are the kings of the Vidyādharas.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition — the model flagged this verse as uncertain

VrP 81.3

एकैके च शैलराजनि स्वयमेव गरुडो व्यवस्थितः । कुञ्जरे तु पर्वतवरे नित्यं पशुपतिः स्थितः । वृषभाङ्को महादेवः शंकरो योगिनां वरः अनेकगणभूतकोटिसहस्त्रवारो भगवान् अनादिपुरुषो व्यवस्थितः । वसुधारे च पुष्पवतां वसूनां च समावासः

ekaike ca śailarājani svayameva garuḍo vyavasthitaḥ | kuñjare tu parvatavare nityaṃ paśupatiḥ sthitaḥ | vṛṣabhāṅko mahādevaḥ śaṃkaro yogināṃ varaḥ anekagaṇabhūtakoṭisahastravāro bhagavān anādipuruṣo vyavasthitaḥ | vasudhāre ca puṣpavatāṃ vasūnāṃ ca samāvāsaḥ

And on each king of mountains Garuḍa himself is established. But on the excellent mountain Kuñjara Paśupati abides always: the bull-marked Mahādeva, Śaṃkara, best of yogins, the beginningless Person, the Lord, is established there, attended by many thousands of crores of gaṇas and spirits. And on Vasudhāra is the dwelling of the flower-bearing Vasus.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

VrP 81.4

वसुधाररत्नधारयोर्मूर्ध्नि अष्टौ सप्त च संख्यया । पुराणि वसुसप्तर्षीणां चेति । एकश्रृङ्गे च पर्वतोत्तमे प्रजापतेः स्थानं चतुर्वक्त्रस्य ब्रह्मणः। गजपर्वते च महाभूतपरिवृता स्वयमेव भगवती तिष्ठति

vasudhāraratnadhārayormūrdhni aṣṭau sapta ca saṃkhyayā | purāṇi vasusaptarṣīṇāṃ ceti | ekaśrṛṅge ca parvatottame prajāpateḥ sthānaṃ caturvaktrasya brahmaṇaḥ| gajaparvate ca mahābhūtaparivṛtā svayameva bhagavatī tiṣṭhati

On the summits of Vasudhāra and Ratnadhāra there are cities eight and seven in number — those of the Vasus and of the seven sages respectively. And on the excellent mountain Ekaśṛṅga is the seat of Prajāpati, the four-faced Brahmā. And on Mount Gaja the Goddess herself abides, surrounded by great spirits.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

VrP 81.5

वसुधारे च पर्वतवरे मुनिसिद्धविद्याधराणामायतनम् । चतुराशीत्यपरपुर्यो महाप्राकारतोरणाः । तत्र चानेकपर्वता नाम गन्धर्वा युद्धशालिनो वसन्ति । तेषां चाधिपतिर्देवो राजराजैकपिङ्गलः । सुरराक्षसाः पञ्चकूटेदानवाः शतश्रृङ्गेयक्षाणां पुरशतम्

vasudhāre ca parvatavare munisiddhavidyādharāṇāmāyatanam | caturāśītyaparapuryo mahāprākāratoraṇāḥ | tatra cānekaparvatā nāma gandharvā yuddhaśālino vasanti | teṣāṃ cādhipatirdevo rājarājaikapiṅgalaḥ | surarākṣasāḥ pañcakūṭedānavāḥ śataśrṛṅgeyakṣāṇāṃ puraśatam

And on the excellent mountain Vasudhāra is the abode of sages, siddhas and vidyādharas: eighty-four further cities, with great ramparts and archways. And there dwell gandharvas named Anekaparvatas, mighty in battle; and their overlord is the god Rājarāja Ekapiṅgala. Gods and rākṣasas (dwell) on Pañcakūṭa, dānavas (there too); on Śataśṛṅga is a hundred cities of the yakṣas.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition — the model flagged this verse as uncertain

VrP 81.6

ताम्राभे तक्षकस्यपुरशतम् । विशखपर्वते गुहस्यायतनम् । श्वेतोदये गिरिवरे महागन्धर्वभवनम् । हरिकूटे हरिर्देवः । कुमुदे किन्नरावासः । अञ्जने महोरगाः । सहस्त्रशिखरे च दैत्यानामुग्रकर्मिणामावासः । पुराणां सहस्त्रमेकं हेममालिनाम् मुकुटे पन्नप्रपक्षे पर्वतवरे चत्वार्यायतनानि तु। एवं मेरुपर्वतेषु देवानामधिवासः । मर्यादापर्वते देवकूटे पुरविन्यासः कीर्त्यते । तस्योपरि योजनशतं गरुडस्य जातं क्षेत्रम् । तस्यैव पार्श्वतस्त्रिंशद्योजनविस्तीर्णाश्चत्वारिंशदायताः सप्तगन्धर्वनगराः । आग्नेयाश्च नाम्ना गन्धर्वातिबलिनः । तत्र चान्यत् त्रिंशद्योजनमण्डलं पुरम् सैंहिकेयानाम् । तत्र च देवर्षिचरितानि देवकूटे दृश्यन्ते । पुरं च कालकेयानां तत्रैव । तथा चान्तरतटेऽन्येसुनान्नाम तस्यैव दक्षिणे त्रिंशद्योजनविस्तृतं द्विषष्टियोजनायामं पुरम् कामरूपिणां दृप्तानां मध्यमे च तस्य हेमकूटे महादेवस्य न्यग्रोधः । अथातः कैलासवर्णको भवति। कैलासस्य तटे योजनशतमायामवस्तृतम् भुवनमालाभिव्याप्तम् । तस्याश्च मध्ये सभा । तत्र च तत्पुष्करं नाम विमानं तिष्ठति । धनदस्य च तद्विमानमधिवासश्च । तत्र पद्ममहापद्ममकरकच्छपकुमुदशङ्खनीलनन्दमहानिधयः प्रतिवसन्ति । तत्र चन्द्रादीनां लोकपालानामावासः । तत्र च मन्दाकिनी नाम नदी । तथा कनकमन्दा मन्दा चेति नामभिः सरितः । तत्रान्या अपि नद्यः सन्ति । पूर्वपार्श्वे च शतयोजनमायामास्त्रिंशद्योजनविस्तृता दशगन्धर्वपुर्यः तासु च सकुबाहुहरिकेशचित्रसेनादयो राजानः । तस्यैव च पश्चिमकूटे अशीतियोजनायामं चत्वारिंशद्विस्तृतमेकैकं यक्षनगरम् । तेषु च महामालिसुनेत्र चक्रादयो नायकाः । तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे कुञ्जदरीषु गुहासु समुद्राः समुद्रं यावत्किन्नराणां पुरशतम् । तेषु च द्रुमसुग्रीवादिभगदत्तप्रमुखं राजशतम् । तत्र च रुद्रस्योमया सार्द्धं विवाहस्संवृत्तः । तपश्च कृतवती गौरी । किरातरूपिणा च रुद्रेण स्थितम् । तत्रैव तत्र स्थितेन सोमेन शंकरेण जम्बूद्वीपावलोकनं कृतम् । तत्र चानेककिन्नरगन्धर्वोपगीतमुमावनं नामाप्सरोभिरनेकपुष्पलतावल्लीभिरुपेतम् । यत्र भगवता महेश्वरेणार्द्धनारीनरवपुः प्राप्तम् । तत्र च कार्तिकेयस्य शरद्वनम् । पुष्पचित्रक्रौञ्चयोर्मध्ये कार्तिकेयाभिषेकः कृतः तस्य च पूर्वतटे सिद्धमुनिगणावासः कलापग्रामो नाम । तथा च मार्कण्डेयवसिष्ठपराशरनलविश्वामित्रोद्दालकादीनां महर्षीणामनेकानि सहस्त्राण्याश्रमाणां हि भवति । तथा च पश्चिमस्याचलेन्द्रस्य निषधस्य भागं श्रृणुत । तस्य च मध्यमकूटे विष्ण्वायतनं महादेवस्य । तस्यैवोत्तरतटे त्रिंशद्योजनविस्तृतं महत्पुरं लम्बाख्यातं राक्षसानाम् । तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे बिलप्रवेशनगरम् । प्रभेदकस्य पश्चिमेन देवदानवसिद्धादीनां पुराणि । तस्य गिरेर्मूर्ध्नि महती सोमशिला तिष्ठति । तस्यां च पर्वणि सोमः स्वयमेवावतरति । तस्यैवोत्तरपार्श्वे त्रिकूटं नाम । तत्र ब्रह्मा तिष्ठति क्वचित् । तथा च वह्न्यायतनम् । मूर्त्तिमान् वह्निरुपास्यते देवैः

tāmrābhe takṣakasyapuraśatam | viśakhaparvate guhasyāyatanam | śvetodaye girivare mahāgandharvabhavanam | harikūṭe harirdevaḥ | kumude kinnarāvāsaḥ | añjane mahoragāḥ | sahastraśikhare ca daityānāmugrakarmiṇāmāvāsaḥ | purāṇāṃ sahastramekaṃ hemamālinām mukuṭe pannaprapakṣe parvatavare catvāryāyatanāni tu| evaṃ meruparvateṣu devānāmadhivāsaḥ | maryādāparvate devakūṭe puravinyāsaḥ kīrtyate | tasyopari yojanaśataṃ garuḍasya jātaṃ kṣetram | tasyaiva pārśvatastriṃśadyojanavistīrṇāścatvāriṃśadāyatāḥ saptagandharvanagarāḥ | āgneyāśca nāmnā gandharvātibalinaḥ | tatra cānyat triṃśadyojanamaṇḍalaṃ puram saiṃhikeyānām | tatra ca devarṣicaritāni devakūṭe dṛśyante | puraṃ ca kālakeyānāṃ tatraiva | tathā cāntarataṭe'nyesunānnāma tasyaiva dakṣiṇe triṃśadyojanavistṛtaṃ dviṣaṣṭiyojanāyāmaṃ puram kāmarūpiṇāṃ dṛptānāṃ madhyame ca tasya hemakūṭe mahādevasya nyagrodhaḥ | athātaḥ kailāsavarṇako bhavati| kailāsasya taṭe yojanaśatamāyāmavastṛtam bhuvanamālābhivyāptam | tasyāśca madhye sabhā | tatra ca tatpuṣkaraṃ nāma vimānaṃ tiṣṭhati | dhanadasya ca tadvimānamadhivāsaśca | tatra padmamahāpadmamakarakacchapakumudaśaṅkhanīlanandamahānidhayaḥ prativasanti | tatra candrādīnāṃ lokapālānāmāvāsaḥ | tatra ca mandākinī nāma nadī | tathā kanakamandā mandā ceti nāmabhiḥ saritaḥ | tatrānyā api nadyaḥ santi | pūrvapārśve ca śatayojanamāyāmāstriṃśadyojanavistṛtā daśagandharvapuryaḥ tāsu ca sakubāhuharikeśacitrasenādayo rājānaḥ | tasyaiva ca paścimakūṭe aśītiyojanāyāmaṃ catvāriṃśadvistṛtamekaikaṃ yakṣanagaram | teṣu ca mahāmālisunetra cakrādayo nāyakāḥ | tasyaiva dakṣiṇe pārśve kuñjadarīṣu guhāsu samudrāḥ samudraṃ yāvatkinnarāṇāṃ puraśatam | teṣu ca drumasugrīvādibhagadattapramukhaṃ rājaśatam | tatra ca rudrasyomayā sārddhaṃ vivāhassaṃvṛttaḥ | tapaśca kṛtavatī gaurī | kirātarūpiṇā ca rudreṇa sthitam | tatraiva tatra sthitena somena śaṃkareṇa jambūdvīpāvalokanaṃ kṛtam | tatra cānekakinnaragandharvopagītamumāvanaṃ nāmāpsarobhiranekapuṣpalatāvallībhirupetam | yatra bhagavatā maheśvareṇārddhanārīnaravapuḥ prāptam | tatra ca kārtikeyasya śaradvanam | puṣpacitrakrauñcayormadhye kārtikeyābhiṣekaḥ kṛtaḥ tasya ca pūrvataṭe siddhamunigaṇāvāsaḥ kalāpagrāmo nāma | tathā ca mārkaṇḍeyavasiṣṭhaparāśaranalaviśvāmitroddālakādīnāṃ maharṣīṇāmanekāni sahastrāṇyāśramāṇāṃ hi bhavati | tathā ca paścimasyācalendrasya niṣadhasya bhāgaṃ śrṛṇuta | tasya ca madhyamakūṭe viṣṇvāyatanaṃ mahādevasya | tasyaivottarataṭe triṃśadyojanavistṛtaṃ mahatpuraṃ lambākhyātaṃ rākṣasānām | tasyaiva dakṣiṇe pārśve bilapraveśanagaram | prabhedakasya paścimena devadānavasiddhādīnāṃ purāṇi | tasya girermūrdhni mahatī somaśilā tiṣṭhati | tasyāṃ ca parvaṇi somaḥ svayamevāvatarati | tasyaivottarapārśve trikūṭaṃ nāma | tatra brahmā tiṣṭhati kvacit | tathā ca vahnyāyatanam | mūrttimān vahnirupāsyate devaiḥ

VrP 81.7

उत्तरे च श्रृङ्गाख्ये पर्वतवरे देवतानामायतनानि । पूर्वे नारायणस्यायतनम् । मध्ये ब्रह्मणः । शंकरस्य पश्चिमे । तत्र च यक्षादीनां केचित् पुराणि तस्य चोत्तरतीरे जातुछे महापर्वते त्रिंशद्योजनमण्डलं नन्दजलं नाम सरस् तत्र नन्दो नाम नागराजा वसति शतशीर्षप्रचण्ड इति

uttare ca śrṛṅgākhye parvatavare devatānāmāyatanāni | pūrve nārāyaṇasyāyatanam | madhye brahmaṇaḥ | śaṃkarasya paścime | tatra ca yakṣādīnāṃ kecit purāṇi tasya cottaratīre jātuche mahāparvate triṃśadyojanamaṇḍalaṃ nandajalaṃ nāma saras tatra nando nāma nāgarājā vasati śataśīrṣapracaṇḍa iti

And on the northern excellent mountain named Śṛṅga are the sanctuaries of the deities: in the east the sanctuary of Nārāyaṇa, in the middle that of Brahmā, and in the west that of Śaṃkara. And there are some cities of the yakṣas and others. And on its northern shore, on the great mountain Jātucha, is a lake thirty yojanas in circumference named Nandajala; there dwells a nāga king named Nanda, hundred-headed and fierce.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

VrP 81.8

इत्येतेऽष्टौ देवपर्वता विज्ञेयाः । तेनानुक्रमेण हेमरजतरत्नवैदूर्यमानः शिलाहिङ्गुलादिवर्णाः । इयं च पृथ्वी लक्षकोटिशतानेकसंख्यातानां पूर्णा तेषु च सिद्धविद्याधराणां निलयाः ते च मेरोः पार्श्वतः केसरवलयालवालं सिद्धलोकेति कीर्त्त्यते । इयं पृथ्वी पद्माकारेण व्यवस्थिता । एष च सर्वपुराणेषु क्रमः सामान्यतः प्रतिपाद्यते

ityete'ṣṭau devaparvatā vijñeyāḥ | tenānukrameṇa hemarajataratnavaidūryamānaḥ śilāhiṅgulādivarṇāḥ | iyaṃ ca pṛthvī lakṣakoṭiśatānekasaṃkhyātānāṃ pūrṇā teṣu ca siddhavidyādharāṇāṃ nilayāḥ te ca meroḥ pārśvataḥ kesaravalayālavālaṃ siddhaloketi kīrttyate | iyaṃ pṛthvī padmākāreṇa vyavasthitā | eṣa ca sarvapurāṇeṣu kramaḥ sāmānyataḥ pratipādyate

Thus these eight are to be known as the divine mountains. In that order they are of the measure of gold, silver, jewels and beryl, and of colours like those of stone, vermilion and so on. And this earth is full of them, numbered in many hundreds of thousands of crores; and on them are the dwellings of the Siddhas and Vidyādharas. And these, on the flank of Meru, forming a ring of filaments and a basin (about it), are proclaimed as Siddhaloka. This earth is arranged in the form of a lotus. And this sequence is set forth in a general way in all the Purāṇas.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition — the model flagged this verse as uncertain