Varaha Purana — Chapter 74

VrP 74.74

श्रीवराह उवाच । पुनस्ते ऋषयः सर्वे तं पप्रच्छुः सनातनम् । रुद्रं पुराणपुरुषं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् । विश्वरूपमजं शंभुं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ऋषय ऊचुः । त्वं परः सर्वदेवानामस्माकं च सुरेश्वर । पृच्छाम तेन त्वां प्रश्नमेकं तद् वक्तुमर्हसि भूमिप्रमाणसंस्थानं पर्वतानां च विस्तरम् । समुद्राणां नदीनां च ब्रह्माण्डस्य च विस्तरम् । अस्माकं ब्रूहि कृपया देवदेव उमापते रुद्र उवाच । सर्वेष्वेव पुराणेषु भूर्लोकः परिकीर्त्यते । ब्रह्मविष्णुभवादीनां वायव्ये च सविस्तरम् इदानीं च प्रवक्ष्यामि समासाद् वः क्षमान्तरम् । तन्निबोधत धर्मज्ञा गदतो मम सत्तमाः योऽसौ सकलविद्यावबोधितपरमात्मरूपी विगतकल्मषः परमाणुरचिन्त्त्यात्मा नारायणः सकललोकालोकव्यापी पीताम्बरोरुवक्षः क्षितिधरो गुणतोमुख्यतस्तु - अणुमहद्दीर्घह्रस्वमकृशमलोहितमित्येवमाद्योपलक्षित - विज्ञानमात्ररूपम् । स भगवांस्त्रिप्रकारः सत्त्व -{५} रजस्तमोद्रिक्तः सलिलं ससर्ज । तच्च सृष्ट्वा - नादिपुरुषः परमेश्वरो नारायणः सकलजगन्मयः सर्वमयो देवमयो यज्ञमय आपोमय आपोमूर्त्तिर्योगनिद्रया सुप्तस्य तस्य नाभौ सदब्जं निःससार । तस्मिन्सकल - वेदनिधिरचिन्त्यात्मा परमेश्वरो ब्रह्मा प्रजापतिर -{१०} भवत् स च सनकसनन्दनसनत्कुमारादीन् ज्ञानधर्मिणः पूर्वमुत्पाद्य पश्चान्मनुं स्वायंभुवं मरीच्यादीन् दक्षान्तान् ससर्ज । यः स्वयंभुवो मनुर्भगवता सृष्टस्तस्मादारभ्य भुवनस्यातिविस्तरो वर्ण्यते । तस्य च मनोर्द्वौ पुत्रौ बभूवतुः प्रियव्रतोत्तानपादौ । {१५} प्रियव्रतस्य दश पुत्रा बभूवुः । आग्नीघ्रोऽग्निबाहु - र्मेधो मेधातिथिर्ध्रुवो ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यवपुष्मत्सवनान्ताः । स च प्रियव्रतः सप्तद्वीपेषु सप्त पुत्रान् स्थापयामास । तत्र चाग्नीध्रं जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे। {२०} शाकद्वीपेश्वरं मेधातिथिं कुशे ज्योतिष्मन्तं क्रौञ्चे द्युतिमन्तं शाल्मले वपुष्मन्तं गोमेदस्येश्वरं हव्यं पुष्कराधिपतिं सवनमिति । पुष्करेशस्यापि सवनस्य द्वौ पुत्रौ महावीतधातकी भवेताम् ।। {२५} तयोर्देशौ गोमेदश्च नाम्ना व्यवस्थितौ । धातकेर्धातकीखण्डं कुमुदस्य च कौमुदम् । शाल्मलाधिपतेरपि वपुष्मन्तस्य त्रयः पुत्राः सकुशवैद्युतजीमूतनामानः । सकुशस्य सकुशनामा देशः वैद्युतस्य वैद्युतः {३०} जीमूतस्य जीमूत इति एते शाल्मलेर्देशा इति तथा च द्युतिमतः सप्त पुत्रकाः कुशलो मनुगोष्ठौष्णः पीवरोद्यान्धकारकमुनिदुन्दुभिश्चेति । तन्नाम्ना क्रौञ्चे सप्त महादेशनामानि । कुशद्वीपेश्वरस्यापि ज्योतिष्मतः सप्तैव पुत्रास्तद्यथा उद्भिदो वेणुमां - {३५} श्चैव रथोपलम्बनो धृतिः प्रभाकरः - कपिल इति। तन्नामान्येव वर्षाणि द्रष्टव्यानि शाकाधिपस्यापि सप्त पुत्रा मेधातिथेस्तद्यथा शान्तभयशिशिरसुखोदयंनन्दशिवक्षेमकध्रुवा इति एते सप्त पुत्राः एतन्नामान्येव वर्षाणि । {४०} अथ जम्बूद्वीपेश्वरस्यापि आग्नीध्रस्य नव पुत्रा बभूवुः । तद्यथा नाभिः किंपुरुषो हरिवर्ष इलावृतो रम्यको हिरण्मयः कुरुर्भद्राश्वः केतुमालश्चेति । एतन्नामान्येव वर्षाणि । नाभेर्हेमवन्तं हेमकूटं किंपुरुषं नैषधं हरिवर्षं मेरुमध्यमिलावृत्तं नीलं रम्यकं श्वेतं हिरण्मयं {४५} उत्तरं च श्रृङ्गवतः कुरवो माल्यवन्तं भद्राश्वं गन्धमादनं केतुमालमिति । एवं स्वायंभुवेऽन्तरे भुवन- प्रतिष्ठा । कल्पे कल्पे चैवमेव सप्त सप्त पार्थिवैः क्रियते भूमेः पालनं व्यवस्था च । एष स्वभावः कल्पस्य सदा भवतीति । {५०} अत्र नाभेः सर्गं कथयामि । नाभिर्मेरुदेव्यां पुत्रमजनयद् ऋषभनामानं तस्य भरतो जज्ञे पुत्रश्च तावदग्रजः । तस्य भरतस्य पिता ऋषभो हिमाद्रेर्दक्षिणं वर्षमदाद् भारतं नाम । भरतस्यापि पुत्रः सुमतिर्नामा । तस्य राज्यं दत्त्वा भरतोऽपि वनं ययौ । {५५} सुमतेस्तेजस्तत्पुत्रः सत्सुर्नामा । तस्यापीन्द्रद्युम्नो नाम । तस्यापि परमेष्ठी तस्यापि प्रतिहर्त्ता तस्य निखातः निखातस्य उन्नेता उन्नेतुरप्यभावस्तस्योद्गाता तस्य प्रस्तोता प्रस्तोतुश्च विभुः विभोः पृथुः पृथोरनन्तः अनन्तस्यापि गयः गयस्य नयस्तस्य विराटः {६०} तस्यापि महावीर्यस्ततः सुधीमान् धीमतो महान् महतो भौमनो भौमनस्य त्वष्टा त्वष्टुर्विरजाः तस्य राजो राजस्य शतजित् । {६३} तस्य पुत्रशतं जज्ञे तेनेमा वर्द्धिताः प्रजाः । तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपं समाङ्कितम् तेषां वंशप्रसूत्या तु भुक्तेयं भारती प्रजा । कृतत्रेतादियुक्त्या तु युगाख्या ह्येकसप्ततिः भुवनस्य प्रसङ्गेन मन्वन्तरमिदं शुभम् । स्वायंभुवं च कथितं मनोर्द्वीपान्निबोधत

śrīvarāha uvāca | punaste ṛṣayaḥ sarve taṃ papracchuḥ sanātanam | rudraṃ purāṇapuruṣaṃ śāśvataṃ dhruvamavyayam | viśvarūpamajaṃ śaṃbhuṃ trinetraṃ śūlapāṇinam ṛṣaya ūcuḥ | tvaṃ paraḥ sarvadevānāmasmākaṃ ca sureśvara | pṛcchāma tena tvāṃ praśnamekaṃ tad vaktumarhasi bhūmipramāṇasaṃsthānaṃ parvatānāṃ ca vistaram | samudrāṇāṃ nadīnāṃ ca brahmāṇḍasya ca vistaram | asmākaṃ brūhi kṛpayā devadeva umāpate rudra uvāca | sarveṣveva purāṇeṣu bhūrlokaḥ parikīrtyate | brahmaviṣṇubhavādīnāṃ vāyavye ca savistaram idānīṃ ca pravakṣyāmi samāsād vaḥ kṣamāntaram | tannibodhata dharmajñā gadato mama sattamāḥ yo'sau sakalavidyāvabodhitaparamātmarūpī vigatakalmaṣaḥ paramāṇuracinttyātmā nārāyaṇaḥ sakalalokālokavyāpī pītāmbaroruvakṣaḥ kṣitidharo guṇatomukhyatastu - aṇumahaddīrghahrasvamakṛśamalohitamityevamādyopalakṣita - vijñānamātrarūpam | sa bhagavāṃstriprakāraḥ sattva -{5} rajastamodriktaḥ salilaṃ sasarja | tacca sṛṣṭvā - nādipuruṣaḥ parameśvaro nārāyaṇaḥ sakalajaganmayaḥ sarvamayo devamayo yajñamaya āpomaya āpomūrttiryoganidrayā suptasya tasya nābhau sadabjaṃ niḥsasāra | tasminsakala - vedanidhiracintyātmā parameśvaro brahmā prajāpatira -{10} bhavat sa ca sanakasanandanasanatkumārādīn jñānadharmiṇaḥ pūrvamutpādya paścānmanuṃ svāyaṃbhuvaṃ marīcyādīn dakṣāntān sasarja | yaḥ svayaṃbhuvo manurbhagavatā sṛṣṭastasmādārabhya bhuvanasyātivistaro varṇyate | tasya ca manordvau putrau babhūvatuḥ priyavratottānapādau | {15} priyavratasya daśa putrā babhūvuḥ | āgnīghro'gnibāhu - rmedho medhātithirdhruvo jyotiṣmān dyutimān havyavapuṣmatsavanāntāḥ | sa ca priyavrataḥ saptadvīpeṣu sapta putrān sthāpayāmāsa | tatra cāgnīdhraṃ jambūdvīpeśvaraṃ cakre| {20} śākadvīpeśvaraṃ medhātithiṃ kuśe jyotiṣmantaṃ krauñce dyutimantaṃ śālmale vapuṣmantaṃ gomedasyeśvaraṃ havyaṃ puṣkarādhipatiṃ savanamiti | puṣkareśasyāpi savanasya dvau putrau mahāvītadhātakī bhavetām || {25} tayordeśau gomedaśca nāmnā vyavasthitau | dhātakerdhātakīkhaṇḍaṃ kumudasya ca kaumudam | śālmalādhipaterapi vapuṣmantasya trayaḥ putrāḥ sakuśavaidyutajīmūtanāmānaḥ | sakuśasya sakuśanāmā deśaḥ vaidyutasya vaidyutaḥ {30} jīmūtasya jīmūta iti ete śālmalerdeśā iti tathā ca dyutimataḥ sapta putrakāḥ kuśalo manugoṣṭhauṣṇaḥ pīvarodyāndhakārakamunidundubhiśceti | tannāmnā krauñce sapta mahādeśanāmāni | kuśadvīpeśvarasyāpi jyotiṣmataḥ saptaiva putrāstadyathā udbhido veṇumāṃ - {35} ścaiva rathopalambano dhṛtiḥ prabhākaraḥ - kapila iti| tannāmānyeva varṣāṇi draṣṭavyāni śākādhipasyāpi sapta putrā medhātithestadyathā śāntabhayaśiśirasukhodayaṃnandaśivakṣemakadhruvā iti ete sapta putrāḥ etannāmānyeva varṣāṇi | {40} atha jambūdvīpeśvarasyāpi āgnīdhrasya nava putrā babhūvuḥ | tadyathā nābhiḥ kiṃpuruṣo harivarṣa ilāvṛto ramyako hiraṇmayaḥ kururbhadrāśvaḥ ketumālaśceti | etannāmānyeva varṣāṇi | nābherhemavantaṃ hemakūṭaṃ kiṃpuruṣaṃ naiṣadhaṃ harivarṣaṃ merumadhyamilāvṛttaṃ nīlaṃ ramyakaṃ śvetaṃ hiraṇmayaṃ {45} uttaraṃ ca śrṛṅgavataḥ kuravo mālyavantaṃ bhadrāśvaṃ gandhamādanaṃ ketumālamiti | evaṃ svāyaṃbhuve'ntare bhuvana- pratiṣṭhā | kalpe kalpe caivameva sapta sapta pārthivaiḥ kriyate bhūmeḥ pālanaṃ vyavasthā ca | eṣa svabhāvaḥ kalpasya sadā bhavatīti | {50} atra nābheḥ sargaṃ kathayāmi | nābhirmerudevyāṃ putramajanayad ṛṣabhanāmānaṃ tasya bharato jajñe putraśca tāvadagrajaḥ | tasya bharatasya pitā ṛṣabho himādrerdakṣiṇaṃ varṣamadād bhārataṃ nāma | bharatasyāpi putraḥ sumatirnāmā | tasya rājyaṃ dattvā bharato'pi vanaṃ yayau | {55} sumatestejastatputraḥ satsurnāmā | tasyāpīndradyumno nāma | tasyāpi parameṣṭhī tasyāpi pratiharttā tasya nikhātaḥ nikhātasya unnetā unneturapyabhāvastasyodgātā tasya prastotā prastotuśca vibhuḥ vibhoḥ pṛthuḥ pṛthoranantaḥ anantasyāpi gayaḥ gayasya nayastasya virāṭaḥ {60} tasyāpi mahāvīryastataḥ sudhīmān dhīmato mahān mahato bhaumano bhaumanasya tvaṣṭā tvaṣṭurvirajāḥ tasya rājo rājasya śatajit | {63} tasya putraśataṃ jajñe tenemā varddhitāḥ prajāḥ | tairidaṃ bhārataṃ varṣaṃ saptadvīpaṃ samāṅkitam teṣāṃ vaṃśaprasūtyā tu bhukteyaṃ bhāratī prajā | kṛtatretādiyuktyā tu yugākhyā hyekasaptatiḥ bhuvanasya prasaṅgena manvantaramidaṃ śubham | svāyaṃbhuvaṃ ca kathitaṃ manordvīpānnibodhata