Varaha Purana — Chapter 73

VrP 73.73

रुद्र उवाच । श्रृणु चान्यद् द्विजश्रेष्ठ कौतूहलसमन्वितम् । अपूर्वभूतं सलिले मग्नेन मुनिपुंगव ब्रह्माणाऽहं पुरा सृष्टः प्रोक्तश्च सृज वै प्रजाः । अविज्ञानसमर्थोऽहं निमग्नः सलिले द्विज तत्र यावत् क्षणं चैकं तिष्ठामि परमेश्वरम् । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं ध्यायन् प्रयतमानसः तावज्जलात् समुत्तस्थुः प्रलयाग्निसमप्रभाः । पुरुषा दश चैकश्च तापयन्तोंशुभिर्जलम् मया पृष्टाः के भवन्तो जलादुत्तीर्य तेजसा । तापयन्तो जलं चेदं क्व वा यास्यथ संशत एवमुक्ता मया ते तु नोचुः किंचन सत्तमाः । एवमेव गतास्तूष्णीं ते नरा द्विजपुंगव ततस्तेषामनु महापुरुषोऽतीवशोभनः । स तस्मिन् मेघसंकाशः पुण्डरीकनिभेक्षणः तमहं पृष्टवान् कस्त्वं के चेमे पुरुषा गाताः । किं वा प्रयोजनमिह कथ्यतां पुरुषर्षभ पुरुष उवाच । य एते वै गताः पूर्वं पुरुषा दीप्ततेजसः । आदित्यास्ते त्वरं यान्ति ध्याता वै ब्रह्मणा भव सृष्टिं सृजति वै ब्रह्मा तदर्थं यान्त्यमी नराः । प्रतिपालनाय तस्यास्तु सृष्टेर्देव न संशयः शम्भुरुवाच । भगवन् कथं जानीषे महापुरुषसत्तम । भवेति नाम्ना तत्सर्वं कथयस्व परो ह्यहम् एवमुक्तस्तु रुद्रेण स पुमान् प्रत्यभाषत । अहं नारायणो देवो जलशायी सनातनः दिव्यं चक्षुर्भवतु वै तव मां पश्य यत्नतः । एवमुक्तस्तदा तेन यावद् पश्याम्यहं तु तम् तावदङ्गुष्ठमात्रं तु ज्वलद्भास्करतेजसम् । तमेवाहं प्रपश्यामि तस्य नाभौ तु पङ्कजम् ब्रह्माणं तत्र पश्यामि आत्मानं च तदङ्कतः । एवं दृष्ट्वा महात्मानं ततो हर्षमुपागतः । तं स्तोतुं द्विजशार्दूल मतिर्मे समजायत तस्य मूर्तौ तु जातायां सक्तोत्रेणानेन सुव्रत । स्तुतो मया स विश्वात्मा तपसा स्मृतकर्मणा रुद्र उवाच । नमोऽस्त्वनन्ताय विशुद्धचेतसे सरूपरूपाय सहस्त्रबाहवे । सहस्त्ररश्मिप्रवराय वेधसे विशालदेहाय विशुद्धकर्मिणे समस्तविश्वार्तिहराय शम्भवे सहस्त्रसूर्यानिलतिग्मतेजसे । समस्तविद्याविधृताय चक्रिणे समस्तगीर्वाणनुते सदाऽनघ अनादिदेवोऽच्युत शेषशेखर प्रभो विभो भूतपते महेश्वर । मरुत्पते सर्वपते जगत्पते भुवः पते भुवनपते सदा नमः जलेश नारायण विश्वशंकर क्षितीश विश्वेश्वर विश्वलोचन । शशाङ्कसूर्याच्युत वीर विश्वगा - प्रतर्क्यमूर्त्तेऽमृतमूर्तिरव्ययः ज्वलद्हुताशार्चिविरुद्धमण्डल प्रपाहि नारायण विश्वतोमुख । नमोऽस्तु देवार्त्तिहरामृताव्यय प्रपाहि मां शरणगतं सदाच्युत वक्त्राण्यनेकानि विभो तवाहं पश्यामि मध्यस्थगतं पुराणम् । ब्रह्माणमीशं जगतां प्रसूतिं नमोऽस्तु तुभ्यं तु पितामहाय संसारचक्रभ्रमणैरनेकैः क्वचिद् भवान् देववरादिदेव । सन्मार्गिभिर्ज्ञानविशुद्धसत्त्वै - रुपास्यसे किं प्रलपाम्यहं त्वाम् एकं भवन्तं प्रकृतेः परस्ताद् यो वेत्त्यसौ सर्वविदादिबोद्धा । गुणा न तेषु प्रसभं विभेद्या विशालमूर्तिर्हि सुसूक्ष्मरूपः निर्वाक्यो निर्मनो विगतेन्द्रियोऽसि कर्माभवान्नो विगतैककर्मा । संसारवांस्त्वं हि न तादृशोऽसि पुनः कथं देववरासि वेद्यः मूर्तामूर्तं त्वतुलं लभ्यते ते परं वपुर्देव विशुद्धभावैः । संसारविच्छित्तिकरैर्यजद्भि - रतोऽवसीयेत चतुर्भुजस्त्वम् परं न जानन्ति यतो वपुस्ते देवादयोऽप्यद्भुतकारणं तत् । अतोऽवतारोक्ततनुं पुराण - माराधयेयुः कमलासनाद्याः न ते वपुर्विश्वसृगब्जयोनि- रेकान्ततो वेद महानुभावः । परं त्वहं वेद्मि कविं पुराणं भवन्तमाद्यं तपसा विशुद्धः पद्मासनो मे जनकः प्रसिद्ध - श्चैतत् प्रसूतावसकृत्पुराणैः । संबोध्यते नाथ न मद्विधोऽपि विदुर्भवन्तं तपसा विहीनाः ब्रह्मादिभिस्तत्प्रवरैरबोध्यं त्वां देव मूर्खाः स्वमनन्तनत्या । प्रबोधमिच्छन्ति न तेषु बुद्धि - रुदारकीर्त्तिष्वपि वेदहीनाः जन्मान्तरैर्वेदविदां विवेक - बुद्धिर्भवेन्नाथ तव प्रसादात् । त्वल्लब्धलाभस्य न मानुषत्वं न देवगन्धर्वगतिः शिवं स्यात् त्वं विष्णुरूपोऽसि भवान् सुसूक्ष्मः स्थूलोऽसि चेदं कृतकृत्यतायाः । स्थूलः सुसूक्ष्मः सुलभोऽसि देव त्वद्वाह्यवृत्त्या नरके पतन्ति किमुच्यते वा भवति स्थितेऽस्मिन् खात्म्येन्दुवह्न्यर्कमहीमरुद्भिः । तत्त्वैः सतोयैः समरूपधारि - ण्यात्मस्वरूपे विततस्वभावे इति स्तुतिं मे भगवन्ननन्त जुषस्व भक्तस्य विशेषतश्च । सृष्टिं सृजस्वेति तवोदितस्य सर्वज्ञतां देहि नमोऽस्तु विष्णो चतुर्मुखो यो यदि कोटिवक्त्रो भवेन्नरः क्वापि विशुद्धचेताः । स ते गुणानामयुतैरनेकै - र्वदेत् तदा देववर प्रसीद समाधियुक्तस्य विशुद्धबुद्धे - स्त्वद्भावभावैकमनोऽनुगस्य । सदा हृदिस्थोऽसि भवान्नमस्ते न सर्वगस्यास्ति पृथग्व्यवस्था इति प्रकाशं कृतमेतदीश स्तवं मया सर्वगतं विबुद्ध्वा । संसारचक्रक्रममाणयुक्त्या भीतं पुनीह्यच्युत केवलत्वम् श्रीवराह उवाच । इति स्तुतस्तदा देवो रुद्रेणामिततेजसा । उवाच वाक्यं संतुष्टो मेघगम्भीरनिःस्वनः विष्णुरुवाच । वरं वरय भद्रं ते देव देव उमापते । न भेदश्चावयोर्देव एकावावामुभावपि रुद्र उवाच । ब्रह्मणाऽहं नियुक्तस्तु प्रजाः सृज इति प्रभो । तत्र ज्ञानं प्रयच्छस्व त्रिविधं भूतभावनम् विष्णुरुवाच । सर्वज्ञस्त्वं न संदेहो ज्ञानराशिः सनातनः । देवानां च परं पूज्यः सर्वदा त्वं भविष्यसि एवमुक्तः पुनर्वाक्यमुवाचोमापतिर्मुदा । अन्यं देहि वरं देव प्रसिद्धं सर्वजन्तुषु मूर्तो भूत्वा भवानेव मामाराधय केशव । मां वहस्व च देवेश वरं मत्तो गृहाण च । येनाहं सर्वदेवानां पूज्यात् पूज्यतरो भवे विष्णुरुवाच । देवकार्यावतारेषु मानुषत्वमुपागतः । त्वामेवाराधयिष्यामि त्वं च मे वरदो भव यत् त्वयोक्तं वहस्वेति देवदेव उमापते । सोऽहं वहामि त्वां देवं मेघो भूत्वा शतं समाः एवमुक्त्वा हरिर्मेघः स्वयं भूत्वा महेश्वरम् । उज्जहार जलात् तस्माद् वाक्यं चेदमुवाच ह य एते दश चैकश्च पुरुषाः प्राकृताः प्रभो । ते वैराजा महीं याता आदित्या इति संज्ञिताः मदंशो द्वादशो यस्तु विष्णुनामा महीतले । अवतीर्णो भवन्तं तु आराधयति शंकर एवमुक्त्वा स्वकादंशात् सृष्ट्वादित्यं घनं तथा । नारायणः शब्दवच्च न विद्मः क्व लयं गतः रुद्र उवाच । एवमेष हरिर्देवः सर्वगः सर्वभावनः । वरदोऽभूत् पुरा मह्यं तेनाहं दैवतैर्वरः नारायणात् परो देवो न भूतो न भविष्यति । एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सत्तम । मया वः कीर्तितं सर्वं यथा विष्णुरिहेज्यते

rudra uvāca | śrṛṇu cānyad dvijaśreṣṭha kautūhalasamanvitam | apūrvabhūtaṃ salile magnena munipuṃgava brahmāṇā'haṃ purā sṛṣṭaḥ proktaśca sṛja vai prajāḥ | avijñānasamartho'haṃ nimagnaḥ salile dvija tatra yāvat kṣaṇaṃ caikaṃ tiṣṭhāmi parameśvaram | aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ dhyāyan prayatamānasaḥ tāvajjalāt samuttasthuḥ pralayāgnisamaprabhāḥ | puruṣā daśa caikaśca tāpayantoṃśubhirjalam mayā pṛṣṭāḥ ke bhavanto jalāduttīrya tejasā | tāpayanto jalaṃ cedaṃ kva vā yāsyatha saṃśata evamuktā mayā te tu nocuḥ kiṃcana sattamāḥ | evameva gatāstūṣṇīṃ te narā dvijapuṃgava tatasteṣāmanu mahāpuruṣo'tīvaśobhanaḥ | sa tasmin meghasaṃkāśaḥ puṇḍarīkanibhekṣaṇaḥ tamahaṃ pṛṣṭavān kastvaṃ ke ceme puruṣā gātāḥ | kiṃ vā prayojanamiha kathyatāṃ puruṣarṣabha puruṣa uvāca | ya ete vai gatāḥ pūrvaṃ puruṣā dīptatejasaḥ | ādityāste tvaraṃ yānti dhyātā vai brahmaṇā bhava sṛṣṭiṃ sṛjati vai brahmā tadarthaṃ yāntyamī narāḥ | pratipālanāya tasyāstu sṛṣṭerdeva na saṃśayaḥ śambhuruvāca | bhagavan kathaṃ jānīṣe mahāpuruṣasattama | bhaveti nāmnā tatsarvaṃ kathayasva paro hyaham evamuktastu rudreṇa sa pumān pratyabhāṣata | ahaṃ nārāyaṇo devo jalaśāyī sanātanaḥ divyaṃ cakṣurbhavatu vai tava māṃ paśya yatnataḥ | evamuktastadā tena yāvad paśyāmyahaṃ tu tam tāvadaṅguṣṭhamātraṃ tu jvaladbhāskaratejasam | tamevāhaṃ prapaśyāmi tasya nābhau tu paṅkajam brahmāṇaṃ tatra paśyāmi ātmānaṃ ca tadaṅkataḥ | evaṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ tato harṣamupāgataḥ | taṃ stotuṃ dvijaśārdūla matirme samajāyata tasya mūrtau tu jātāyāṃ saktotreṇānena suvrata | stuto mayā sa viśvātmā tapasā smṛtakarmaṇā rudra uvāca | namo'stvanantāya viśuddhacetase sarūparūpāya sahastrabāhave | sahastraraśmipravarāya vedhase viśāladehāya viśuddhakarmiṇe samastaviśvārtiharāya śambhave sahastrasūryānilatigmatejase | samastavidyāvidhṛtāya cakriṇe samastagīrvāṇanute sadā'nagha anādidevo'cyuta śeṣaśekhara prabho vibho bhūtapate maheśvara | marutpate sarvapate jagatpate bhuvaḥ pate bhuvanapate sadā namaḥ jaleśa nārāyaṇa viśvaśaṃkara kṣitīśa viśveśvara viśvalocana | śaśāṅkasūryācyuta vīra viśvagā - pratarkyamūrtte'mṛtamūrtiravyayaḥ jvaladhutāśārciviruddhamaṇḍala prapāhi nārāyaṇa viśvatomukha | namo'stu devārttiharāmṛtāvyaya prapāhi māṃ śaraṇagataṃ sadācyuta vaktrāṇyanekāni vibho tavāhaṃ paśyāmi madhyasthagataṃ purāṇam | brahmāṇamīśaṃ jagatāṃ prasūtiṃ namo'stu tubhyaṃ tu pitāmahāya saṃsāracakrabhramaṇairanekaiḥ kvacid bhavān devavarādideva | sanmārgibhirjñānaviśuddhasattvai - rupāsyase kiṃ pralapāmyahaṃ tvām ekaṃ bhavantaṃ prakṛteḥ parastād yo vettyasau sarvavidādiboddhā | guṇā na teṣu prasabhaṃ vibhedyā viśālamūrtirhi susūkṣmarūpaḥ nirvākyo nirmano vigatendriyo'si karmābhavānno vigataikakarmā | saṃsāravāṃstvaṃ hi na tādṛśo'si punaḥ kathaṃ devavarāsi vedyaḥ mūrtāmūrtaṃ tvatulaṃ labhyate te paraṃ vapurdeva viśuddhabhāvaiḥ | saṃsāravicchittikarairyajadbhi - rato'vasīyeta caturbhujastvam paraṃ na jānanti yato vapuste devādayo'pyadbhutakāraṇaṃ tat | ato'vatāroktatanuṃ purāṇa - mārādhayeyuḥ kamalāsanādyāḥ na te vapurviśvasṛgabjayoni- rekāntato veda mahānubhāvaḥ | paraṃ tvahaṃ vedmi kaviṃ purāṇaṃ bhavantamādyaṃ tapasā viśuddhaḥ padmāsano me janakaḥ prasiddha - ścaitat prasūtāvasakṛtpurāṇaiḥ | saṃbodhyate nātha na madvidho'pi vidurbhavantaṃ tapasā vihīnāḥ brahmādibhistatpravarairabodhyaṃ tvāṃ deva mūrkhāḥ svamanantanatyā | prabodhamicchanti na teṣu buddhi - rudārakīrttiṣvapi vedahīnāḥ janmāntarairvedavidāṃ viveka - buddhirbhavennātha tava prasādāt | tvallabdhalābhasya na mānuṣatvaṃ na devagandharvagatiḥ śivaṃ syāt tvaṃ viṣṇurūpo'si bhavān susūkṣmaḥ sthūlo'si cedaṃ kṛtakṛtyatāyāḥ | sthūlaḥ susūkṣmaḥ sulabho'si deva tvadvāhyavṛttyā narake patanti kimucyate vā bhavati sthite'smin khātmyenduvahnyarkamahīmarudbhiḥ | tattvaiḥ satoyaiḥ samarūpadhāri - ṇyātmasvarūpe vitatasvabhāve iti stutiṃ me bhagavannananta juṣasva bhaktasya viśeṣataśca | sṛṣṭiṃ sṛjasveti tavoditasya sarvajñatāṃ dehi namo'stu viṣṇo caturmukho yo yadi koṭivaktro bhavennaraḥ kvāpi viśuddhacetāḥ | sa te guṇānāmayutairanekai - rvadet tadā devavara prasīda samādhiyuktasya viśuddhabuddhe - stvadbhāvabhāvaikamano'nugasya | sadā hṛdistho'si bhavānnamaste na sarvagasyāsti pṛthagvyavasthā iti prakāśaṃ kṛtametadīśa stavaṃ mayā sarvagataṃ vibuddhvā | saṃsāracakrakramamāṇayuktyā bhītaṃ punīhyacyuta kevalatvam śrīvarāha uvāca | iti stutastadā devo rudreṇāmitatejasā | uvāca vākyaṃ saṃtuṣṭo meghagambhīraniḥsvanaḥ viṣṇuruvāca | varaṃ varaya bhadraṃ te deva deva umāpate | na bhedaścāvayordeva ekāvāvāmubhāvapi rudra uvāca | brahmaṇā'haṃ niyuktastu prajāḥ sṛja iti prabho | tatra jñānaṃ prayacchasva trividhaṃ bhūtabhāvanam viṣṇuruvāca | sarvajñastvaṃ na saṃdeho jñānarāśiḥ sanātanaḥ | devānāṃ ca paraṃ pūjyaḥ sarvadā tvaṃ bhaviṣyasi evamuktaḥ punarvākyamuvācomāpatirmudā | anyaṃ dehi varaṃ deva prasiddhaṃ sarvajantuṣu mūrto bhūtvā bhavāneva māmārādhaya keśava | māṃ vahasva ca deveśa varaṃ matto gṛhāṇa ca | yenāhaṃ sarvadevānāṃ pūjyāt pūjyataro bhave viṣṇuruvāca | devakāryāvatāreṣu mānuṣatvamupāgataḥ | tvāmevārādhayiṣyāmi tvaṃ ca me varado bhava yat tvayoktaṃ vahasveti devadeva umāpate | so'haṃ vahāmi tvāṃ devaṃ megho bhūtvā śataṃ samāḥ evamuktvā harirmeghaḥ svayaṃ bhūtvā maheśvaram | ujjahāra jalāt tasmād vākyaṃ cedamuvāca ha ya ete daśa caikaśca puruṣāḥ prākṛtāḥ prabho | te vairājā mahīṃ yātā ādityā iti saṃjñitāḥ madaṃśo dvādaśo yastu viṣṇunāmā mahītale | avatīrṇo bhavantaṃ tu ārādhayati śaṃkara evamuktvā svakādaṃśāt sṛṣṭvādityaṃ ghanaṃ tathā | nārāyaṇaḥ śabdavacca na vidmaḥ kva layaṃ gataḥ rudra uvāca | evameṣa harirdevaḥ sarvagaḥ sarvabhāvanaḥ | varado'bhūt purā mahyaṃ tenāhaṃ daivatairvaraḥ nārāyaṇāt paro devo na bhūto na bhaviṣyati | etad rahasyaṃ vedānāṃ purāṇānāṃ ca sattama | mayā vaḥ kīrtitaṃ sarvaṃ yathā viṣṇurihejyate