Varaha Purana — Chapter 71

VrP 71.71

अगस्त्य उवाच । एवमुक्तस्ततो देवा ऋषयश्च पिनाकिना । अहं च नृपते तस्य देवस्य प्रणतोऽभवम् प्रणम्य शिरसा देवं यावत् पश्यामहे नृप । तावत् तस्यैव रुद्रस्य देहस्थं कमलासनम् नारायणं च हृदये त्रसरेणुसुसूक्ष्मकम् । ज्वलद्भास्करवर्णाभं पश्याम भवदेहतः तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे याजका ऋषयो मम । जयशब्दरवांश्चक्रुः सामऋग्यजुषां स्वनम् कृत्वोचुस्ते तदा देवं किमिदं परमेश्वर । एकस्यामेव मूर्तौ ते लक्ष्यन्ते च त्रिमूर्त्तयः रुद्र उवाच । यज्ञेऽस्मिन् यद्धुतं हव्यं मामुद्दिश्य महर्षयः । ते त्रयोऽपि वयं भागं गृह्णीमः कविसत्तमाः नास्माकं विविधो भावो वर्तते मुनिसत्तमाः । सम्यग्दृशः प्रपश्यन्ति विपरीतेष्वनेकशः एवमुक्ते तु रुद्रेण सर्वे ते मुनयो नृप । पप्रच्छुः शंकरं देवं मोहशास्त्रप्रयोजनम् ऋषय ऊचुः । मोहनार्थं तु लोकानां त्वया शास्त्रं पृथक् कृतम् । तत् त्वया हेतुना केन कृतं देव वदस्व नः रुद्र उवाच । अस्ति भारतवर्षेण वनं दण्डकसंज्ञितम् । तत्र तीव्रं तपो घोरं गौतमो नाम वै द्विजः चकार तस्य ब्रह्मा तु परितोषं गतः प्रभुः । उवाच तं मुनिं ब्रह्मा वरं ब्रूहि तपोधन एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मणा लोककर्तृणा । उवाच सद्यः पङ्क्तिं मे धान्यानां देहि पद्मज एवमुक्तो ददौ तस्य तमेवार्थं पितामहः । लब्ध्वा तु तं वरं विप्रः शतश्रृङ्गे महाश्रमम् चकार तस्योषसि च पाकान्ते शालयो द्विजाः । लूयन्ते तेन मुनिना मध्याह्ने पच्यते तथा । सर्वातिथ्यमसौ विप्रो ब्राह्मणेभ्यो ददात्यलम् कस्यचित् त्वथ कालस्य महति द्वादशाब्दिका । अनावृष्टिर्द्विजवरा अभवल्लोमहर्षिणी तां दृष्ट्वा मुनयः सर्वे अनावृष्टिं वनेचराः । क्षुधया पीड्यमामास्तु प्रययुर्गौतमं तदा अथ तानागतान् दृष्ट्वा गौतमः शिरसा नतः । उवाच स्थीयतां मह्यं गृहे मुनिवरात्मजाः एवमुक्तास्तु ते तेन तस्थुर्विविधभोजनम् । भुञ्जमाना अनावृष्टिर्यावत् सा निवृताऽभवत् निवृत्तायां तु वै तस्यामनावृष्ट्यां तु ते द्विजाः । तीर्थयात्रानिमित्तं तु प्रयातुं मनसोऽभवन् तत्र शाण्डिल्यनामानं तापसं मुनिसत्तमम् । प्रत्युवाचेति संचिन्त्य मीरीचः परमो मुनिः मारीच उवाच । शाण्डिल्य शोभनं वक्ष्ये पिता ते गौतमो मुनिः । तमनुक्त्वा न गच्छामस्तपश्चर्तुं तपोवनम् एवमुक्तेऽथ जहसुः सर्वे ते मुनयस्तदा । किमस्माभिः स्वको देहो विक्रीतोऽस्यान्नभक्षणात् एवमुक्त्वा पुनश्चोचुः सोपाधिगमनं प्रति । कृत्वा मायामयीं गां तु तच्छालौ ते व्यसर्जयन् तां चरन्तीं ततो दृष्ट्वा शालौ गां गौतमो मुनिः । गृहीत्वा सलिलं पाणौ याहि रुद्रेत्यभाषत । ततो मायामयी सा गौः पपात जलबिन्दुभिः निहतां तां ततो दृष्ट्वा मुनीन् जिगमिषूंस्तथा । उवाच गौतमो धीमांस्तान् मुनीन् प्रणतः स्थितः किमर्थं गम्यते विप्राः साधु शंसत माचिरम् । मां विहाय सदा भक्तं प्रणतं च विशेषतः ऋषय ऊचुः । गोवध्येयमिह ब्रह्मन् यावत् तव शरीरगा । तावदन्नं न भुञ्जामो भवतोऽन्नं महामुने एवमुक्तो गौतमोऽथ तान् मुनीन् प्राह धर्मवित् । प्रायश्चित्तं गोवध्याया दीयतां मे तपोधनाः इयं गौरमृता ब्रह्मन् मूर्च्छितेव व्यवस्थिता । गङ्गाजलप्लुता चेयमुत्थास्यति न संशयः प्रायश्चित्तं मृतायाः स्यादमृतायाः कृतं त्विदम् । व्रतं वा मा कृथाः कोपमित्युक्त्वा प्रययुस्तु ते गतैस्तैर्गौतमो धीमान् हिमवन्तं महागिरिम् । मामाराधयिषुः प्रायात् तप्तुं चाशु महत् तपः शतमेकं तु वर्षाणामहमाराधितोऽभवम् । तुष्टेन च मया प्रोक्तो वरं वरय सुव्रत सोऽब्रवीन्मां जकटासंस्थां देहि गङ्गां तपस्विनीम् । मया सार्धं प्रयात्वेषा पुण्या भागीरथी नदी एवमुक्ते जटाखण्डमेकं स प्रददौ शिवः । तां गृह्य गतवान् सोऽपि यत्रास्ते सा तु गौर्मृता तज्जलप्लाविता सा गौर्गता चोत्थाय भामिनी । नदी च महती जाता पुण्यतोया शुचिह्रदा तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं तत्र सप्तर्षयोऽमलाः । आजग्मुः खे विमानस्थाः साधुः साध्विति वादिनः साधु गौतम साधूनां कोन्योऽस्ति सदृशस्तव । यदेवं जाह्नवीं देवीं दण्डके चावतारयत् एवमुक्तस्तदा तैस्तु गौतमः किमिदं त्विति । गोवध्याकारणं मह्यं तावत् पश्यति गौतमः ऋषीणां मायया सर्वमिदं जातं विचिन्त्य वै । शशाप तान् जटाभस्ममिथ्याव्रतधरास्तथा । भविष्यथ त्रयीबाह्या वेदकर्मबहिष्कृताः तच्छ्रुत्वा क्रूरवचनं गौतमस्य महामुनेः । ऊचुः सप्तर्षयो मैवं सर्वकालं द्विजोत्तमाः । भवन्तु किं तु ते वाक्यं मोघं नास्त्यत्र संशयः यदि नाम कलौ सर्वे भविष्यन्ति द्विजोत्तमाः । उपकारिणि ये ते हि अपकर्तार एव हि । इत्थंभूता अपि कलौ भक्तिभाजो भवन्तु ते त्वद्वाक्यवह्निनिर्दग्धाः सदा कलियुगे द्विजाः । भविष्यन्ति क्रियाहीना वेदकर्मबहिष्कृताः अस्याश्च गौणं नामेह नदी गोदावरीति च । गौर्दत्ता वरदानाच्च भवेद् गोदावरी नदी एतां प्राप्य कलौ ब्रह्मन् गां ददन्ति जनाश्च ये । यथाशक्त्या तु दानानि मोदन्ते त्रिदशैः सह सिंहस्थे च गुरौ तत्र यो गच्छति समाहितः । स्नात्वा च विधिना तत्र पितॄं स्तर्पयते तथा स्वर्गं गच्छन्ति पितरो निरये पतिता अपि । स्वर्गस्थाः पितरस्तस्य मुक्तिभाजो न संशयः त्वं ख्यातिं महतीं प्राप्य मुक्तिं यास्यसि शाश्वतीम् । एवमुक्त्वाऽथ मुनयो ययुः कैलासपर्वतम् । यत्राहमुमया सार्धं सदा तिष्ठामि सत्तमाः ऊचुर्मां ते च मुनयो भवितारो द्विजोत्तमाः । कलौ त्वद्रूपिणः सर्वे जटामुकुटधारिणः । स्वेच्छया प्रेतवेषाश्च मिथ्यालिङ्गधराः प्रभो तेषामनुग्रहार्थाय किंचिच्छास्त्रं प्रदीयताम् । येनास्मद्वंशजाः सर्वे वर्तेयुः कलिपीडिताः एवमभ्यर्थितस्तैस्तु पुराऽहं द्विजसत्तमाः । वेदक्रियासमायुक्तां कृतवानस्मि संहिताम् निःश्वासाख्यां ततस्तस्यां लीना बाभ्रव्यशाण्डिलाः । अल्पापराधाच्छ्रुत्वैव गता बैडालिका भवन् मयैव मोहितास्ते हि भविष्यं जानता द्विजाः । लौल्यार्थिनस्तु शास्त्राणि करिष्यन्ति कलौ नराः निःश्वाससंहितायां हि लक्षमात्रं प्रमाणतः । सैव पाशुपती दीक्षा योगः पाशुपतस्त्विह एतस्माद् वेदमार्गाद्धि यदन्यदिह जायते । तत् क्षुद्रकर्म विज्ञेयं रौद्रं शौचविवर्जितम् ये रुद्रमुपजीवन्ति कलौ वैडालिका नराः । लौल्यार्थिनः स्वशास्त्राणि करिष्यन्ति कलौ नराः । उच्छुष्मरुद्रास्ते ज्ञेया नाहं तेषु व्यवस्थितः भैरवेण स्वरूपेण देवकार्ये यदा पुरा । नर्तितं तु मया सोऽयं संबन्धः क्रूरकर्मणाम् क्षयं निनीषता दैत्यानट्टहासो मया कृतः । यः पुरा तत्र ये मह्यं पतिता अश्रुबिन्दवः । असंख्यातास्तु ते रौद्रा भवितारो महीतले उच्छुष्मनिरता रौद्राः सुरामांसप्रियाः सदा । स्त्रीलोलाः पापकर्माणः संभूता भूतलेषु ते तेषां गौतमशापाद्धि भविष्यन्त्यन्वये द्विजाः । तेषां मध्ये सदाचारा ये ते मच्छासने रताः स्वर्गं चैवापवर्गं च इति वै संशयात् पुरा । वैडालिकाऽधो यास्यन्ति मम संततिदूषकाः प्राग् गौतमाग्निना दग्धाः पुनर्मद्वचनाद् द्विजाः । नरकं तु गमिष्यन्ति नात्र कार्या विचारणा रुद्र उवाच । एवं मया ब्रह्मसुताः प्रोक्ता जग्मुर्यथागतम् । गौतमोऽपि स्वकं गेहं जगामाशु परंतपः एतद् वः कथितं विप्रा मया धर्मस्य लक्षणम् । एतस्माद् विपरीतो यः स पाषण्डरतो भवेत्

agastya uvāca | evamuktastato devā ṛṣayaśca pinākinā | ahaṃ ca nṛpate tasya devasya praṇato'bhavam praṇamya śirasā devaṃ yāvat paśyāmahe nṛpa | tāvat tasyaiva rudrasya dehasthaṃ kamalāsanam nārāyaṇaṃ ca hṛdaye trasareṇususūkṣmakam | jvaladbhāskaravarṇābhaṃ paśyāma bhavadehataḥ taṃ dṛṣṭvā vismitāḥ sarve yājakā ṛṣayo mama | jayaśabdaravāṃścakruḥ sāmaṛgyajuṣāṃ svanam kṛtvocuste tadā devaṃ kimidaṃ parameśvara | ekasyāmeva mūrtau te lakṣyante ca trimūrttayaḥ rudra uvāca | yajñe'smin yaddhutaṃ havyaṃ māmuddiśya maharṣayaḥ | te trayo'pi vayaṃ bhāgaṃ gṛhṇīmaḥ kavisattamāḥ nāsmākaṃ vividho bhāvo vartate munisattamāḥ | samyagdṛśaḥ prapaśyanti viparīteṣvanekaśaḥ evamukte tu rudreṇa sarve te munayo nṛpa | papracchuḥ śaṃkaraṃ devaṃ mohaśāstraprayojanam ṛṣaya ūcuḥ | mohanārthaṃ tu lokānāṃ tvayā śāstraṃ pṛthak kṛtam | tat tvayā hetunā kena kṛtaṃ deva vadasva naḥ rudra uvāca | asti bhāratavarṣeṇa vanaṃ daṇḍakasaṃjñitam | tatra tīvraṃ tapo ghoraṃ gautamo nāma vai dvijaḥ cakāra tasya brahmā tu paritoṣaṃ gataḥ prabhuḥ | uvāca taṃ muniṃ brahmā varaṃ brūhi tapodhana evamuktastadā tena brahmaṇā lokakartṛṇā | uvāca sadyaḥ paṅktiṃ me dhānyānāṃ dehi padmaja evamukto dadau tasya tamevārthaṃ pitāmahaḥ | labdhvā tu taṃ varaṃ vipraḥ śataśrṛṅge mahāśramam cakāra tasyoṣasi ca pākānte śālayo dvijāḥ | lūyante tena muninā madhyāhne pacyate tathā | sarvātithyamasau vipro brāhmaṇebhyo dadātyalam kasyacit tvatha kālasya mahati dvādaśābdikā | anāvṛṣṭirdvijavarā abhavallomaharṣiṇī tāṃ dṛṣṭvā munayaḥ sarve anāvṛṣṭiṃ vanecarāḥ | kṣudhayā pīḍyamāmāstu prayayurgautamaṃ tadā atha tānāgatān dṛṣṭvā gautamaḥ śirasā nataḥ | uvāca sthīyatāṃ mahyaṃ gṛhe munivarātmajāḥ evamuktāstu te tena tasthurvividhabhojanam | bhuñjamānā anāvṛṣṭiryāvat sā nivṛtā'bhavat nivṛttāyāṃ tu vai tasyāmanāvṛṣṭyāṃ tu te dvijāḥ | tīrthayātrānimittaṃ tu prayātuṃ manaso'bhavan tatra śāṇḍilyanāmānaṃ tāpasaṃ munisattamam | pratyuvāceti saṃcintya mīrīcaḥ paramo muniḥ mārīca uvāca | śāṇḍilya śobhanaṃ vakṣye pitā te gautamo muniḥ | tamanuktvā na gacchāmastapaścartuṃ tapovanam evamukte'tha jahasuḥ sarve te munayastadā | kimasmābhiḥ svako deho vikrīto'syānnabhakṣaṇāt evamuktvā punaścocuḥ sopādhigamanaṃ prati | kṛtvā māyāmayīṃ gāṃ tu tacchālau te vyasarjayan tāṃ carantīṃ tato dṛṣṭvā śālau gāṃ gautamo muniḥ | gṛhītvā salilaṃ pāṇau yāhi rudretyabhāṣata | tato māyāmayī sā gauḥ papāta jalabindubhiḥ nihatāṃ tāṃ tato dṛṣṭvā munīn jigamiṣūṃstathā | uvāca gautamo dhīmāṃstān munīn praṇataḥ sthitaḥ kimarthaṃ gamyate viprāḥ sādhu śaṃsata māciram | māṃ vihāya sadā bhaktaṃ praṇataṃ ca viśeṣataḥ ṛṣaya ūcuḥ | govadhyeyamiha brahman yāvat tava śarīragā | tāvadannaṃ na bhuñjāmo bhavato'nnaṃ mahāmune evamukto gautamo'tha tān munīn prāha dharmavit | prāyaścittaṃ govadhyāyā dīyatāṃ me tapodhanāḥ iyaṃ gauramṛtā brahman mūrcchiteva vyavasthitā | gaṅgājalaplutā ceyamutthāsyati na saṃśayaḥ prāyaścittaṃ mṛtāyāḥ syādamṛtāyāḥ kṛtaṃ tvidam | vrataṃ vā mā kṛthāḥ kopamityuktvā prayayustu te gataistairgautamo dhīmān himavantaṃ mahāgirim | māmārādhayiṣuḥ prāyāt taptuṃ cāśu mahat tapaḥ śatamekaṃ tu varṣāṇāmahamārādhito'bhavam | tuṣṭena ca mayā prokto varaṃ varaya suvrata so'bravīnmāṃ jakaṭāsaṃsthāṃ dehi gaṅgāṃ tapasvinīm | mayā sārdhaṃ prayātveṣā puṇyā bhāgīrathī nadī evamukte jaṭākhaṇḍamekaṃ sa pradadau śivaḥ | tāṃ gṛhya gatavān so'pi yatrāste sā tu gaurmṛtā tajjalaplāvitā sā gaurgatā cotthāya bhāminī | nadī ca mahatī jātā puṇyatoyā śucihradā taṃ dṛṣṭvā mahadāścaryaṃ tatra saptarṣayo'malāḥ | ājagmuḥ khe vimānasthāḥ sādhuḥ sādhviti vādinaḥ sādhu gautama sādhūnāṃ konyo'sti sadṛśastava | yadevaṃ jāhnavīṃ devīṃ daṇḍake cāvatārayat evamuktastadā taistu gautamaḥ kimidaṃ tviti | govadhyākāraṇaṃ mahyaṃ tāvat paśyati gautamaḥ ṛṣīṇāṃ māyayā sarvamidaṃ jātaṃ vicintya vai | śaśāpa tān jaṭābhasmamithyāvratadharāstathā | bhaviṣyatha trayībāhyā vedakarmabahiṣkṛtāḥ tacchrutvā krūravacanaṃ gautamasya mahāmuneḥ | ūcuḥ saptarṣayo maivaṃ sarvakālaṃ dvijottamāḥ | bhavantu kiṃ tu te vākyaṃ moghaṃ nāstyatra saṃśayaḥ yadi nāma kalau sarve bhaviṣyanti dvijottamāḥ | upakāriṇi ye te hi apakartāra eva hi | itthaṃbhūtā api kalau bhaktibhājo bhavantu te tvadvākyavahninirdagdhāḥ sadā kaliyuge dvijāḥ | bhaviṣyanti kriyāhīnā vedakarmabahiṣkṛtāḥ asyāśca gauṇaṃ nāmeha nadī godāvarīti ca | gaurdattā varadānācca bhaved godāvarī nadī etāṃ prāpya kalau brahman gāṃ dadanti janāśca ye | yathāśaktyā tu dānāni modante tridaśaiḥ saha siṃhasthe ca gurau tatra yo gacchati samāhitaḥ | snātvā ca vidhinā tatra pitṝṃ starpayate tathā svargaṃ gacchanti pitaro niraye patitā api | svargasthāḥ pitarastasya muktibhājo na saṃśayaḥ tvaṃ khyātiṃ mahatīṃ prāpya muktiṃ yāsyasi śāśvatīm | evamuktvā'tha munayo yayuḥ kailāsaparvatam | yatrāhamumayā sārdhaṃ sadā tiṣṭhāmi sattamāḥ ūcurmāṃ te ca munayo bhavitāro dvijottamāḥ | kalau tvadrūpiṇaḥ sarve jaṭāmukuṭadhāriṇaḥ | svecchayā pretaveṣāśca mithyāliṅgadharāḥ prabho teṣāmanugrahārthāya kiṃcicchāstraṃ pradīyatām | yenāsmadvaṃśajāḥ sarve varteyuḥ kalipīḍitāḥ evamabhyarthitastaistu purā'haṃ dvijasattamāḥ | vedakriyāsamāyuktāṃ kṛtavānasmi saṃhitām niḥśvāsākhyāṃ tatastasyāṃ līnā bābhravyaśāṇḍilāḥ | alpāparādhācchrutvaiva gatā baiḍālikā bhavan mayaiva mohitāste hi bhaviṣyaṃ jānatā dvijāḥ | laulyārthinastu śāstrāṇi kariṣyanti kalau narāḥ niḥśvāsasaṃhitāyāṃ hi lakṣamātraṃ pramāṇataḥ | saiva pāśupatī dīkṣā yogaḥ pāśupatastviha etasmād vedamārgāddhi yadanyadiha jāyate | tat kṣudrakarma vijñeyaṃ raudraṃ śaucavivarjitam ye rudramupajīvanti kalau vaiḍālikā narāḥ | laulyārthinaḥ svaśāstrāṇi kariṣyanti kalau narāḥ | ucchuṣmarudrāste jñeyā nāhaṃ teṣu vyavasthitaḥ bhairaveṇa svarūpeṇa devakārye yadā purā | nartitaṃ tu mayā so'yaṃ saṃbandhaḥ krūrakarmaṇām kṣayaṃ ninīṣatā daityānaṭṭahāso mayā kṛtaḥ | yaḥ purā tatra ye mahyaṃ patitā aśrubindavaḥ | asaṃkhyātāstu te raudrā bhavitāro mahītale ucchuṣmaniratā raudrāḥ surāmāṃsapriyāḥ sadā | strīlolāḥ pāpakarmāṇaḥ saṃbhūtā bhūtaleṣu te teṣāṃ gautamaśāpāddhi bhaviṣyantyanvaye dvijāḥ | teṣāṃ madhye sadācārā ye te macchāsane ratāḥ svargaṃ caivāpavargaṃ ca iti vai saṃśayāt purā | vaiḍālikā'dho yāsyanti mama saṃtatidūṣakāḥ prāg gautamāgninā dagdhāḥ punarmadvacanād dvijāḥ | narakaṃ tu gamiṣyanti nātra kāryā vicāraṇā rudra uvāca | evaṃ mayā brahmasutāḥ proktā jagmuryathāgatam | gautamo'pi svakaṃ gehaṃ jagāmāśu paraṃtapaḥ etad vaḥ kathitaṃ viprā mayā dharmasya lakṣaṇam | etasmād viparīto yaḥ sa pāṣaṇḍarato bhavet