Varaha Purana — Chapter 70

VrP 70.70

भद्राश्व उवाच । भगवन् किं कृतं लोकं त्वया तमनुपश्यता । व्रतं तपो वा धर्मो वा प्राप्त्यर्थं तस्य वै मुने अनाराध्य हरिं भक्त्या को लोकान् कामयेद् बुधः । आराधिते हरौ लोकाः सर्वे करतलेऽभवन् एवं संचिन्त्य राजेन्द्र मया विष्णुः सनातनः । आराधितो वर्षशतं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ततः कदाचिद् बहुना कालेन नृपनन्दन । यजतो मम देवेशं यज्ञमूर्तिं जनार्दनम् । आहूता आगता देवाः सममेव सवासवाः स्वे स्वे स्थाने स्थिता आसन् यावद् देवाः सवासवाः । तावत् तत्रैव भगवानागतो वृषभध्वजः महादेवो विरूपाक्षस्त्र्यम्बको नीललोहितः । सोऽपि रौद्रे स्थितः स्थाने बभूव परमेश्वरः तान् सर्वानागतान् दृष्ट्वा देवानृषिमहोरगान् । सनत्कुमारो भगवानाजगामाब्जसंभवः त्रसरेणुप्रमाणेन विमाने सूर्यसन्निभे । अवस्थितो महायोगी भूतभव्यभविष्यवित् आगम्य शिरसा रुद्रं स ववन्दे महामुनिः । मया प्रणमितस्तस्थौ समीपे शूलपाणिनः तानहं संस्थितान् देवान् नारदादीनृषींस्तथा । सनत्कुमाररुद्रौ च दृष्ट्वा मे मनसि स्थितम् क एषां भवते याज्यो वरिष्ठश्च नृपोत्तम । केन तुष्टेन तुष्टाः स्युः सर्व एते सरुद्रकाः एवं कृत्वा स्थिते राजन् रुद्रः पृष्टो मयाऽनघ । एवमर्थं क इज्योऽत्र युष्माकं सुरसत्तमाः एवमुक्ते तदोवाच रुद्रो मां सुरसन्निधौ रुद्र उवाच । श्रृण्वन्तु बिबुधाः सर्वे तथा देवर्षयोऽमलाः । ब्रह्मर्षयश्च विख्याता सर्वे श्रृण्वन्तु मे वचः । त्वं चागस्त्य महाबुद्धे श्रृणु मे गदतो वचः यो यज्ञैरीड्यते देवो यस्मात् सर्वमिदं जगत् । उत्पन्नं सर्वदा यस्मिंल्लीनं भवति सामरम् नारायणः परो देवः सत्त्वरूपो जनार्दनः । त्रिधात्मानं स भगवान् ससर्ज परमेश्वरः रजस्तमोभ्यां युक्तोऽभूद् रजः सत्त्वाधिकं विभुः । ससर्ज नाभिकमले ब्रह्माणं कमलासनम् रजसा तमसा युक्तः सोऽपि मां त्वसृजत् प्रभुः । यत्सत्त्वं स हरिर्देवो यो हरिस्तत्परं पदम् ये सत्त्वरजसी सोऽपि ब्रह्मा कमलसंभवः । यो ब्रह्मा सैव देवस्तु यो देवः सः चतुर्मुखः । यद्रजस्तमसोपेतं सोऽहं नास्त्यत्र संशयः सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रितयं चैतदुच्यते । सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् रजसा सत्त्वयुक्तेन भवेत् सृष्टी रजोऽधिका । तच्च पैतामहं वृत्तं सर्वशास्त्रेषु पठ्यते यद्वेदबाह्यं कर्म स्याच्छास्त्रमुद्दिश्य सेव्यते । तद्रौद्रमिति विख्यातं कनिष्ठं गदितं नृणाम् यद्धीनं रजसा कर्म केवलं तामसं तु यत् । तद् दुर्गतिपरं नॄणामिह लोके परत्र च सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् । नारायणश्च भगवान् यज्ञरूपी विभाव्यते कृते नारायणः शुद्धः सूक्ष्ममूर्तिरुपास्यते । त्रेतायां यज्ञरूपेण पञ्चरात्रैस्तु द्वापरे कलौ मत्कृतमार्गेण बहुरूपेण तामसैः । इज्यते द्वेषबुद्ध्या स परमात्मा जनार्दनः न तस्मात् परतो देवो भविता न भविष्यति । यो विष्णुः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा सोऽहमेव च वेदत्रयेऽपि यज्ञेऽस्मिन् याज्यं वेदेषु निश्चयः । यो भेदं कुरुतेऽस्माकं त्रयाणां द्विजसत्तम । स पापकारी दुष्टात्मा दुर्गतिं गतिमाप्नुयात् इदं च श्रृणु मेऽगस्त्य गदतः प्राक्तनं तथा । यथा कलौ हरेर्भक्तिं न कुर्वन्तीह मानवाः भूर्लोकवासिनः सर्वे पुरा यष्ट्वा जनार्दनम् । भुवर्लोकं प्रपद्यन्ते तत्रस्था अपि केशवम् । आराध्य स्वर्गतिं यान्ति क्रमान्मुक्तिं व्रजन्ति च एवं मुक्तिपदे व्याप्ते सर्वलोकैस्तथैव च । मुक्तिभाजस्ततो देवास्तं दध्युः प्रयता हरिम् सोऽपि सर्वगतत्वाच्च प्रादुर्भूतः सनातनः । उवाच ब्रूत किं कार्यं सर्वयोगिवराः सुराः ते तं प्रणम्य देवेशमूचुश्च परमेश्वरम् । देवदेव जनः सर्वो मुक्तिमार्गे व्यवस्थितः । कथं सृष्टिः प्रभविता नरकेषु च को वसेत् एवमुक्तस्ततो देवैस्तानुवाच जनार्दनः । युगानि त्रीणि बहवो मामुपेष्यन्ति मानवाः अन्त्ये युगे प्रविरला भविष्यन्ति मदाश्रयाः । एष मोहं सृजाम्याशु यो जनं मोहयिष्यति त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय । अल्पायासं दर्शयित्वा फलं दीर्घं प्रदर्शय कुहकं चेन्द्रजालानि विरुद्धाचरणानि च । दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर एवमुक्त्वा तदा तेन देवेन परमेष्ठिना । आत्मा तु गोपितः सद्यः प्रकाश्योऽहं कृतस्तदा तस्मादारभ्य कालं तु मत्प्रणीतेषु सत्तम । शास्त्रेष्वभिरतो लोको बाहुल्येन भवेदतः वेदानुवर्त्तिनं मार्गं देवं नारायणं तथा । एकीभावेन पश्यन्तो मुक्तिभाजो भवन्ति ते मां विष्णोर्व्यतिरिक्तं ये ब्रह्माणं च द्विजोत्तम । भजन्ते पापकर्माणस्ते यान्ति नरकं नराः ये वेदमार्गनिर्मुक्तास्तेषां मोहार्थमेव च । नयसिद्धान्तसंज्ञाभिर्मया शास्त्रं तु दर्शितम् पाशोऽयं पशुभावस्तु स यदा पतितो भवेत् । तदा पाशुपतं शास्त्रं जायते वेदसंज्ञितम् वेदमूर्तिरहं विप्र नान्यशास्त्रार्थवादिभिः । ज्ञायते मत्स्वरूपं तु मुक्त्वा वेदमनादिमत् । वेदवेद्योऽस्मि विप्रर्षे ब्राह्मणैश्च विशेषतः युगानि त्रीण्यहं विप्र ब्रह्मा विष्णुस्तथैव च । त्रयोऽपि सत्त्वादिगुणास्त्रयो वेदास्त्रयोऽग्नयः त्रयो लोकास्त्रयः संध्यास्त्रयो वर्णास्तथैव च । सवनानि तु तावन्ति त्रिधा बद्धमिदं जगत् य एवं वेत्ति विप्रर्षे परं नारायणं तथा । अपरं पद्मयोनिं तु ब्रह्माणं त्वपरं तु माम् । गुणतो मुख्यतस्त्वेक एवाहं मोह इत्युत

bhadrāśva uvāca | bhagavan kiṃ kṛtaṃ lokaṃ tvayā tamanupaśyatā | vrataṃ tapo vā dharmo vā prāptyarthaṃ tasya vai mune anārādhya hariṃ bhaktyā ko lokān kāmayed budhaḥ | ārādhite harau lokāḥ sarve karatale'bhavan evaṃ saṃcintya rājendra mayā viṣṇuḥ sanātanaḥ | ārādhito varṣaśataṃ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ tataḥ kadācid bahunā kālena nṛpanandana | yajato mama deveśaṃ yajñamūrtiṃ janārdanam | āhūtā āgatā devāḥ samameva savāsavāḥ sve sve sthāne sthitā āsan yāvad devāḥ savāsavāḥ | tāvat tatraiva bhagavānāgato vṛṣabhadhvajaḥ mahādevo virūpākṣastryambako nīlalohitaḥ | so'pi raudre sthitaḥ sthāne babhūva parameśvaraḥ tān sarvānāgatān dṛṣṭvā devānṛṣimahoragān | sanatkumāro bhagavānājagāmābjasaṃbhavaḥ trasareṇupramāṇena vimāne sūryasannibhe | avasthito mahāyogī bhūtabhavyabhaviṣyavit āgamya śirasā rudraṃ sa vavande mahāmuniḥ | mayā praṇamitastasthau samīpe śūlapāṇinaḥ tānahaṃ saṃsthitān devān nāradādīnṛṣīṃstathā | sanatkumārarudrau ca dṛṣṭvā me manasi sthitam ka eṣāṃ bhavate yājyo variṣṭhaśca nṛpottama | kena tuṣṭena tuṣṭāḥ syuḥ sarva ete sarudrakāḥ evaṃ kṛtvā sthite rājan rudraḥ pṛṣṭo mayā'nagha | evamarthaṃ ka ijyo'tra yuṣmākaṃ surasattamāḥ evamukte tadovāca rudro māṃ surasannidhau rudra uvāca | śrṛṇvantu bibudhāḥ sarve tathā devarṣayo'malāḥ | brahmarṣayaśca vikhyātā sarve śrṛṇvantu me vacaḥ | tvaṃ cāgastya mahābuddhe śrṛṇu me gadato vacaḥ yo yajñairīḍyate devo yasmāt sarvamidaṃ jagat | utpannaṃ sarvadā yasmiṃllīnaṃ bhavati sāmaram nārāyaṇaḥ paro devaḥ sattvarūpo janārdanaḥ | tridhātmānaṃ sa bhagavān sasarja parameśvaraḥ rajastamobhyāṃ yukto'bhūd rajaḥ sattvādhikaṃ vibhuḥ | sasarja nābhikamale brahmāṇaṃ kamalāsanam rajasā tamasā yuktaḥ so'pi māṃ tvasṛjat prabhuḥ | yatsattvaṃ sa harirdevo yo haristatparaṃ padam ye sattvarajasī so'pi brahmā kamalasaṃbhavaḥ | yo brahmā saiva devastu yo devaḥ saḥ caturmukhaḥ | yadrajastamasopetaṃ so'haṃ nāstyatra saṃśayaḥ sattvaṃ rajastamaścaiva tritayaṃ caitaducyate | sattvena mucyate jantuḥ sattvaṃ nārāyaṇātmakam rajasā sattvayuktena bhavet sṛṣṭī rajo'dhikā | tacca paitāmahaṃ vṛttaṃ sarvaśāstreṣu paṭhyate yadvedabāhyaṃ karma syācchāstramuddiśya sevyate | tadraudramiti vikhyātaṃ kaniṣṭhaṃ gaditaṃ nṛṇām yaddhīnaṃ rajasā karma kevalaṃ tāmasaṃ tu yat | tad durgatiparaṃ nṝṇāmiha loke paratra ca sattvena mucyate jantuḥ sattvaṃ nārāyaṇātmakam | nārāyaṇaśca bhagavān yajñarūpī vibhāvyate kṛte nārāyaṇaḥ śuddhaḥ sūkṣmamūrtirupāsyate | tretāyāṃ yajñarūpeṇa pañcarātraistu dvāpare kalau matkṛtamārgeṇa bahurūpeṇa tāmasaiḥ | ijyate dveṣabuddhyā sa paramātmā janārdanaḥ na tasmāt parato devo bhavitā na bhaviṣyati | yo viṣṇuḥ sa svayaṃ brahmā yo brahmā so'hameva ca vedatraye'pi yajñe'smin yājyaṃ vedeṣu niścayaḥ | yo bhedaṃ kurute'smākaṃ trayāṇāṃ dvijasattama | sa pāpakārī duṣṭātmā durgatiṃ gatimāpnuyāt idaṃ ca śrṛṇu me'gastya gadataḥ prāktanaṃ tathā | yathā kalau harerbhaktiṃ na kurvantīha mānavāḥ bhūrlokavāsinaḥ sarve purā yaṣṭvā janārdanam | bhuvarlokaṃ prapadyante tatrasthā api keśavam | ārādhya svargatiṃ yānti kramānmuktiṃ vrajanti ca evaṃ muktipade vyāpte sarvalokaistathaiva ca | muktibhājastato devāstaṃ dadhyuḥ prayatā harim so'pi sarvagatatvācca prādurbhūtaḥ sanātanaḥ | uvāca brūta kiṃ kāryaṃ sarvayogivarāḥ surāḥ te taṃ praṇamya deveśamūcuśca parameśvaram | devadeva janaḥ sarvo muktimārge vyavasthitaḥ | kathaṃ sṛṣṭiḥ prabhavitā narakeṣu ca ko vaset evamuktastato devaistānuvāca janārdanaḥ | yugāni trīṇi bahavo māmupeṣyanti mānavāḥ antye yuge praviralā bhaviṣyanti madāśrayāḥ | eṣa mohaṃ sṛjāmyāśu yo janaṃ mohayiṣyati tvaṃ ca rudra mahābāho mohaśāstrāṇi kāraya | alpāyāsaṃ darśayitvā phalaṃ dīrghaṃ pradarśaya kuhakaṃ cendrajālāni viruddhācaraṇāni ca | darśayitvā janaṃ sarvaṃ mohayāśu maheśvara evamuktvā tadā tena devena parameṣṭhinā | ātmā tu gopitaḥ sadyaḥ prakāśyo'haṃ kṛtastadā tasmādārabhya kālaṃ tu matpraṇīteṣu sattama | śāstreṣvabhirato loko bāhulyena bhavedataḥ vedānuvarttinaṃ mārgaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ tathā | ekībhāvena paśyanto muktibhājo bhavanti te māṃ viṣṇorvyatiriktaṃ ye brahmāṇaṃ ca dvijottama | bhajante pāpakarmāṇaste yānti narakaṃ narāḥ ye vedamārganirmuktāsteṣāṃ mohārthameva ca | nayasiddhāntasaṃjñābhirmayā śāstraṃ tu darśitam pāśo'yaṃ paśubhāvastu sa yadā patito bhavet | tadā pāśupataṃ śāstraṃ jāyate vedasaṃjñitam vedamūrtirahaṃ vipra nānyaśāstrārthavādibhiḥ | jñāyate matsvarūpaṃ tu muktvā vedamanādimat | vedavedyo'smi viprarṣe brāhmaṇaiśca viśeṣataḥ yugāni trīṇyahaṃ vipra brahmā viṣṇustathaiva ca | trayo'pi sattvādiguṇāstrayo vedāstrayo'gnayaḥ trayo lokāstrayaḥ saṃdhyāstrayo varṇāstathaiva ca | savanāni tu tāvanti tridhā baddhamidaṃ jagat ya evaṃ vetti viprarṣe paraṃ nārāyaṇaṃ tathā | aparaṃ padmayoniṃ tu brahmāṇaṃ tvaparaṃ tu mām | guṇato mukhyatastveka evāhaṃ moha ityuta