Varaha Purana — Chapter 69

VrP 69.69

भद्राश्व उवाच । भगवन् त्वच्छरीरे तु यद् वृत्तं द्विजसत्तम । चिरजीवी भवांस्तन्मे वक्तुमर्हसि सत्तम अगस्त्य उवाच । मच्छरीरमिदं राजन् बहुकौतूहलान्वितम् । अनेककल्पसंस्थायि वेदविद्याविशोधितम् अटन् महीमहं सर्वां गतवानस्मि पार्थिव । इलावृतं महावर्षं मेरोः पार्श्वे व्यवस्थितम् तत्र रम्यं सरो दृष्टं तस्य तीरे महाकुटी । तत्रोपवासशिथिलं दृष्टवानस्मि तापसम् । अस्थिचर्मावशेषं तु चीरवल्कलधारिणम् तं दृष्टृवाऽहं नृपश्रेष्ठ क एष नृपसत्तम । विश्वास्य प्रतिपत्त्यर्थं विधेयं मे नरोत्तम एवं चित्तयतो मह्यं स मां प्राह महामुनिः । स्थीयतां स्थीयतां ब्रह्मन्नातिथ्यं करवाणि ते एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रविष्टोऽहं कुटीं तु ताम् । तावत् पश्याम्यहं विप्रं ज्वलन्तमिव तेजसा भूमौ स्थितं तु मां दृष्ट्वा हुङ्कारमकरोद् द्विजः । तद्धुङ्कारात् तु पातालं भित्त्वा पञ्च हि कन्यकाः निर्ययुः काञ्चनं पीठमेका तासां प्रगृह्य वै । सा मां प्रादात् तदाऽन्याऽदात् सलिलं करसंस्थितम् गृहीत्वाऽन्या तु मे पादौ क्षालितुं चोपचक्रमे । अन्ये द्वे व्यजने गृह्य मत्पक्षाभ्यां व्यवस्थिते ततो हुङ्कारमकरोत् पुनरेव महातपाः । तच्छब्दादन्तरं हैमद्रोणीं योजनविस्तृताम् । गृह्याजगाम मकरोत्प्लवं सरसि पार्थिव तस्यां तु कन्याः शतशो हेमकुम्भकराः शुभाः । आययुस्तमथो दृष्ट्वा स मुनिः प्राह मां नृप स्नानार्थं कल्पितं ब्रह्मन्निदं ते सर्वमेव तु । द्रोणीं प्रविश्य चेमां त्वं स्नातुमर्हसि सत्तम ततोऽहं तस्य वचनात् तस्यां द्रोण्यां नराधिप । विशामि तावत् सरसि सा द्रोणी प्रत्यमज्जत द्रोण्यां जले निमग्नोऽहम् इति मत्वा नरेश्वर । उन्मग्नोऽहं ततो लोकमपूर्वं दृष्टवांस्ततः सुहर्म्यकक्ष्यायतनं विशालं रथ्यापथं शुद्धजनानुकीर्णम् । नीत्युत्तमैः सेवितमात्मविद्भि - र्नृभिः पुराणैर्नयमार्गसंस्थैः संसारचर्यापरिघाभिरुग्रं गम्भीरपातालतलस्थमाद्यम् । सितैर्नृभिः पाशवराग्रहस्तैः द्विपाश्वसंघैर्विविधैरुपेतम् विचित्रपद्मोत्पलसंवृतानि सरांसि नानाविहगाकुलानि । अम्भोजपत्रस्थितभृङ्गनादै- रुद्गीतवन्तीव लयैरनैकैः । कैलासश्रृङ्गप्रतिमानि तीरे - ष्वनेकरत्नोत्पलसंचितानि । गृहाणि धन्याध्युषितानि नीचै - रुपासितानि द्विजदेवविप्रैः कैलासश्रृङ्गप्रतिमानि तीरे - ष्वनेकरत्नोत्पलसंचितानि । गृहाणि धन्याध्युषितानि नीचै - रुपासितानि द्विजदेवविप्रैः पद्मानि भृङ्गावनतानि चेलु - स्तेषां पुनर्गुरुभारादजस्त्रम् । जलेषु येषां सुस्वरास्यो द्विजाति- र्वेदोदितानाह विचित्रमन्त्रान् सिताब्जमालार्चितगात्रवन्ति वासोत्तरीयाणि खगप्रवारैः । सरांस्यनेकानि तथा द्विजास्तु पठन्ति यज्ञार्थविधिं पुराणम् भ्रमन्नहं तेषु सरःस्वपश्यं वृन्दान्यनेकानि सुराङ्गनानाम् । विद्याधराणां च तथैव कन्याः स्नानाय तं देशमुपागताश्च ततः कदाचिद् भ्रमता नृपोत्तम प्रदृष्टमन्यत्सुसरः सुतोयम् । प्राग् दृष्टमेकं तु तथैव तीरे कुटीं प्रपश्यामि यथा पुराऽहम् यावत् कुटीं तां प्रविशामि राजन् तपस्विनं तं स्थितमेकदेशे । दृष्ट्वाभिगम्याभिवदामि यावत् स्मयन्नुवाचाप्रतिमप्रभावः तापस उवाच । किं मां विप्र न जानीषे प्राग्दृष्टमपि सत्तम । येन त्वं मूढवल्लोकमिममप्यनुपश्यसि दृष्टं मत्कमिदं देवैर्भुवनं यन्न दृश्यते । त्वत्प्रियार्थं मया लोको दर्शितः स द्विजोत्तम संपदं पश्य लोकस्य मदीयस्य महामुने । दधिक्षीरवहा नद्यस्तथा सर्पिर्मयान् ह्रदान् गृहाणां हेमरत्नानां स्तम्भान् हेममयान् गृहे । रत्नोत्पलचितां भूमिं पद्मरागसमप्रभाम् । पारिजातप्रसूनाढ्यां सेवितां यक्षकिन्नरैः एवमुक्तस्तदा तेन तापसेन नराधिप । विस्मयापन्नहृदयस्तमेवाहं तु पृष्टवान् भगवंस्तव लोकोऽयं सर्वलोकवरोत्तमः । सर्वलोका मया दृष्टा ब्रह्मशक्रादिसंस्थिताः अयं त्वपूर्वो लोको मे प्रतिभाति तपोधन । संपदैश्वर्यतेजोभिर्हर्म्यरत्नचयैस्तथा सरोभिः सूदकैः पुण्यैर्जलजैश्च विशेषतः । अत्यद्भुतमिदं लोकं दृष्टवानस्मि ते मुने इत्थंभूतं कथं लोको भवांश्चेत्थं व्यवस्थितः । कथयस्वैतस्य हेतुं मे कश्च त्वं मुनिपुंगव कथमिलावृते वर्षे सरस्तीरे महामुने । दृष्टवानस्मि सोऽहं त्वं सरस्तत् सा कुटी मुने । हेमहर्म्याकुले लोके किं वा स्थानं तु ते कुटिः एवमुक्तः स भगवात् मयाऽसौ मुनिपुंगवः । प्राह मह्यं यथावृत्तं यत् तु राजेन्द्र तच्छृणु तापस उवाच । अहं नारायणो देवो जलरूपी सनातनः । येन व्याप्तमिदं विश्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् या सा त्वाप्याकृतिस्तस्य देवस्य परमेष्ठिनः । सोऽहं वरुण इत्युक्तः स्वयं नारायणः परः त्वया च सप्त जन्मानि अहमाराधितः पुरा । तेन त्रैलोक्यनाशेऽपि त्वमेकस्त्वभिलक्षितः एवमुक्तस्तदा तेन निद्रामीलितलोचनः । पतितोऽहं धरापृष्ठे तत्क्षणात् पुनरुत्थितः यावत्पश्याम्यहं राजन् तमृषिं तच्च वै पुरम् । तावन्मेरुगिरेर्मूर्ध्निं पश्याम्यात्मानमात्मना समुद्रान् सप्त पश्यामि तथैव कुलपर्वतान् । सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं दृष्टवानस्मि पार्थिव अद्यापि तं लोकवरं ध्यायंस्तिष्ठामि सुव्रत । कदा प्राप्स्येऽथ तं लोकमिति चिन्तापरोऽभवम् एवं ते कौतुकं राजन् कथितं परमेष्ठिनः । यद् वृत्तं मम देहे तु किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

bhadrāśva uvāca | bhagavan tvaccharīre tu yad vṛttaṃ dvijasattama | cirajīvī bhavāṃstanme vaktumarhasi sattama agastya uvāca | maccharīramidaṃ rājan bahukautūhalānvitam | anekakalpasaṃsthāyi vedavidyāviśodhitam aṭan mahīmahaṃ sarvāṃ gatavānasmi pārthiva | ilāvṛtaṃ mahāvarṣaṃ meroḥ pārśve vyavasthitam tatra ramyaṃ saro dṛṣṭaṃ tasya tīre mahākuṭī | tatropavāsaśithilaṃ dṛṣṭavānasmi tāpasam | asthicarmāvaśeṣaṃ tu cīravalkaladhāriṇam taṃ dṛṣṭṛvā'haṃ nṛpaśreṣṭha ka eṣa nṛpasattama | viśvāsya pratipattyarthaṃ vidheyaṃ me narottama evaṃ cittayato mahyaṃ sa māṃ prāha mahāmuniḥ | sthīyatāṃ sthīyatāṃ brahmannātithyaṃ karavāṇi te etacchrutvā vacastasya praviṣṭo'haṃ kuṭīṃ tu tām | tāvat paśyāmyahaṃ vipraṃ jvalantamiva tejasā bhūmau sthitaṃ tu māṃ dṛṣṭvā huṅkāramakarod dvijaḥ | taddhuṅkārāt tu pātālaṃ bhittvā pañca hi kanyakāḥ niryayuḥ kāñcanaṃ pīṭhamekā tāsāṃ pragṛhya vai | sā māṃ prādāt tadā'nyā'dāt salilaṃ karasaṃsthitam gṛhītvā'nyā tu me pādau kṣālituṃ copacakrame | anye dve vyajane gṛhya matpakṣābhyāṃ vyavasthite tato huṅkāramakarot punareva mahātapāḥ | tacchabdādantaraṃ haimadroṇīṃ yojanavistṛtām | gṛhyājagāma makarotplavaṃ sarasi pārthiva tasyāṃ tu kanyāḥ śataśo hemakumbhakarāḥ śubhāḥ | āyayustamatho dṛṣṭvā sa muniḥ prāha māṃ nṛpa snānārthaṃ kalpitaṃ brahmannidaṃ te sarvameva tu | droṇīṃ praviśya cemāṃ tvaṃ snātumarhasi sattama tato'haṃ tasya vacanāt tasyāṃ droṇyāṃ narādhipa | viśāmi tāvat sarasi sā droṇī pratyamajjata droṇyāṃ jale nimagno'ham iti matvā nareśvara | unmagno'haṃ tato lokamapūrvaṃ dṛṣṭavāṃstataḥ suharmyakakṣyāyatanaṃ viśālaṃ rathyāpathaṃ śuddhajanānukīrṇam | nītyuttamaiḥ sevitamātmavidbhi - rnṛbhiḥ purāṇairnayamārgasaṃsthaiḥ saṃsāracaryāparighābhirugraṃ gambhīrapātālatalasthamādyam | sitairnṛbhiḥ pāśavarāgrahastaiḥ dvipāśvasaṃghairvividhairupetam vicitrapadmotpalasaṃvṛtāni sarāṃsi nānāvihagākulāni | ambhojapatrasthitabhṛṅganādai- rudgītavantīva layairanaikaiḥ | kailāsaśrṛṅgapratimāni tīre - ṣvanekaratnotpalasaṃcitāni | gṛhāṇi dhanyādhyuṣitāni nīcai - rupāsitāni dvijadevavipraiḥ kailāsaśrṛṅgapratimāni tīre - ṣvanekaratnotpalasaṃcitāni | gṛhāṇi dhanyādhyuṣitāni nīcai - rupāsitāni dvijadevavipraiḥ padmāni bhṛṅgāvanatāni celu - steṣāṃ punargurubhārādajastram | jaleṣu yeṣāṃ susvarāsyo dvijāti- rvedoditānāha vicitramantrān sitābjamālārcitagātravanti vāsottarīyāṇi khagapravāraiḥ | sarāṃsyanekāni tathā dvijāstu paṭhanti yajñārthavidhiṃ purāṇam bhramannahaṃ teṣu saraḥsvapaśyaṃ vṛndānyanekāni surāṅganānām | vidyādharāṇāṃ ca tathaiva kanyāḥ snānāya taṃ deśamupāgatāśca tataḥ kadācid bhramatā nṛpottama pradṛṣṭamanyatsusaraḥ sutoyam | prāg dṛṣṭamekaṃ tu tathaiva tīre kuṭīṃ prapaśyāmi yathā purā'ham yāvat kuṭīṃ tāṃ praviśāmi rājan tapasvinaṃ taṃ sthitamekadeśe | dṛṣṭvābhigamyābhivadāmi yāvat smayannuvācāpratimaprabhāvaḥ tāpasa uvāca | kiṃ māṃ vipra na jānīṣe prāgdṛṣṭamapi sattama | yena tvaṃ mūḍhavallokamimamapyanupaśyasi dṛṣṭaṃ matkamidaṃ devairbhuvanaṃ yanna dṛśyate | tvatpriyārthaṃ mayā loko darśitaḥ sa dvijottama saṃpadaṃ paśya lokasya madīyasya mahāmune | dadhikṣīravahā nadyastathā sarpirmayān hradān gṛhāṇāṃ hemaratnānāṃ stambhān hemamayān gṛhe | ratnotpalacitāṃ bhūmiṃ padmarāgasamaprabhām | pārijātaprasūnāḍhyāṃ sevitāṃ yakṣakinnaraiḥ evamuktastadā tena tāpasena narādhipa | vismayāpannahṛdayastamevāhaṃ tu pṛṣṭavān bhagavaṃstava loko'yaṃ sarvalokavarottamaḥ | sarvalokā mayā dṛṣṭā brahmaśakrādisaṃsthitāḥ ayaṃ tvapūrvo loko me pratibhāti tapodhana | saṃpadaiśvaryatejobhirharmyaratnacayaistathā sarobhiḥ sūdakaiḥ puṇyairjalajaiśca viśeṣataḥ | atyadbhutamidaṃ lokaṃ dṛṣṭavānasmi te mune itthaṃbhūtaṃ kathaṃ loko bhavāṃścetthaṃ vyavasthitaḥ | kathayasvaitasya hetuṃ me kaśca tvaṃ munipuṃgava kathamilāvṛte varṣe sarastīre mahāmune | dṛṣṭavānasmi so'haṃ tvaṃ sarastat sā kuṭī mune | hemaharmyākule loke kiṃ vā sthānaṃ tu te kuṭiḥ evamuktaḥ sa bhagavāt mayā'sau munipuṃgavaḥ | prāha mahyaṃ yathāvṛttaṃ yat tu rājendra tacchṛṇu tāpasa uvāca | ahaṃ nārāyaṇo devo jalarūpī sanātanaḥ | yena vyāptamidaṃ viśvaṃ trailokyaṃ sacarācaram yā sā tvāpyākṛtistasya devasya parameṣṭhinaḥ | so'haṃ varuṇa ityuktaḥ svayaṃ nārāyaṇaḥ paraḥ tvayā ca sapta janmāni ahamārādhitaḥ purā | tena trailokyanāśe'pi tvamekastvabhilakṣitaḥ evamuktastadā tena nidrāmīlitalocanaḥ | patito'haṃ dharāpṛṣṭhe tatkṣaṇāt punarutthitaḥ yāvatpaśyāmyahaṃ rājan tamṛṣiṃ tacca vai puram | tāvanmerugirermūrdhniṃ paśyāmyātmānamātmanā samudrān sapta paśyāmi tathaiva kulaparvatān | saptadvīpavatīṃ pṛthvīṃ dṛṣṭavānasmi pārthiva adyāpi taṃ lokavaraṃ dhyāyaṃstiṣṭhāmi suvrata | kadā prāpsye'tha taṃ lokamiti cintāparo'bhavam evaṃ te kautukaṃ rājan kathitaṃ parameṣṭhinaḥ | yad vṛttaṃ mama dehe tu kimanyacchrotumicchasi