Varaha Purana — Chapter 6

VrP 6.6

धरण्युवाच । स वसुः संशयच्छेदं प्राप्य रैभ्यश्च सत्तमः । उभौ किं चक्रतुर्देव श्रुत्वा चाङ्गिरसं वचः श्रीवराह उवाच । स वसुः सर्वधर्मज्ञः स्वराज्यं प्रतिपालयन् । अयजद् बहुभिर्यज्ञैर्महद्भिर्भूरिदक्षिणैः कर्मकाण्डेन देवेशं हरिं नारायणं प्रभुम् । तोषयामास राजेन्द्रस्तमभेदेन चिन्तयन् ततः कालेन महता तस्य राज्ञो मतिः किल । निवृत्तराज्यभोगस्य द्न्द्वस्यान्तमुपेयुषी ततः पुत्रं विवस्वन्तं श्रेष्ठं भ्रातृशतस्य ह । अभिषिच्य स्वके राज्ये तपोवनमुपागमत् पुष्करं नाम तीर्थानां प्रवरं यत्र केशवः । पुण्डरीकाक्षनामा तु पूज्यते तत्परायणैः तत्र गत्वा स राजर्षिः काश्मीराधिपतिर्वसुः । अतितीव्रेण तपसा स्वशरीरमशोषयत् पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तवं भक्त्या जपन् बुधः । आरिराधयिषुर्देवं नारायणमकल्मषम् । स्तोत्रान्ते तल्लयं प्राप्तः स राजा राजसत्तमः धरण्युवाच । पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तोत्रं देव कथं स्मृतम् । कीदृशं तन्ममाचक्ष्व परमेश्वर तत्त्वतः श्रीवराह उवाच । नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते मधुसूदन । नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते तिग्मचक्रिणे विश्वमूर्तिं महाबाहुं वरदं सर्वतेजसम् । नमामि पुण्डरीकाक्षं विद्याऽविद्यात्मकं विभुम् आदिदेवं महादेवं वेदवेदाङ्गपारगम् । गम्भीरं सर्वदेवानां नमामि मधुसूदनम् विश्वमूर्तिं महामूर्तिं विद्यामूर्तिं त्रिमूर्तिकम् । कवचं सर्वदेवानां नमस्ये वारिजेक्षणम् सहस्त्रशीर्षिणं देवं सहस्त्राक्षं महाभुजम् । जगत्संव्याप्य तिष्ठन्तं नमस्ये परमेश्वरम् शरण्यं शरणं देवं विष्णुं जिष्णुं सनातनम् । नीलमेघप्रतीकाशं नमस्ये चक्रपाणिनम् शुद्धं सर्वगतं नित्यं व्योमरूपं सनातनम् । भावाभावविनिर्मुक्तं मस्ये सर्वगं हरिम् नान्यत् किंचित् प्रपश्यामि व्यतिरिक्तं त्वयाऽच्युत । त्वन्मयं च प्रपश्यामि सर्वमेतच्चराचरम् एवं तु वदतस्तस्य मूर्त्तिमान् पुरुषः किल । निर्गत्य देहान्नीलाभो घनचण्डो भयंकरः रक्ताक्षो ह्रस्वकायस्तु दग्धस्थूणासमप्रभः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा किं करोमि नराधिप राजोवाच । कोऽसि किं कार्यमिह ते कस्मादागतवानसि । एतन्मे कथय व्याध एतदिच्छामि वेदितुम् व्याध उवाच । पूर्वं कलियुगे राजन् राजा त्वं दक्षिणापथे । पूर्णधर्मोद्भवः श्रीमाञ्जनस्थाने विचक्षणः स कदाचिद् भवान् वीर तुरगैः परिवारितः । अरण्यमागतो हन्तुं श्वापदानि विशेषतः तत्र त्वयाऽन्यकामेन मृगवेषधरो मुनिः । दण्डयुग्मेन दूरे तु पातितो धरणीतले सद्यो मृतश्च विप्रेन्द्रस्त्वं च राजन् मुदा युतः । हरिणोऽयं हत इति यावत् पश्यसि पार्थिव । तावन्मृगवपुर्विप्रो मृतः प्रस्त्रवणे गिरौ तं दृष्ट्वा त्वं महाराज क्षुभितेन्द्रियमानसः । गृहं गतस्ततोऽन्यस्य कस्यचित् कथितं त्वया ततः कतिपयाहस्य त्वया रात्रौ नरेश्वर । ब्रह्महत्याभयाद्भीतचितेनैतद् विचिन्तितम् । कृत्यं करोमि शान्त्यर्थं मुच्यते येन पातकात् ततस्त्वया महाराज सकृन्नारायणं प्रभुम् । संचिन्त्य द्वादशी शुद्धा त्वया राजन्नुपोषिता नारायणो मे सुप्रीत इति प्रोक्त्वा शुभेऽहनि । गौर्दत्ता विधिना सद्यो मृतोऽस्युदरशूलतः अभुक्तो द्वादशीधर्मे यत् तत्रापि च कारणम् । कथयामि भवत्पत्नी नाम्ना नारायणी शुभा सा कण्ठगेन प्राणेन व्याहृता तेन ते गतिः । कल्पमेकं महाराज जाता विष्णुपुरे तव अहं च तव देहस्थः सर्वं जानामि चाक्षयम् । ब्रह्मग्रहो महाघोरः पीडयामीति मे मतिः तावद्विष्णोस्तु पुरुषैः किङ्करैर्मुसलैरहम् । प्रहतः संक्षयं यातस्ततस्ते रोमकूपतः । स्वर्गस्थस्यापि राजेन्द्र स्थितोऽहं स्वेन तेजसा ततोऽहःकल्पनिर्वृत्ते रात्रिकल्पे च सत्तम । इदानीमादिसृष्टौ तु कृते नृपतिसत्तम संभूतस्त्वं महाराज राज्ञः सुमनसो गृहे । काश्मीरदेशाधिपतेरहं चाङ्गरुहैस्तव यज्ञैरिष्टं त्वयानेकैर्बहुभिश्चाप्तदक्षिणैः । न चाहं तैरपहतो विष्णुस्मरणवर्जितैः इदानीं यत् त्वया स्तोत्रं पुण्डरीकाक्षपारकम् । पठितं तत्प्रभावेन विहायाङ्गरुहाण्यहम् । एकीभूतः पुनर्जातो व्याधरूपो नृपोत्तम अहं भगवतः स्तोत्रं श्रुत्वा प्राक्पापमूर्त्तिना । मुक्तोऽस्मि धर्मबुद्धिर्मे वर्त्तते साम्प्रतं विभो एतच्छ्रुत्वा वचो राजा परं विस्मयमागतः । वरेण छन्दयामास तं व्याधं राजसत्तमः राजोवाच । स्मारितोऽस्मि यथा व्याध त्वया जन्मान्तरं गतम् । तथा त्वं मत्प्रसादेन धर्मव्याधो भविष्यसि यश्चैतत् पुण्डरीकाक्षपारगं श्रृणुयात् परम् । तस्य पुष्करयात्रायां विधिस्नानफलं भवेत् श्रीवराह उवाच । एवमुक्त्वा ततो राजा विमानवरमास्थितः । परेण तेजसा योगमवापाशेषधारिणि

dharaṇyuvāca | sa vasuḥ saṃśayacchedaṃ prāpya raibhyaśca sattamaḥ | ubhau kiṃ cakraturdeva śrutvā cāṅgirasaṃ vacaḥ śrīvarāha uvāca | sa vasuḥ sarvadharmajñaḥ svarājyaṃ pratipālayan | ayajad bahubhiryajñairmahadbhirbhūridakṣiṇaiḥ karmakāṇḍena deveśaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum | toṣayāmāsa rājendrastamabhedena cintayan tataḥ kālena mahatā tasya rājño matiḥ kila | nivṛttarājyabhogasya dndvasyāntamupeyuṣī tataḥ putraṃ vivasvantaṃ śreṣṭhaṃ bhrātṛśatasya ha | abhiṣicya svake rājye tapovanamupāgamat puṣkaraṃ nāma tīrthānāṃ pravaraṃ yatra keśavaḥ | puṇḍarīkākṣanāmā tu pūjyate tatparāyaṇaiḥ tatra gatvā sa rājarṣiḥ kāśmīrādhipatirvasuḥ | atitīvreṇa tapasā svaśarīramaśoṣayat puṇḍarīkākṣapāraṃ tu stavaṃ bhaktyā japan budhaḥ | ārirādhayiṣurdevaṃ nārāyaṇamakalmaṣam | stotrānte tallayaṃ prāptaḥ sa rājā rājasattamaḥ dharaṇyuvāca | puṇḍarīkākṣapāraṃ tu stotraṃ deva kathaṃ smṛtam | kīdṛśaṃ tanmamācakṣva parameśvara tattvataḥ śrīvarāha uvāca | namaste puṇḍarīkākṣa namaste madhusūdana | namaste sarvalokeśa namaste tigmacakriṇe viśvamūrtiṃ mahābāhuṃ varadaṃ sarvatejasam | namāmi puṇḍarīkākṣaṃ vidyā'vidyātmakaṃ vibhum ādidevaṃ mahādevaṃ vedavedāṅgapāragam | gambhīraṃ sarvadevānāṃ namāmi madhusūdanam viśvamūrtiṃ mahāmūrtiṃ vidyāmūrtiṃ trimūrtikam | kavacaṃ sarvadevānāṃ namasye vārijekṣaṇam sahastraśīrṣiṇaṃ devaṃ sahastrākṣaṃ mahābhujam | jagatsaṃvyāpya tiṣṭhantaṃ namasye parameśvaram śaraṇyaṃ śaraṇaṃ devaṃ viṣṇuṃ jiṣṇuṃ sanātanam | nīlameghapratīkāśaṃ namasye cakrapāṇinam śuddhaṃ sarvagataṃ nityaṃ vyomarūpaṃ sanātanam | bhāvābhāvavinirmuktaṃ masye sarvagaṃ harim nānyat kiṃcit prapaśyāmi vyatiriktaṃ tvayā'cyuta | tvanmayaṃ ca prapaśyāmi sarvametaccarācaram evaṃ tu vadatastasya mūrttimān puruṣaḥ kila | nirgatya dehānnīlābho ghanacaṇḍo bhayaṃkaraḥ raktākṣo hrasvakāyastu dagdhasthūṇāsamaprabhaḥ | uvāca prāñjalirbhūtvā kiṃ karomi narādhipa rājovāca | ko'si kiṃ kāryamiha te kasmādāgatavānasi | etanme kathaya vyādha etadicchāmi veditum vyādha uvāca | pūrvaṃ kaliyuge rājan rājā tvaṃ dakṣiṇāpathe | pūrṇadharmodbhavaḥ śrīmāñjanasthāne vicakṣaṇaḥ sa kadācid bhavān vīra turagaiḥ parivāritaḥ | araṇyamāgato hantuṃ śvāpadāni viśeṣataḥ tatra tvayā'nyakāmena mṛgaveṣadharo muniḥ | daṇḍayugmena dūre tu pātito dharaṇītale sadyo mṛtaśca viprendrastvaṃ ca rājan mudā yutaḥ | hariṇo'yaṃ hata iti yāvat paśyasi pārthiva | tāvanmṛgavapurvipro mṛtaḥ prastravaṇe girau taṃ dṛṣṭvā tvaṃ mahārāja kṣubhitendriyamānasaḥ | gṛhaṃ gatastato'nyasya kasyacit kathitaṃ tvayā tataḥ katipayāhasya tvayā rātrau nareśvara | brahmahatyābhayādbhītacitenaitad vicintitam | kṛtyaṃ karomi śāntyarthaṃ mucyate yena pātakāt tatastvayā mahārāja sakṛnnārāyaṇaṃ prabhum | saṃcintya dvādaśī śuddhā tvayā rājannupoṣitā nārāyaṇo me suprīta iti proktvā śubhe'hani | gaurdattā vidhinā sadyo mṛto'syudaraśūlataḥ abhukto dvādaśīdharme yat tatrāpi ca kāraṇam | kathayāmi bhavatpatnī nāmnā nārāyaṇī śubhā sā kaṇṭhagena prāṇena vyāhṛtā tena te gatiḥ | kalpamekaṃ mahārāja jātā viṣṇupure tava ahaṃ ca tava dehasthaḥ sarvaṃ jānāmi cākṣayam | brahmagraho mahāghoraḥ pīḍayāmīti me matiḥ tāvadviṣṇostu puruṣaiḥ kiṅkarairmusalairaham | prahataḥ saṃkṣayaṃ yātastataste romakūpataḥ | svargasthasyāpi rājendra sthito'haṃ svena tejasā tato'haḥkalpanirvṛtte rātrikalpe ca sattama | idānīmādisṛṣṭau tu kṛte nṛpatisattama saṃbhūtastvaṃ mahārāja rājñaḥ sumanaso gṛhe | kāśmīradeśādhipaterahaṃ cāṅgaruhaistava yajñairiṣṭaṃ tvayānekairbahubhiścāptadakṣiṇaiḥ | na cāhaṃ tairapahato viṣṇusmaraṇavarjitaiḥ idānīṃ yat tvayā stotraṃ puṇḍarīkākṣapārakam | paṭhitaṃ tatprabhāvena vihāyāṅgaruhāṇyaham | ekībhūtaḥ punarjāto vyādharūpo nṛpottama ahaṃ bhagavataḥ stotraṃ śrutvā prākpāpamūrttinā | mukto'smi dharmabuddhirme varttate sāmprataṃ vibho etacchrutvā vaco rājā paraṃ vismayamāgataḥ | vareṇa chandayāmāsa taṃ vyādhaṃ rājasattamaḥ rājovāca | smārito'smi yathā vyādha tvayā janmāntaraṃ gatam | tathā tvaṃ matprasādena dharmavyādho bhaviṣyasi yaścaitat puṇḍarīkākṣapāragaṃ śrṛṇuyāt param | tasya puṣkarayātrāyāṃ vidhisnānaphalaṃ bhavet śrīvarāha uvāca | evamuktvā tato rājā vimānavaramāsthitaḥ | pareṇa tejasā yogamavāpāśeṣadhāriṇi