Varaha Purana — Chapter 55

VrP 55.55

अगस्त्य उवाच । श्रृणु राजन् महाभाग व्रतानामुत्तमं व्रतम् । येन संप्राप्यते विष्णुः शुभेनैव न संशयः मार्गशीर्षेऽथ मासे तु प्रथमाह्नात् समारभेत् । एकभक्तं सिते पक्षे यावत् स्याद् दशमी तिथिः ततो दशम्यां मध्याह्ने स्नात्वा विष्णुं समर्च्य च । भक्त्या संकल्पयेत् प्राग्वद् द्वादशीं पक्षतो नृप तामप्येवमुषित्वा च यवान् विप्राय दापयेत् । कृष्णायेति हरिर्वाच्यो दाने होमे तथार्च्चने चातुर्मास्यमथैवं तु क्षपित्वा राजसत्तम । चैत्रादिषु पुनस्तद्वदुपोष्य प्रयतः सुधीः । सक्तुपात्राणि विप्राणां सहिरण्यानि दापयेत् श्रावणादिषु मासेषु तद्वच्छालिं प्रदापयेत् । त्रिषु मासेषु यावच्च कार्त्तिकस्यादिरागतः तमप्येवं क्षपित्वा तु दशम्यां प्रयतः शुचिः । अर्चयित्वा हरिं भक्त्या मासनाम्ना विचक्षणः संकल्पं पूर्ववद् भक्त्या द्वादश्यां संयतेन्द्रियः । एकादश्यां यथाशक्त्या कारयेत् पृथिवीं नृप काञ्चनाङ्गां च पातालकुलपर्वतसंयुताम् । भूमिन्यासविधानेन स्थापयेत् तां हरेः पुरः सितवस्त्रयुगच्छन्नां सर्वबीजसमन्विताम् । संपूज्य प्रियदत्तेति पञ्चरत्नैर्विचक्षणः जागरं तत्र कुर्वीत प्रभाते तु पुनर्द्विजान् । आमन्त्र्यं संख्यया राजंश्चतुर्विंशति यावतः तेषां एकैकशो गां च अनड्वाहं च दापयेत् । एकैकं वस्त्रयुग्मं च अङ्गुलीयकमेव च कटकानि च सौवर्णकर्णाभरणकानि च । एकैकं ग्राममेतेषां राजा राजन् प्रदापयेत् तन्मध्यमं सयुग्मं तु सर्वमाद्यं प्रदापयेत् । स्वशक्त्याभरणं चैव दरिद्रस्य स्वशक्तितः यथाशक्त्या महीं कृत्वा काञ्चनीं गोयुगं तथा । वस्त्रयुग्मं च दातव्यं यथाविभवशक्तितः गां युग्माभरणात् सर्वं सहिरण्यं च कारयेत् । एवं कृते तथा कृष्णशुक्लद्वादश्यमेव च रौप्यां वा पृथिवीं कृत्वा यथाविभवशक्तितः । दापयेद् ब्राह्मणानां तु तथा तेषां च भोजनम् । उपानहौ यथाशक्त्या पादुके छत्रिकां तथा एतान् दत्त्वा वदेदेवं कृष्णो दामोदरो मम । प्रीयतां सर्वदा देवो विश्वरूपो हरिर्मम दाने च भोजने चैव कृत्वा यत् फलमाप्यते । तन्न शक्यं सहस्त्रेण वर्षाणामपि कीर्तितुम् तथाप्युद्देशतः किञ्चित् फलं वक्ष्यामि तेऽनघ । व्रतस्यास्य पुरा वृत्तं शुभान्यस्य श्रृणुष्व तत् आसीदादियुगे राजा ब्रह्मवादी दृढव्रतः । स पुत्रकामः पप्रच्छ ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । तस्येदं व्रतमाचख्यौ ब्रह्मा स कृतवांस्तथा तस्य व्रतान्ते विश्वात्मा स्वयं प्रत्यक्षतां ययौ । तुष्टश्चोवाच भो राजन् वरो मे व्रियतां वरः राजोवाच । पुत्रं मे देहि देवेश वेदमन्त्रविशारदम् । याजकं यजनासक्तं कीर्त्या युक्तं चिरायुषम् । असंख्यातगुणं चैव ब्रह्मभूतमकल्मषम् एवमुक्त्वा ततो राजा पुनर्वचनमब्रवीत् । ममाप्यन्ते शुभं स्थानं प्रयच्छ परमेश्वर । यत्तन्मुनिपदं नाम यत्र गत्वा न शोचति एवमस्त्विति तं देवः प्रोक्त्वा चादर्शनं गतः । तस्यापि राज्ञः पुत्रोऽभूद् वत्सप्रीर्नाम नामतः वेदवेदाङ्गसंपन्नो यज्ञयाजी बहुश्रुतः । तस्य कीर्त्तिर्महाराज विस्तृता धरणीतले राजाऽपि तं सुतं लब्ध्वा विष्णुदत्तं प्रतापिनम् । जगाम तपसे युक्तः सर्वद्वन्द्वान् प्रहाय सः आराधयामास हरिं निराहारो जितेन्द्रियः । हिमवत्पर्वते रम्ये स्तुतिं कुर्वंस्तदा नृपः भद्राश्व उवाच । कीदृशी सा स्तुतिर्ब्रह्मन् यां चकार स पार्थिवः । किं च तस्याभवद् देवं स्तुवतः पुरुषोत्तमम् दुर्वासा उवाच । हिमवन्तं समाश्रित्य राजा तद्गतमानसः । स्तुतिं चकार देवाय विष्णवे प्रभविष्णवे राजोवाच । क्षराक्षरं क्षीरसमुद्रशायिनं क्षितीधरं मूर्तिमतां परं पदम् । अतीन्द्रियं विश्वभुजां पुरः कृतं निराकृतं स्तौमि जनार्दनं प्रभुम् त्वमादिदेवः परमार्थरूपी विभुः पुराणः पुरुषोत्तमश्च । अतीन्द्रियो वेदविदां प्रधानः प्रपाहि मां शङ्खगदास्त्रपाणे कृतं त्वया देव सुरासुराणां संकीर्त्यतेऽसौ च अनन्तमूर्ते । सृष्ट्यर्थमेतत् तव देव विष्णो न चेष्टितं कूटगतस्य तत्स्यात् तथैव कूर्मत्वमृगत्वमुच्चै - स्त्वया कृतं रूपमनेकरूप । सर्वज्ञभावादसकृच्च जन्म संकीर्त्त्यते तेऽच्युत नैतदस्ति नृसिंह नमो वामन जमदग्निनाम दशास्यगोत्रान्तक वासुदेव । नमोऽस्तु ते बुद्ध कल्किन् खगेश शंभो नमस्ते विबुधारिनाशन नमोऽस्तु नारायण पद्मनाभ नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय । नमः समस्तामरसङ्घपूज्य नमोऽस्तु ते सर्वविदां प्रधान नमः करालास्य नृसिंहमूर्त्ते नमो विशालाद्रिसमान कूर्म । नमः समुद्रप्रतिमान मत्स्य नमामि त्वां क्रोडरूपिननन्त सृष्ट्यर्थमेतत् तव देव चेष्टितं न मुख्यपक्षे तव मूर्त्तिता विभो । अजानता ध्यानमिदं प्रकाशितं नैभिर्विना लक्ष्यसे त्वं पुराण आद्यो मखस्त्वं स्वयमेव विष्णो मखाङ्गभूतोऽसि हविस्त्वमेव । पशुर्भवान् ऋत्विगिज्यं त्वमेव त्वां देवसङ्घा मुनयो यजन्ति यदेतस्मिन् जगध्रुवं चलाचलं सुरादिकालानलसंस्थमुत्तमम् । न त्वं विभक्तोऽसि जनार्दनेश प्रयच्छ सिद्धिं हृदयेप्सितां मे नमः कमलपत्राक्ष मूर्त्तामूर्त्त नमो हरे । शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि संसारान्मां समुद्धर एवं स्तुतस्तदा देवस्तेन राज्ञा महात्मना । विशालाम्रतलस्थेन तुतोष परमेश्वरः कुब्जरूपी ततो भूत्वा आजगाम हरिः स्वयम् । तस्मिन्नागतमात्रे तु सीप्याम्रः कुब्जकोऽभवत् तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं स राजा संशितव्रतः । विशालस्य कथं कौब्ज्यमिति चिन्तापरोभवत् तस्य चिन्तयतो बुद्धिर्बभौ तं ब्राह्मणं प्रति । अनेनागतमात्रेण कृतमेतन्न संशयः तस्मादेषैव भविता भगवान् पुरुषोत्तमः । एवमुक्त्वा नमश्चक्रे तस्य विप्रस्य स नृपः अनुग्रहाय भगवन् नूनं त्वं पुरुषोत्तमः । आगतोऽसि स्वरूपं मे दर्शयस्वाधुना हरे एवमुक्तस्तदा देवः शङ्खचक्रगदाधरः । बभौ तत्पुरतः सौम्यो वाक्यं चेदमुवाच ह वरं वृणीष्व राजेन्द्र यत्ते मनसि वर्तते । मयि प्रसन्ने त्रैलोक्य तिलमात्रमिदं नृप एवमुक्तस्ततो राजा हर्षोत्फुल्लितलोचनः । मोक्षं प्रयच्छ देवेशेत्युक्त्वा नोवाच किंचन एवमुक्तः स भगवान् पुनर्वाक्यमुवाच ह । मय्यागते विशालोऽयमाम्रः कुब्जत्वमागतः । यस्मात् तस्मात् तीर्थमिदं कुब्जकाम्रं भविष्यति तिर्यग्योन्यादयोऽप्यस्मिन् ब्राह्मणान्ता यदि स्वकम् । कलेवरं त्यजिष्यन्ति तेषां पञ्चशतानि च । विमानानि भविष्यन्ति योगिनां मुक्तिरेव च एवमुक्त्वा नृपं देवः शङ्खाग्रेण जनार्दनः । पस्पर्श स्पृष्टमात्रोऽसौ परं निर्वाणमाप्तवान् तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र तं देवं शरणं व्रज । येन भूयः पुनः शोच्यपदवीं नो प्रयास्यसि य इदं श्रृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । पठेद् यश्चरितं ताभ्यां मोक्षधर्मार्थदो भवेत् शुभव्रतमिदं पुण्यं यश्च कुर्याज्जनेश्वर । स सर्वसम्पदं चेह भुक्त्वेते तल्लयं व्रजेत्

agastya uvāca | śrṛṇu rājan mahābhāga vratānāmuttamaṃ vratam | yena saṃprāpyate viṣṇuḥ śubhenaiva na saṃśayaḥ mārgaśīrṣe'tha māse tu prathamāhnāt samārabhet | ekabhaktaṃ site pakṣe yāvat syād daśamī tithiḥ tato daśamyāṃ madhyāhne snātvā viṣṇuṃ samarcya ca | bhaktyā saṃkalpayet prāgvad dvādaśīṃ pakṣato nṛpa tāmapyevamuṣitvā ca yavān viprāya dāpayet | kṛṣṇāyeti harirvācyo dāne home tathārccane cāturmāsyamathaivaṃ tu kṣapitvā rājasattama | caitrādiṣu punastadvadupoṣya prayataḥ sudhīḥ | saktupātrāṇi viprāṇāṃ sahiraṇyāni dāpayet śrāvaṇādiṣu māseṣu tadvacchāliṃ pradāpayet | triṣu māseṣu yāvacca kārttikasyādirāgataḥ tamapyevaṃ kṣapitvā tu daśamyāṃ prayataḥ śuciḥ | arcayitvā hariṃ bhaktyā māsanāmnā vicakṣaṇaḥ saṃkalpaṃ pūrvavad bhaktyā dvādaśyāṃ saṃyatendriyaḥ | ekādaśyāṃ yathāśaktyā kārayet pṛthivīṃ nṛpa kāñcanāṅgāṃ ca pātālakulaparvatasaṃyutām | bhūminyāsavidhānena sthāpayet tāṃ hareḥ puraḥ sitavastrayugacchannāṃ sarvabījasamanvitām | saṃpūjya priyadatteti pañcaratnairvicakṣaṇaḥ jāgaraṃ tatra kurvīta prabhāte tu punardvijān | āmantryaṃ saṃkhyayā rājaṃścaturviṃśati yāvataḥ teṣāṃ ekaikaśo gāṃ ca anaḍvāhaṃ ca dāpayet | ekaikaṃ vastrayugmaṃ ca aṅgulīyakameva ca kaṭakāni ca sauvarṇakarṇābharaṇakāni ca | ekaikaṃ grāmameteṣāṃ rājā rājan pradāpayet tanmadhyamaṃ sayugmaṃ tu sarvamādyaṃ pradāpayet | svaśaktyābharaṇaṃ caiva daridrasya svaśaktitaḥ yathāśaktyā mahīṃ kṛtvā kāñcanīṃ goyugaṃ tathā | vastrayugmaṃ ca dātavyaṃ yathāvibhavaśaktitaḥ gāṃ yugmābharaṇāt sarvaṃ sahiraṇyaṃ ca kārayet | evaṃ kṛte tathā kṛṣṇaśukladvādaśyameva ca raupyāṃ vā pṛthivīṃ kṛtvā yathāvibhavaśaktitaḥ | dāpayed brāhmaṇānāṃ tu tathā teṣāṃ ca bhojanam | upānahau yathāśaktyā pāduke chatrikāṃ tathā etān dattvā vadedevaṃ kṛṣṇo dāmodaro mama | prīyatāṃ sarvadā devo viśvarūpo harirmama dāne ca bhojane caiva kṛtvā yat phalamāpyate | tanna śakyaṃ sahastreṇa varṣāṇāmapi kīrtitum tathāpyuddeśataḥ kiñcit phalaṃ vakṣyāmi te'nagha | vratasyāsya purā vṛttaṃ śubhānyasya śrṛṇuṣva tat āsīdādiyuge rājā brahmavādī dṛḍhavrataḥ | sa putrakāmaḥ papraccha brahmāṇaṃ parameṣṭhinam | tasyedaṃ vratamācakhyau brahmā sa kṛtavāṃstathā tasya vratānte viśvātmā svayaṃ pratyakṣatāṃ yayau | tuṣṭaścovāca bho rājan varo me vriyatāṃ varaḥ rājovāca | putraṃ me dehi deveśa vedamantraviśāradam | yājakaṃ yajanāsaktaṃ kīrtyā yuktaṃ cirāyuṣam | asaṃkhyātaguṇaṃ caiva brahmabhūtamakalmaṣam evamuktvā tato rājā punarvacanamabravīt | mamāpyante śubhaṃ sthānaṃ prayaccha parameśvara | yattanmunipadaṃ nāma yatra gatvā na śocati evamastviti taṃ devaḥ proktvā cādarśanaṃ gataḥ | tasyāpi rājñaḥ putro'bhūd vatsaprīrnāma nāmataḥ vedavedāṅgasaṃpanno yajñayājī bahuśrutaḥ | tasya kīrttirmahārāja vistṛtā dharaṇītale rājā'pi taṃ sutaṃ labdhvā viṣṇudattaṃ pratāpinam | jagāma tapase yuktaḥ sarvadvandvān prahāya saḥ ārādhayāmāsa hariṃ nirāhāro jitendriyaḥ | himavatparvate ramye stutiṃ kurvaṃstadā nṛpaḥ bhadrāśva uvāca | kīdṛśī sā stutirbrahman yāṃ cakāra sa pārthivaḥ | kiṃ ca tasyābhavad devaṃ stuvataḥ puruṣottamam durvāsā uvāca | himavantaṃ samāśritya rājā tadgatamānasaḥ | stutiṃ cakāra devāya viṣṇave prabhaviṣṇave rājovāca | kṣarākṣaraṃ kṣīrasamudraśāyinaṃ kṣitīdharaṃ mūrtimatāṃ paraṃ padam | atīndriyaṃ viśvabhujāṃ puraḥ kṛtaṃ nirākṛtaṃ staumi janārdanaṃ prabhum tvamādidevaḥ paramārtharūpī vibhuḥ purāṇaḥ puruṣottamaśca | atīndriyo vedavidāṃ pradhānaḥ prapāhi māṃ śaṅkhagadāstrapāṇe kṛtaṃ tvayā deva surāsurāṇāṃ saṃkīrtyate'sau ca anantamūrte | sṛṣṭyarthametat tava deva viṣṇo na ceṣṭitaṃ kūṭagatasya tatsyāt tathaiva kūrmatvamṛgatvamuccai - stvayā kṛtaṃ rūpamanekarūpa | sarvajñabhāvādasakṛcca janma saṃkīrttyate te'cyuta naitadasti nṛsiṃha namo vāmana jamadagnināma daśāsyagotrāntaka vāsudeva | namo'stu te buddha kalkin khageśa śaṃbho namaste vibudhārināśana namo'stu nārāyaṇa padmanābha namo namaste puruṣottamāya | namaḥ samastāmarasaṅghapūjya namo'stu te sarvavidāṃ pradhāna namaḥ karālāsya nṛsiṃhamūrtte namo viśālādrisamāna kūrma | namaḥ samudrapratimāna matsya namāmi tvāṃ kroḍarūpinananta sṛṣṭyarthametat tava deva ceṣṭitaṃ na mukhyapakṣe tava mūrttitā vibho | ajānatā dhyānamidaṃ prakāśitaṃ naibhirvinā lakṣyase tvaṃ purāṇa ādyo makhastvaṃ svayameva viṣṇo makhāṅgabhūto'si havistvameva | paśurbhavān ṛtvigijyaṃ tvameva tvāṃ devasaṅghā munayo yajanti yadetasmin jagadhruvaṃ calācalaṃ surādikālānalasaṃsthamuttamam | na tvaṃ vibhakto'si janārdaneśa prayaccha siddhiṃ hṛdayepsitāṃ me namaḥ kamalapatrākṣa mūrttāmūrtta namo hare | śaraṇaṃ tvāṃ prapanno'smi saṃsārānmāṃ samuddhara evaṃ stutastadā devastena rājñā mahātmanā | viśālāmratalasthena tutoṣa parameśvaraḥ kubjarūpī tato bhūtvā ājagāma hariḥ svayam | tasminnāgatamātre tu sīpyāmraḥ kubjako'bhavat taṃ dṛṣṭvā mahadāścaryaṃ sa rājā saṃśitavrataḥ | viśālasya kathaṃ kaubjyamiti cintāparobhavat tasya cintayato buddhirbabhau taṃ brāhmaṇaṃ prati | anenāgatamātreṇa kṛtametanna saṃśayaḥ tasmādeṣaiva bhavitā bhagavān puruṣottamaḥ | evamuktvā namaścakre tasya viprasya sa nṛpaḥ anugrahāya bhagavan nūnaṃ tvaṃ puruṣottamaḥ | āgato'si svarūpaṃ me darśayasvādhunā hare evamuktastadā devaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ | babhau tatpurataḥ saumyo vākyaṃ cedamuvāca ha varaṃ vṛṇīṣva rājendra yatte manasi vartate | mayi prasanne trailokya tilamātramidaṃ nṛpa evamuktastato rājā harṣotphullitalocanaḥ | mokṣaṃ prayaccha deveśetyuktvā novāca kiṃcana evamuktaḥ sa bhagavān punarvākyamuvāca ha | mayyāgate viśālo'yamāmraḥ kubjatvamāgataḥ | yasmāt tasmāt tīrthamidaṃ kubjakāmraṃ bhaviṣyati tiryagyonyādayo'pyasmin brāhmaṇāntā yadi svakam | kalevaraṃ tyajiṣyanti teṣāṃ pañcaśatāni ca | vimānāni bhaviṣyanti yogināṃ muktireva ca evamuktvā nṛpaṃ devaḥ śaṅkhāgreṇa janārdanaḥ | pasparśa spṛṣṭamātro'sau paraṃ nirvāṇamāptavān tasmāttvamapi rājendra taṃ devaṃ śaraṇaṃ vraja | yena bhūyaḥ punaḥ śocyapadavīṃ no prayāsyasi ya idaṃ śrṛṇuyānnityaṃ prātarutthāya mānavaḥ | paṭhed yaścaritaṃ tābhyāṃ mokṣadharmārthado bhavet śubhavratamidaṃ puṇyaṃ yaśca kuryājjaneśvara | sa sarvasampadaṃ ceha bhuktvete tallayaṃ vrajet