Varaha Purana — Chapter 53

VrP 53.53

भद्राश्व उवाच । मत्प्रश्नविषये ब्रह्मन् कथेयं कथिता त्वया । तस्या विभूतिरभवत् कस्य केन कृतेन ह अगस्त्य उवाच । आगतेयं कथा चित्रा सर्वस्य विषये स्थिता । त्वद्देहे मम देहे च सर्वजन्तुषु सा समा तस्यां संभूतिमिच्छन् यस्तस्योपायं स्वयं परम् । पशुपालात् समुत्पन्नो यश्चतुष्पाच्चतुर्मुखः स गुरुः स कथायास्तु तस्याश्चैव प्रवर्त्तकः । तस्य पुत्रः स्वरो नाम सप्तमूर्तिंरसौ स्मृतः तेन प्रोक्तं तु यत्किंचित् चतुर्णां साधनं नृप । ऋगर्थानां चतुर्भिस्ते तद्भक्त्याराध्यतां ययुः चतुर्णां प्रथमो यस्तु चतुःश्रृङ्गसमास्थितः । वृषद्वितीयस्तत्प्रोक्तमार्गेणैव तृतीयकः । चतुर्थस्तत्प्रणीतस्तां पूज्य भक्त्या सुतं व्रजेत् सप्तमूर्त्तेस्तु चरितं शुश्रुंवुः प्रथमं नृप । ब्रह्मचर्येण वर्त्तेत द्वितीयोऽस्य सनातनः ततो भृत्यादिभरणं वृषभारोहणं त्रिषु । वनवासश्च निर्द्दिष्ट आत्मस्थे वृषभे सति अहमस्मि वदत्यन्यश्चतुर्द्धा एकधा द्विधा । भेदभिन्नसहोत्पन्नास्तस्यापत्यानि जज्ञिरे नित्यानित्यस्वरूपाणि दृष्ट्वा पूर्वं चतुर्मुखः । चिन्तयामास जनकं कथं पश्याम्यहं नृप मदीयस्य पितुर्ये हि गुणा आसन् महात्मनः । न ते सम्प्रति दृश्यन्ते स्वरापत्येषु केषुचित् पितुः पुत्रस्य यः पुत्रः स पितामहनामवान् । एवं श्रुतिः स्थिता चेयं स्वरापत्येषु नान्यथा क्वापि संपत्स्यते भावो द्रष्टव्यश्चापि ते पिता । एवं नीतेऽपि किं कार्यमिति चिन्तापरोऽभवत् तस्य चिन्तयतः शस्त्रं पितृकं पुरतो बभौ । तेन शस्त्रेण तं रोषान्ममन्थ स्वरमन्तिके तस्मिन् मथितमात्रे तु शिरस्तस्यापि दुर्ग्रहम् । नालिकेरफलाकारं चतुर्वक्त्रोऽन्वपश्यत तच्चावृतं प्रधानेन दशधा संवृतो बभौ । चतुष्पादेन शस्त्रेण चिच्छेद तिलकाण्डवत् प्रकामं तिलसंच्छिन्ने तदमूलौ न मे बभौ । अहं त्वहं वदन् भूतं तमप्येवमथाच्छिनत् तस्मिन् छिन्ने तदस्यांसे ह्रस्वमन्यमवेक्षत । अहं भूतादि वः पञ्च वदन्तं भूतिमन्तिकात् तमप्येवमथो छित्त्वा पञ्चाशून्यममीक्षत । कृत्वावकाशं ते सर्वे जल्पन्त इदमन्तिकात् तमप्यसङ्गशस्त्रेण चिच्छेद तिलकाण्डवत् । तस्मिंच्छिन्ने दशांशेन ह्रस्वमन्यमपश्यत पुरुषं रूपशस्त्रेण तं छित्त्वाऽन्यमपश्यत । तद्वद् ह्रस्वं सितं सौम्यं तमप्येवं तदाऽकरोत् एवं कृते शरीरं तु ददर्श स पुनः प्रभुः । स्वकीयमेवाकस्यान्तः पितरं नृपसत्तम त्रसरेणुसमं मूर्त्या अव्यक्तं सर्वजन्तुषु । समं दृष्ट्वा परं हर्षं उभे विसस्वरार्त्तवित् एवंविधोऽसौ पुरुषः स्वरनामा महातपाः । मूर्त्तिस्तस्य प्रवृत्ताख्यं निवृत्ताख्यं शिरो महत् एतस्मादेव तस्याशु कथया राजसत्तम । संभूतिरभवद् राजन् विवृत्तेस्त्वेष एव तु एषेतिहासः प्रथमः सर्वस्य जगतो भृशम् । य इमं वेत्ति तत्त्वेन साक्षात् कर्मपरो भवेत्

bhadrāśva uvāca | matpraśnaviṣaye brahman katheyaṃ kathitā tvayā | tasyā vibhūtirabhavat kasya kena kṛtena ha agastya uvāca | āgateyaṃ kathā citrā sarvasya viṣaye sthitā | tvaddehe mama dehe ca sarvajantuṣu sā samā tasyāṃ saṃbhūtimicchan yastasyopāyaṃ svayaṃ param | paśupālāt samutpanno yaścatuṣpāccaturmukhaḥ sa guruḥ sa kathāyāstu tasyāścaiva pravarttakaḥ | tasya putraḥ svaro nāma saptamūrtiṃrasau smṛtaḥ tena proktaṃ tu yatkiṃcit caturṇāṃ sādhanaṃ nṛpa | ṛgarthānāṃ caturbhiste tadbhaktyārādhyatāṃ yayuḥ caturṇāṃ prathamo yastu catuḥśrṛṅgasamāsthitaḥ | vṛṣadvitīyastatproktamārgeṇaiva tṛtīyakaḥ | caturthastatpraṇītastāṃ pūjya bhaktyā sutaṃ vrajet saptamūrttestu caritaṃ śuśruṃvuḥ prathamaṃ nṛpa | brahmacaryeṇa vartteta dvitīyo'sya sanātanaḥ tato bhṛtyādibharaṇaṃ vṛṣabhārohaṇaṃ triṣu | vanavāsaśca nirddiṣṭa ātmasthe vṛṣabhe sati ahamasmi vadatyanyaścaturddhā ekadhā dvidhā | bhedabhinnasahotpannāstasyāpatyāni jajñire nityānityasvarūpāṇi dṛṣṭvā pūrvaṃ caturmukhaḥ | cintayāmāsa janakaṃ kathaṃ paśyāmyahaṃ nṛpa madīyasya piturye hi guṇā āsan mahātmanaḥ | na te samprati dṛśyante svarāpatyeṣu keṣucit pituḥ putrasya yaḥ putraḥ sa pitāmahanāmavān | evaṃ śrutiḥ sthitā ceyaṃ svarāpatyeṣu nānyathā kvāpi saṃpatsyate bhāvo draṣṭavyaścāpi te pitā | evaṃ nīte'pi kiṃ kāryamiti cintāparo'bhavat tasya cintayataḥ śastraṃ pitṛkaṃ purato babhau | tena śastreṇa taṃ roṣānmamantha svaramantike tasmin mathitamātre tu śirastasyāpi durgraham | nālikeraphalākāraṃ caturvaktro'nvapaśyata taccāvṛtaṃ pradhānena daśadhā saṃvṛto babhau | catuṣpādena śastreṇa ciccheda tilakāṇḍavat prakāmaṃ tilasaṃcchinne tadamūlau na me babhau | ahaṃ tvahaṃ vadan bhūtaṃ tamapyevamathācchinat tasmin chinne tadasyāṃse hrasvamanyamavekṣata | ahaṃ bhūtādi vaḥ pañca vadantaṃ bhūtimantikāt tamapyevamatho chittvā pañcāśūnyamamīkṣata | kṛtvāvakāśaṃ te sarve jalpanta idamantikāt tamapyasaṅgaśastreṇa ciccheda tilakāṇḍavat | tasmiṃcchinne daśāṃśena hrasvamanyamapaśyata puruṣaṃ rūpaśastreṇa taṃ chittvā'nyamapaśyata | tadvad hrasvaṃ sitaṃ saumyaṃ tamapyevaṃ tadā'karot evaṃ kṛte śarīraṃ tu dadarśa sa punaḥ prabhuḥ | svakīyamevākasyāntaḥ pitaraṃ nṛpasattama trasareṇusamaṃ mūrtyā avyaktaṃ sarvajantuṣu | samaṃ dṛṣṭvā paraṃ harṣaṃ ubhe visasvarārttavit evaṃvidho'sau puruṣaḥ svaranāmā mahātapāḥ | mūrttistasya pravṛttākhyaṃ nivṛttākhyaṃ śiro mahat etasmādeva tasyāśu kathayā rājasattama | saṃbhūtirabhavad rājan vivṛttestveṣa eva tu eṣetihāsaḥ prathamaḥ sarvasya jagato bhṛśam | ya imaṃ vetti tattvena sākṣāt karmaparo bhavet