Varaha Purana — Chapter 5

VrP 5.5

अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ मम संदेहमेकं छेत्तुमिहार्हतः । येन छिन्नेन जायेत मम संसारविच्युतिः एवमुक्ते नृपतिना तदा योगिवरो मुनिः । कपिलः प्राह धर्मात्मा राजानं यजतां वरम् कपिल उवाच । कस्ते मनसि संदेहो राजन् परमधार्मिक । छिन्दामि येन तच्छ्रुत्वा ब्रूहि यत्तेऽभिवाञ्छितम् राजोवाच । कर्मणा प्राप्यते मोक्ष उताहो ज्ञानिना मुने । एतन्मे संशयं छिन्धि यदि मेऽनुग्रहः कृतः कपिल उवाच । इमं प्रश्नं महाराज पुरा पृष्टो बृहस्पतिः । रैभ्येण ब्रह्मपुत्रेण राज्ञा च वसुना पुरा । वसुरासीन्नृपश्रेष्ठो विद्वान् दानपतिः पुरा चाक्षुषस्य मनोः काले ब्रह्मणोऽन्वयवर्द्धनः । वसुश्च ब्रह्मणः सद्म गतवांस्तद्दिदृक्षया पथि चैत्ररथं दृष्ट्वा विद्याधरवरं नृप । अपृच्छच्च वसुः प्रीत्या ब्रह्मणोऽवसरं प्रभो सोऽब्रवीद् देवसमितिर्वर्तते ब्रह्मणो गृहे । एवं श्रुत्वा वसुस्तस्थौ द्वारि ब्रह्मौकसस्तदा । तावत् तत्रैव रैभ्यस्तु आजगाम महातपाः स राजा प्रीतमनसा वसुः संपूर्णमानसः । उवाच पूजयित्वाग्रे क्व प्रयातोऽसि वै मुने रैभ्य उवाच । अहं बृहस्पतेः पार्श्वे आगतोऽस्मि महानृप । किञ्चित्कार्यान्तरं प्रष्टुमहं देवपुरोहितम् एवं वदति रैभ्ये तु ब्रह्मणस्तन्महत्सदः । उत्तस्थौ स्वानि धिष्ण्यानि गता देवगणाः प्रभो तावद् बृहस्पतिस्तत्र रैभ्येण सह संविदम् । कृत्वा स्वधिष्ण्यमगमद् वसुना च सुपूजितः रैभ्य आङ्गिरसो राजा वसुश्चोपविवेश ह । उपविष्टेषु राजेन्द्र तेषु तेष्वपि सोऽब्रवीत् बृहस्पतिर्देवगुरू रैभ्यं वचनमन्तिके । किं करोमि महाभाग वेदवेदाङ्गपारग रैभ्य उवाच । बृहस्पते कर्मणा किं प्राप्यते ज्ञानिनाऽथवा । मोक्ष एतन्ममाचक्ष्व पृच्छतः संशयं प्रभो बृहस्पतिरुवाच । यत्किंचित् कुरुते कर्म पुरुषः साध्वसाधु वा । सर्वं नारायणे न्यस्य कुर्वन् नैव च लिप्यते श्रूयते च द्विजश्रेष्ठ संवादो विप्रलुब्धयोः । आत्रेयो ब्राह्मणः कश्चिद् वेदाभ्यासरतो मुनिः वसत्यविरतं प्रातःस्नायी त्रिषवणे रतः । नाम्ना संयमनः पूर्वमेकस्मिन् दिवसे नदीम् । धर्मारण्ये गतः स्नातुं धन्यां भागीरथीं शुभाम् तत्रासीनं महायूथं हरिणानां विचक्षणः । लुब्धो निष्ठुरको नाम धनुःपाणिः कृतान्तवत् । आययौ तं जिघांसुः स धनुष्यायोज्य सायकम् ततः संयमनो विप्रो दृष्ट्वा तं मृगयारतम् । वारयामास मा भद्र जीवघातमिमं कुरु एतच्छ्रुत्वा वचो व्याधः स्मितपूर्वमिदं वचः । उवाच नाहं हिंसामि पृथग्जीवं द्विजोत्तम परमात्मा त्वयं भूतैः क्रीडते भगवान् स्वयम् । कृता मृदा बलीवर्द्दास्तद्वदेतन्न संशयः अहे भावः सदा ब्रह्मन्नविद्येयं मुमुक्षुणाम् । यात्राप्राणरतं सर्वं जगदेतद् विचेष्टितम् । तत्राहमिति यः शब्दः स साधुत्वं न गच्छति इत्याकर्ण्य स विप्रेन्द्रो द्विजः संयमनस्तदा । विस्मयेनाब्रवीद् वाक्यं लुब्धं निष्ठुरकं द्विजः किमेतदुच्यते भद्र प्रत्यक्षं हेतुमद्वचः । ततः श्रुत्वा मुनेर्विप्रं लुब्धकः प्राह धर्मवित् । कुत्वा लोहमयं जालं तस्याधो ज्वलनं ददौ दत्त्वा वह्निं द्विजं प्राह ज्वाल्यतां काष्ठसचयः । ततो विप्रो मुखेनाग्निं प्रज्वाल्य विरराम ह ज्वलिते तु पुनर्वह्नौ तं जालं लोहसंभवम् । पृथक्पृथक् सहस्त्राणि निन्येऽन्तर्जालकैर्द्विज । एकस्थानगतस्यापि वह्नेरायसजालकैः ततो लुब्धोऽब्रवीद्विप्रमेकां ज्वालां महामुने । गृहाण येन शेषाणां करिष्यामीह नाशनम् एवमुक्त्वा हुताशे तु तोयपूर्णं घटं द्रुतम् । चिक्षेप सहसा वह्निः प्रशशामाशु पूर्ववत् ततोऽब्रवील्लुब्धकस्तु ब्राह्मणं तं तपोधनम् । भगवन् या त्वया ज्वाला गृहोतासीद्धुताशनात् । प्रयच्छ येन मार्गाणि मांसान्यानाय्य भक्षये एवमुक्तस्तदा विप्रो यावदायसजालकम् । पश्यत्येव न तत्राग्निर्मूलनाशे गतः क्षयम् ततो विलक्षभावेन ब्राह्मणः शंसितव्रतः । तूष्णींभूतस्थितस्तावल्लुब्धको वाक्यमब्रवीत् एतस्मिञ्ज्वलितो वह्निर्बहुशाखश्च सत्तम । मूलनाशे भवेन्नाशस्तद्वदेतदपि द्विज आत्मा स प्रकृतिस्थश्च भूतानां संश्रयो भवेत् । भूय एषा जगत्सृष्टिस्तत्रैव जगतो भवेत् पिण्डग्रहणधर्मेण यदस्य विहितं व्रतम् । तत्तदात्मनि संयोज्य कुर्वाणो नावसीदति एवमुक्ते तु व्याधेन ब्राह्मणे राजसत्तम । पुष्पवृष्टिरथाकाशात् तस्योपरि पपात ह विमानानि च दिव्यानि कामगानि महान्ति च । बहुरत्नानि मुख्यानि ददृशे ब्राह्मणोत्तमः तेषु निष्ठुरकं लुब्धं सर्वेषु समवस्थितम् । ददृशे ब्राह्मणस्तत्र कामरूपिणमुत्तमम् अद्वैतवासनासिद्धं योगाद् बहुशरीरकम् । दृष्ट्वा विप्रो मुदा युक्तः प्रययौ निजमाश्रमम् एवं ज्ञानवतः कर्म्म कुर्वतोऽपि स्वजातिकम् । भवेन्मुक्तिर्द्विजश्रेष्ठ रैभ्य राजन् वसो ध्रुवम् एवं तौ संशयच्छेदं प्राप्तौ रैभ्यवसू नृप । बृहस्पतेस्ततो धिष्ण्याज्जग्मतुर्निजमाश्रमम् तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र देवं नारायणं प्रभुम् । अभेदेन स्वदेहस्थं पश्यन्नाराधय प्रभुम् कपिलस्य वचः श्रुत्वा स राजाऽश्वशिरा विभुः । ज्येष्ठं पुत्रं समाहूय धन्यं स्थूलशिराह्वयम् । अभिषिच्य निजे राज्ये स राजा प्रययौ वनम् नैमिषाख्यं वरारोहे तत्र यज्ञतनुं गुरुम् । तपसाराधयामास यज्ञमूर्तिं स्तवेन च धरण्युवाच । कथं यज्ञतनोः स्तोत्रं राज्ञा नारायणस्य ह । स्तुतिः कृता महाभाग पुनरेतच्च शंस मे श्रीवराह उवाच । नमामि याज्यं त्रिदशाधिपस्य भवस्य सूर्यस्य हुताशनस्य । सोमस्य राज्ञो मरुतामनेक- रूपं हरिं यज्ञनरं नमस्ये सुभीमदंष्ट्रं शशिसूर्यनेत्रं संवत्सरे चायनयुग्मकुक्षम् । दर्भाङ्गरोमाणमथेध्मशक्तिं सनातनं यज्ञनरं नमामि द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं शरीरेण दिशश्च सर्वाः । तमीड्यमीशं जगतां प्रसूतिं जनार्दनं तं प्रणतोऽस्मि नित्यम् सुरासुराणां च जयाजयाय युगे युगे यः स्वशरीरमाद्यम् । सृजत्यनादिः परमेश्वरो य- स्तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नाथम् दधार मायामयमुग्रतेजा जयाय चक्रं त्वमलांशुशुभ्रम् । गदासिशार्ङ्गादिचतुर्भुजोऽयं तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् क्वचित् सहस्त्रं शिरसां दधार क्वचिन्महापर्वततुल्यकायम् । क्वचित् स एव त्रसरेणुतुल्यो यस्तं सदा यज्ञनरं नमामि चतुर्मुखो यः सृजते समग्रं रथाङ्गपाणिः प्रतिपालनाय । क्षयाय कालानलसन्निभो य- स्तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् संसारचक्रक्रमणक्रियायै य इज्यते सर्वगतः पुराणः । यो योगिभिर्ध्यायते चाप्रमेयस् तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् सम्यङ्मनस्यर्पितवानहं ते यदा सुदृश्यं स्वतनौ नु तत्त्वम् । न चान्यदस्तोति मतिः स्थिरा मे यतस्ततो मावतु शुद्धभावम् इतीरितस्तस्य हुताशनार्चिः - प्रख्यं तु तेजः पुरतो बभूव । तस्मिन् स राजा प्रविवेश बुद्धिं कृत्वा लयं प्राप्तवान् यज्ञमूर्तौ

aśvaśirā uvāca | bhavantau mama saṃdehamekaṃ chettumihārhataḥ | yena chinnena jāyeta mama saṃsāravicyutiḥ evamukte nṛpatinā tadā yogivaro muniḥ | kapilaḥ prāha dharmātmā rājānaṃ yajatāṃ varam kapila uvāca | kaste manasi saṃdeho rājan paramadhārmika | chindāmi yena tacchrutvā brūhi yatte'bhivāñchitam rājovāca | karmaṇā prāpyate mokṣa utāho jñāninā mune | etanme saṃśayaṃ chindhi yadi me'nugrahaḥ kṛtaḥ kapila uvāca | imaṃ praśnaṃ mahārāja purā pṛṣṭo bṛhaspatiḥ | raibhyeṇa brahmaputreṇa rājñā ca vasunā purā | vasurāsīnnṛpaśreṣṭho vidvān dānapatiḥ purā cākṣuṣasya manoḥ kāle brahmaṇo'nvayavarddhanaḥ | vasuśca brahmaṇaḥ sadma gatavāṃstaddidṛkṣayā pathi caitrarathaṃ dṛṣṭvā vidyādharavaraṃ nṛpa | apṛcchacca vasuḥ prītyā brahmaṇo'vasaraṃ prabho so'bravīd devasamitirvartate brahmaṇo gṛhe | evaṃ śrutvā vasustasthau dvāri brahmaukasastadā | tāvat tatraiva raibhyastu ājagāma mahātapāḥ sa rājā prītamanasā vasuḥ saṃpūrṇamānasaḥ | uvāca pūjayitvāgre kva prayāto'si vai mune raibhya uvāca | ahaṃ bṛhaspateḥ pārśve āgato'smi mahānṛpa | kiñcitkāryāntaraṃ praṣṭumahaṃ devapurohitam evaṃ vadati raibhye tu brahmaṇastanmahatsadaḥ | uttasthau svāni dhiṣṇyāni gatā devagaṇāḥ prabho tāvad bṛhaspatistatra raibhyeṇa saha saṃvidam | kṛtvā svadhiṣṇyamagamad vasunā ca supūjitaḥ raibhya āṅgiraso rājā vasuścopaviveśa ha | upaviṣṭeṣu rājendra teṣu teṣvapi so'bravīt bṛhaspatirdevagurū raibhyaṃ vacanamantike | kiṃ karomi mahābhāga vedavedāṅgapāraga raibhya uvāca | bṛhaspate karmaṇā kiṃ prāpyate jñāninā'thavā | mokṣa etanmamācakṣva pṛcchataḥ saṃśayaṃ prabho bṛhaspatiruvāca | yatkiṃcit kurute karma puruṣaḥ sādhvasādhu vā | sarvaṃ nārāyaṇe nyasya kurvan naiva ca lipyate śrūyate ca dvijaśreṣṭha saṃvādo vipralubdhayoḥ | ātreyo brāhmaṇaḥ kaścid vedābhyāsarato muniḥ vasatyavirataṃ prātaḥsnāyī triṣavaṇe rataḥ | nāmnā saṃyamanaḥ pūrvamekasmin divase nadīm | dharmāraṇye gataḥ snātuṃ dhanyāṃ bhāgīrathīṃ śubhām tatrāsīnaṃ mahāyūthaṃ hariṇānāṃ vicakṣaṇaḥ | lubdho niṣṭhurako nāma dhanuḥpāṇiḥ kṛtāntavat | āyayau taṃ jighāṃsuḥ sa dhanuṣyāyojya sāyakam tataḥ saṃyamano vipro dṛṣṭvā taṃ mṛgayāratam | vārayāmāsa mā bhadra jīvaghātamimaṃ kuru etacchrutvā vaco vyādhaḥ smitapūrvamidaṃ vacaḥ | uvāca nāhaṃ hiṃsāmi pṛthagjīvaṃ dvijottama paramātmā tvayaṃ bhūtaiḥ krīḍate bhagavān svayam | kṛtā mṛdā balīvarddāstadvadetanna saṃśayaḥ ahe bhāvaḥ sadā brahmannavidyeyaṃ mumukṣuṇām | yātrāprāṇarataṃ sarvaṃ jagadetad viceṣṭitam | tatrāhamiti yaḥ śabdaḥ sa sādhutvaṃ na gacchati ityākarṇya sa viprendro dvijaḥ saṃyamanastadā | vismayenābravīd vākyaṃ lubdhaṃ niṣṭhurakaṃ dvijaḥ kimetaducyate bhadra pratyakṣaṃ hetumadvacaḥ | tataḥ śrutvā munervipraṃ lubdhakaḥ prāha dharmavit | kutvā lohamayaṃ jālaṃ tasyādho jvalanaṃ dadau dattvā vahniṃ dvijaṃ prāha jvālyatāṃ kāṣṭhasacayaḥ | tato vipro mukhenāgniṃ prajvālya virarāma ha jvalite tu punarvahnau taṃ jālaṃ lohasaṃbhavam | pṛthakpṛthak sahastrāṇi ninye'ntarjālakairdvija | ekasthānagatasyāpi vahnerāyasajālakaiḥ tato lubdho'bravīdvipramekāṃ jvālāṃ mahāmune | gṛhāṇa yena śeṣāṇāṃ kariṣyāmīha nāśanam evamuktvā hutāśe tu toyapūrṇaṃ ghaṭaṃ drutam | cikṣepa sahasā vahniḥ praśaśāmāśu pūrvavat tato'bravīllubdhakastu brāhmaṇaṃ taṃ tapodhanam | bhagavan yā tvayā jvālā gṛhotāsīddhutāśanāt | prayaccha yena mārgāṇi māṃsānyānāyya bhakṣaye evamuktastadā vipro yāvadāyasajālakam | paśyatyeva na tatrāgnirmūlanāśe gataḥ kṣayam tato vilakṣabhāvena brāhmaṇaḥ śaṃsitavrataḥ | tūṣṇīṃbhūtasthitastāvallubdhako vākyamabravīt etasmiñjvalito vahnirbahuśākhaśca sattama | mūlanāśe bhavennāśastadvadetadapi dvija ātmā sa prakṛtisthaśca bhūtānāṃ saṃśrayo bhavet | bhūya eṣā jagatsṛṣṭistatraiva jagato bhavet piṇḍagrahaṇadharmeṇa yadasya vihitaṃ vratam | tattadātmani saṃyojya kurvāṇo nāvasīdati evamukte tu vyādhena brāhmaṇe rājasattama | puṣpavṛṣṭirathākāśāt tasyopari papāta ha vimānāni ca divyāni kāmagāni mahānti ca | bahuratnāni mukhyāni dadṛśe brāhmaṇottamaḥ teṣu niṣṭhurakaṃ lubdhaṃ sarveṣu samavasthitam | dadṛśe brāhmaṇastatra kāmarūpiṇamuttamam advaitavāsanāsiddhaṃ yogād bahuśarīrakam | dṛṣṭvā vipro mudā yuktaḥ prayayau nijamāśramam evaṃ jñānavataḥ karmma kurvato'pi svajātikam | bhavenmuktirdvijaśreṣṭha raibhya rājan vaso dhruvam evaṃ tau saṃśayacchedaṃ prāptau raibhyavasū nṛpa | bṛhaspatestato dhiṣṇyājjagmaturnijamāśramam tasmāt tvamapi rājendra devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum | abhedena svadehasthaṃ paśyannārādhaya prabhum kapilasya vacaḥ śrutvā sa rājā'śvaśirā vibhuḥ | jyeṣṭhaṃ putraṃ samāhūya dhanyaṃ sthūlaśirāhvayam | abhiṣicya nije rājye sa rājā prayayau vanam naimiṣākhyaṃ varārohe tatra yajñatanuṃ gurum | tapasārādhayāmāsa yajñamūrtiṃ stavena ca dharaṇyuvāca | kathaṃ yajñatanoḥ stotraṃ rājñā nārāyaṇasya ha | stutiḥ kṛtā mahābhāga punaretacca śaṃsa me śrīvarāha uvāca | namāmi yājyaṃ tridaśādhipasya bhavasya sūryasya hutāśanasya | somasya rājño marutāmaneka- rūpaṃ hariṃ yajñanaraṃ namasye subhīmadaṃṣṭraṃ śaśisūryanetraṃ saṃvatsare cāyanayugmakukṣam | darbhāṅgaromāṇamathedhmaśaktiṃ sanātanaṃ yajñanaraṃ namāmi dyāvāpṛthivyoridamantaraṃ hi vyāptaṃ śarīreṇa diśaśca sarvāḥ | tamīḍyamīśaṃ jagatāṃ prasūtiṃ janārdanaṃ taṃ praṇato'smi nityam surāsurāṇāṃ ca jayājayāya yuge yuge yaḥ svaśarīramādyam | sṛjatyanādiḥ parameśvaro ya- staṃ yajñamūrtiṃ praṇato'smi nātham dadhāra māyāmayamugratejā jayāya cakraṃ tvamalāṃśuśubhram | gadāsiśārṅgādicaturbhujo'yaṃ taṃ yajñamūrtiṃ praṇato'smi nityam kvacit sahastraṃ śirasāṃ dadhāra kvacinmahāparvatatulyakāyam | kvacit sa eva trasareṇutulyo yastaṃ sadā yajñanaraṃ namāmi caturmukho yaḥ sṛjate samagraṃ rathāṅgapāṇiḥ pratipālanāya | kṣayāya kālānalasannibho ya- staṃ yajñamūrtiṃ praṇato'smi nityam saṃsāracakrakramaṇakriyāyai ya ijyate sarvagataḥ purāṇaḥ | yo yogibhirdhyāyate cāprameyas taṃ yajñamūrtiṃ praṇato'smi nityam samyaṅmanasyarpitavānahaṃ te yadā sudṛśyaṃ svatanau nu tattvam | na cānyadastoti matiḥ sthirā me yatastato māvatu śuddhabhāvam itīritastasya hutāśanārciḥ - prakhyaṃ tu tejaḥ purato babhūva | tasmin sa rājā praviveśa buddhiṃ kṛtvā layaṃ prāptavān yajñamūrtau