Varaha Purana — Chapter 49

VrP 49.49

दुर्वासा उवाच । तद्वदाश्वयुजे मासि द्वादशीं शुक्लपक्षतः । संकल्प्याभ्यर्चयेद् देवं पद्मनाभं सनातनम् पद्मनाभाय पादौ तु कटिं वै पद्मयोनये । उदरं सर्वदेवाय पुष्कराक्षाय वै उरः । अव्ययाय तथा पाणिं प्राग्वदस्त्राणि पूजयेत् प्रभवाय शिरः पूज्य प्राग्वदग्रे घटं न्यसेत् । तस्मिन् सौवर्णकं देवं पद्मनाभं तु विन्यसेत् तमेव देवं संपूज्य गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । प्रभातायां तु शर्वर्यां ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एवं कृते तु यत् पुण्यं तन्निबोध महामुने आसीत् कृतयुगे राजा भद्राश्वो नाम वीर्यवान् । यस्य नाम्नाऽभवद् वर्षं भद्राश्वं नाम नामतः तस्यागस्त्यः कदाचित् तु गृहमागत्य सत्तम । उवाच सप्तरात्रं तु वसामि भवतो गृहे तं राजा शिरसा भूत्वा स्थीयतामित्यभाषत । तस्य कान्तिमती नाम भार्या परमशोभना तस्यास्तेजः समभवद् द्वादशादित्यसंनिभम् । शतानि पञ्च तस्यासन् सपत्नीनां यतव्रत ता दास्य इव कर्माणि कुर्वन्त्यहरहः शुभाः । कान्तिमत्या महाभाग भयात् त्रस्ता विचेतसः तामगस्त्यस्तथा दृष्ट्वा रूपतेजोऽन्वितां शुभाम् । सपत्न्यश्च भयात् तस्याः कुर्वन्त्यः कर्म शोभनम् । राजा तु तस्या मुदितं मुखमेवावलोकयन् एवंभूतामथो दृष्ट्वा राज्ञीं परमशोभनाम् । साधु साधु जगन्नाथेत्यगस्त्यः प्राह हर्षितः द्वितीये दिवसेऽप्येवं राज्ञीं दृष्ट्वा महाप्रभाम् । अहो मुष्टमहो मुष्टं जगदेतच्चराचरम् । इत्यगस्त्यो द्वितीयेऽह्नि राज्ञीं दृष्ट्वाऽभ्युवाच ह तृतीयेऽहनि तां दृष्ट्वा पुनरेवमुवाच ह । अहो मूढा न जानन्ति गोविन्दं परमेश्वरम् । य एकेऽह्नि फलं चैतद् राज्ञे तुष्टः प्रदत्तवान् चतुर्थे दिवसे हस्तावुत्क्षिप्य पुनरब्रवीत् । साधु साधु जगन्नाथ स्त्री शूद्राः साधु साध्विति । द्विजाः साधु नृपाः साधु वैश्याः साधु पुनः पुनः साधु भद्राश्व साधु त्वं भोऽगस्त्य साधु साधु ते । साधु प्रह्लाद ते साधु ध्रुव साधो महाव्रत । एवमुक्त्वा ननर्तोच्चैरगस्त्यो राजसंनिधौ एवंभूतं च तं दृष्ट्वा सपत्नीको नृपोत्तमः । किं हर्षकारणं ब्रह्मन् येनेत्थं नृत्यते भवान् अगस्त्य उवाच । अहो मूर्खः कुराजा त्वमहो मूर्खाऽनुगास्त्वमी । अहो पुरोहिता मूर्खा ये न जानन्ति मे मतम् एवमुक्ते ततो राजा कृताञ्जलिरभाषत । न जानीमो वयं ब्रह्मन् प्रश्नमेतत् त्वयेरितम् । कथयस्व महाभाग यद्यनुग्रहकृद् भवान् अगस्त्य उवाच । इयं राज्ञी त्वया याऽभूद् दासी वैश्यस्य वैदिशे । नगरे हरिदत्तस्य त्वमस्याः पतिरेव च । तस्यैव कर्मकारोऽभूच्छूद्रः सेवनतत्परः स वैश्योऽश्वयुजे मासि द्वादश्यां नियतः स्थितः । स्वयं विष्ण्वालयं गत्वा पुष्पधूपादिभिर्हरिम् अभ्यर्च्य स्वगृहं प्रायाद् भवन्तौ रक्षपालकौ । स्थाप्य द्वावपि दीपानां ज्वलनार्थं महामते गते वैश्ये भवन्तौथ दीपान् प्रज्वाल्य संस्थितौ । यावत् प्रभाता रजनी निशामेकां नरोत्तम ततः काले मृतौ तौ तु उभौ द्वावपि दम्पती । तेन पुण्येन ते जन्म प्रियव्रतगृहेऽभवत् इयं तु पत्नी ते जाता पुरा वैश्यस्य दासिका । पारक्यस्यापि दीपस्य ज्वालितस्य हरेर्गृहे यः पुनः स्वेन वित्तेन विष्णोरग्रे प्रदीपकम् । ज्वालयेत् तस्य यत् पुण्यं तत् संख्यातुं न शक्यते । तेन साधो हरे साधु इत्युक्तं वचनं मया कृते संवत्सरे भक्तिं हरेः कृत्वा विचक्षणः । संवत्सरार्धं त्रेतायां सममेतन्न संशयः त्रिमासे द्वापरे भक्त्या पूजयँल्लभते फलम् । नमो नारायणायेत्युक्त्वा कलौ तु लभते फलम् । तेन मुष्टं जगद् विष्णोर्भक्तिमात्रं मयेरितम् पारक्यदीपस्योत्कर्षाद् वै देवाग्रे फलमीदृशम् । प्राप्तं फलं त्वया राजन् फलमेतन् मयेरितम् । अहो मूढा न जानन्ति हरेर्दीपक्रियाफलम् एवं विधं द्विजा ये च राजानो ये च भक्तितः । यजन्ते विविधैर्यज्ञैस्तेन ते साधवः स्मृताः अहं तमेव मुक्त्वाऽन्यं न पश्यामि महीतले । तेन साधो अगस्त्येति मया चात्मा प्रशंसितः । हर्षेण महता राजन् व्याक्षिप्तेन मयेरितम् सा स्त्री धन्या स शूद्रस्तु तथा धन्यतरो मतः । भर्तुः सुश्रूषणं कृत्वा तत्परोक्षे हरेरिति सा स्त्री धन्या तथा शूद्रो द्विजसुश्रूषणे रतः । तदनुज्ञया हरेर्भक्तिः स्त्री शूद्रो तेन साध्विति आसुरं भावमास्थाय प्रह्लादः पुरुषोत्तमम् । मुक्त्वा चान्यं न जानाति तेनासौ साधुरुच्यते प्रजापतिकुले भूत्वा बाल एव वनं गतः । आराध्य विष्णुं प्राप्तं तत् स्थानं परमशोभनम् । तेन साधो ध्रुवेत्येवं मयोक्तं राजसत्तम इति राजा वचः श्रुत्वा अगस्त्यस्य महात्मनः । अल्पोपदेशराजाऽसौ पप्रच्छ मुनिपुंगवम् अगस्त्यश्च महाभागः कार्तिक्यां पुष्करं व्रजन् । गतेऽगस्त्ये प्रगच्छन् वै भद्राश्वस्य निवेशनम् पृष्टश्च राज्ञा तामेव द्वादशीं मुनिसत्तमः । दुर्वासा उवाच । इदमेव मया तुभ्यं कथितं ते तपोधन कथयित्वा पुनर्वाक्यमगस्त्यो नृपसत्तमम् । उवाच पुष्करं यामि पुनरेष्यामि ते गृहम् । एवमुक्त्वा जगामाशु सद्योऽदर्शनतां मुनिः राजाऽपि तेन विधिना पद्मनाभस्य द्वादशीम् ।. उपोष्य परमं काममिह जन्मनि चाप्तवान् सपत्नीको नृपवरो द्वादशीं समुपोष्य च । इह जन्मनि राजाऽसौ पुत्रपौत्रांस्तथाऽऽप्तवान्

durvāsā uvāca | tadvadāśvayuje māsi dvādaśīṃ śuklapakṣataḥ | saṃkalpyābhyarcayed devaṃ padmanābhaṃ sanātanam padmanābhāya pādau tu kaṭiṃ vai padmayonaye | udaraṃ sarvadevāya puṣkarākṣāya vai uraḥ | avyayāya tathā pāṇiṃ prāgvadastrāṇi pūjayet prabhavāya śiraḥ pūjya prāgvadagre ghaṭaṃ nyaset | tasmin sauvarṇakaṃ devaṃ padmanābhaṃ tu vinyaset tameva devaṃ saṃpūjya gandhapuṣpādibhiḥ kramāt | prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ brāhmaṇāya nivedayet | evaṃ kṛte tu yat puṇyaṃ tannibodha mahāmune āsīt kṛtayuge rājā bhadrāśvo nāma vīryavān | yasya nāmnā'bhavad varṣaṃ bhadrāśvaṃ nāma nāmataḥ tasyāgastyaḥ kadācit tu gṛhamāgatya sattama | uvāca saptarātraṃ tu vasāmi bhavato gṛhe taṃ rājā śirasā bhūtvā sthīyatāmityabhāṣata | tasya kāntimatī nāma bhāryā paramaśobhanā tasyāstejaḥ samabhavad dvādaśādityasaṃnibham | śatāni pañca tasyāsan sapatnīnāṃ yatavrata tā dāsya iva karmāṇi kurvantyaharahaḥ śubhāḥ | kāntimatyā mahābhāga bhayāt trastā vicetasaḥ tāmagastyastathā dṛṣṭvā rūpatejo'nvitāṃ śubhām | sapatnyaśca bhayāt tasyāḥ kurvantyaḥ karma śobhanam | rājā tu tasyā muditaṃ mukhamevāvalokayan evaṃbhūtāmatho dṛṣṭvā rājñīṃ paramaśobhanām | sādhu sādhu jagannāthetyagastyaḥ prāha harṣitaḥ dvitīye divase'pyevaṃ rājñīṃ dṛṣṭvā mahāprabhām | aho muṣṭamaho muṣṭaṃ jagadetaccarācaram | ityagastyo dvitīye'hni rājñīṃ dṛṣṭvā'bhyuvāca ha tṛtīye'hani tāṃ dṛṣṭvā punarevamuvāca ha | aho mūḍhā na jānanti govindaṃ parameśvaram | ya eke'hni phalaṃ caitad rājñe tuṣṭaḥ pradattavān caturthe divase hastāvutkṣipya punarabravīt | sādhu sādhu jagannātha strī śūdrāḥ sādhu sādhviti | dvijāḥ sādhu nṛpāḥ sādhu vaiśyāḥ sādhu punaḥ punaḥ sādhu bhadrāśva sādhu tvaṃ bho'gastya sādhu sādhu te | sādhu prahlāda te sādhu dhruva sādho mahāvrata | evamuktvā nanartoccairagastyo rājasaṃnidhau evaṃbhūtaṃ ca taṃ dṛṣṭvā sapatnīko nṛpottamaḥ | kiṃ harṣakāraṇaṃ brahman yenetthaṃ nṛtyate bhavān agastya uvāca | aho mūrkhaḥ kurājā tvamaho mūrkhā'nugāstvamī | aho purohitā mūrkhā ye na jānanti me matam evamukte tato rājā kṛtāñjalirabhāṣata | na jānīmo vayaṃ brahman praśnametat tvayeritam | kathayasva mahābhāga yadyanugrahakṛd bhavān agastya uvāca | iyaṃ rājñī tvayā yā'bhūd dāsī vaiśyasya vaidiśe | nagare haridattasya tvamasyāḥ patireva ca | tasyaiva karmakāro'bhūcchūdraḥ sevanatatparaḥ sa vaiśyo'śvayuje māsi dvādaśyāṃ niyataḥ sthitaḥ | svayaṃ viṣṇvālayaṃ gatvā puṣpadhūpādibhirharim abhyarcya svagṛhaṃ prāyād bhavantau rakṣapālakau | sthāpya dvāvapi dīpānāṃ jvalanārthaṃ mahāmate gate vaiśye bhavantautha dīpān prajvālya saṃsthitau | yāvat prabhātā rajanī niśāmekāṃ narottama tataḥ kāle mṛtau tau tu ubhau dvāvapi dampatī | tena puṇyena te janma priyavratagṛhe'bhavat iyaṃ tu patnī te jātā purā vaiśyasya dāsikā | pārakyasyāpi dīpasya jvālitasya harergṛhe yaḥ punaḥ svena vittena viṣṇoragre pradīpakam | jvālayet tasya yat puṇyaṃ tat saṃkhyātuṃ na śakyate | tena sādho hare sādhu ityuktaṃ vacanaṃ mayā kṛte saṃvatsare bhaktiṃ hareḥ kṛtvā vicakṣaṇaḥ | saṃvatsarārdhaṃ tretāyāṃ samametanna saṃśayaḥ trimāse dvāpare bhaktyā pūjaya~llabhate phalam | namo nārāyaṇāyetyuktvā kalau tu labhate phalam | tena muṣṭaṃ jagad viṣṇorbhaktimātraṃ mayeritam pārakyadīpasyotkarṣād vai devāgre phalamīdṛśam | prāptaṃ phalaṃ tvayā rājan phalametan mayeritam | aho mūḍhā na jānanti harerdīpakriyāphalam evaṃ vidhaṃ dvijā ye ca rājāno ye ca bhaktitaḥ | yajante vividhairyajñaistena te sādhavaḥ smṛtāḥ ahaṃ tameva muktvā'nyaṃ na paśyāmi mahītale | tena sādho agastyeti mayā cātmā praśaṃsitaḥ | harṣeṇa mahatā rājan vyākṣiptena mayeritam sā strī dhanyā sa śūdrastu tathā dhanyataro mataḥ | bhartuḥ suśrūṣaṇaṃ kṛtvā tatparokṣe hareriti sā strī dhanyā tathā śūdro dvijasuśrūṣaṇe rataḥ | tadanujñayā harerbhaktiḥ strī śūdro tena sādhviti āsuraṃ bhāvamāsthāya prahlādaḥ puruṣottamam | muktvā cānyaṃ na jānāti tenāsau sādhurucyate prajāpatikule bhūtvā bāla eva vanaṃ gataḥ | ārādhya viṣṇuṃ prāptaṃ tat sthānaṃ paramaśobhanam | tena sādho dhruvetyevaṃ mayoktaṃ rājasattama iti rājā vacaḥ śrutvā agastyasya mahātmanaḥ | alpopadeśarājā'sau papraccha munipuṃgavam agastyaśca mahābhāgaḥ kārtikyāṃ puṣkaraṃ vrajan | gate'gastye pragacchan vai bhadrāśvasya niveśanam pṛṣṭaśca rājñā tāmeva dvādaśīṃ munisattamaḥ | durvāsā uvāca | idameva mayā tubhyaṃ kathitaṃ te tapodhana kathayitvā punarvākyamagastyo nṛpasattamam | uvāca puṣkaraṃ yāmi punareṣyāmi te gṛham | evamuktvā jagāmāśu sadyo'darśanatāṃ muniḥ rājā'pi tena vidhinā padmanābhasya dvādaśīm |. upoṣya paramaṃ kāmamiha janmani cāptavān sapatnīko nṛpavaro dvādaśīṃ samupoṣya ca | iha janmani rājā'sau putrapautrāṃstathā''ptavān