Varaha Purana — Chapter 41

VrP 41.41

दुर्वासा उवाच । एवं माघे सिते पक्षे द्वादशीं धरणीभृतः । वराहस्य श्रृणुष्वाद्यां मुने परमधार्मिक प्रागुक्तेन विधानेन संकल्पस्नानमेव च । कृत्वा देवं समभ्यर्च्य एकादश्यां विचक्षणः धूपनैवेद्यगन्धैश्च अर्चयित्वाऽच्युतं नरः । पश्चात् तस्याग्रतः कुम्भं जलपूर्णं तु विन्यसेत् ॐ वाराहायेति पादौ तु माधवायेति वै कटिम् । क्षेत्रज्ञायेति जठरं विश्वरूपेत्युरो हरेः सर्वज्ञायेति कण्ठं तु प्रजानां पतये शिरः । प्रद्युम्नायेति च भुजौ दिव्यास्त्राय सुदर्शनम् । अमृतोद्भवाय शङ्खं तु एष देवार्चने विधिः एवमभ्यर्च्य मेधावी तस्मिन् कुम्भे तु विन्यसेत् । सौवर्णं रौप्यताम्रं वा पात्रं विभवशक्तितः सर्वबीजैस्तु संपूर्णं स्थापयित्वा विचक्षणः । तत्र शक्त्या तु सौवर्णं वाराहं कारयेद् बुधः दंष्ट्राग्रेणोद्धृतां पृथ्वीं सपर्वतवनद्रुमाम् । माधवं मधुहन्तारं वाराहं रूपमास्थितम् सर्वबीजभृते पात्रे रत्नगर्भं घटोपरि । स्थापयेत् परमं देवं जातरूपमयं हरिम् सितवस्त्रयुगच्छन्नं ताम्रपात्रं तु वै मुने । स्थाप्यार्च्चयेद् गन्धपुष्पैर्नैवेद्यैर्विविधैः शुभैः पुष्पमण्डलिकां कृत्वा जागरं तत्र कारयेत् । प्रादुर्भावान् हरेस्तत्र वाचयेद् भावयेद् बुधः एवं सन्नियमस्यान्तं प्रभाते उदिते रवौ । शुचिः स्नात्वा हरिं पूज्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् वेदवेदाङ्गविदुषे साधुवृत्ताय धीमते । विष्णुभक्ताय विप्रर्षे विशेषेण प्रदापयेत् देवं सकुम्भं तं दत्त्वा हरिं वाराहरूपिणम् । ब्राह्मणाय भवेद् यद्धि फलं तन्मे निशामय इह जन्मनि सौभाग्यं श्रीः कान्तिस्तुष्टिरेव च । दरिद्रो वित्तवान् सद्यः अपुत्रो लभते सुतम् । अलक्ष्मीर्नश्यते सद्यो लक्ष्मीः संविशते क्षणात् इह जन्मनि सौभाग्यं परलोके निशामय । अस्मिन्नर्थे पुरावृत्तमितिहासं पुरातनम् इह लोकेऽभवद् राजा वीरधन्वेति विश्रुतः । स कदाचिद् वनं प्रायान् मृगहेतोः परंतपः व्यापादयन् मृगगणान् तत्रर्षिवनमध्यगः । जघान मृगरूपान् सोऽज्ञानतो ब्राह्मणान् नृपः भ्रातरस्तत्र पञ्चाशन्मृगरूपेण संस्थिताः । संवर्तस्य सुता ब्रह्मन् वेदाध्ययनतत्पराः सत्यतपा उवाच । कारणं किं समाश्रित्य ते चक्रुर्मृगरूपताम् । एतन्मे कौतुकं ब्रह्मन् प्रणतस्य प्रसीद मे दुर्वासा उवाच । ते कदाचिद् वनं याता दृष्ट्वा हरिणपोतकान् । जातमात्रान् स्वमात्रा तु विहीनान् दृश्य सत्तम । एकैकं जगृहुस्ते हि ते मृताः स्कन्धसंस्थिताः ततस्ते दुःखिताः सर्वे ययुः पितरमन्तिकम् । ऊचुश्च वचनं चेदं मृगहिंसामृते मुने ऋषिपुत्रका ऊचुः । जातमात्रा मृगाः पञ्च अस्माभिर्निहता मुने । अकामतस्ततोऽस्माकं प्रायश्चित्तं विधीयताम् संवर्त्त उवाच । मत्पिता हिंसकस्त्वासीदहं तस्माद् विशेषतः । भवन्तः पापकर्माणः संजाता मम पुत्रकाः इदानीं मृगचर्माणि परिधाय यतव्रताः । चरघ्वं पञ्चवर्षाणि ततः शुद्धा भविष्यथ एवमुक्तास्तु ते पुत्रा मृगचर्मोपवीतिनः । वनं विविशुरव्यग्रा जपन्तो ब्रह्म शाश्वतम् तथा वर्षे व्यतिक्रान्ते वीरधन्वा महीपतिः । तत्राजगाम यस्मिंस्ते चरन्ति मृगरूपिणः ते चाप्येकतरोर्मूले मृगचर्म्मोपवीतिनः । जपन्तः संस्थितास्ते हि राज्ञा दृष्ट्वा मृगा इति । मत्वा विद्धास्तु युगपन्मृतास्ते ब्रह्मवादिनः तान् दृष्ट्वा तु मृतान् राजा ब्राह्मणान् संशितव्रतान् । भयेन वेपमानस्तु देवराताश्रमं ययौ । तत्रापृच्छद् ब्रह्मवध्या ममायाता महामुने आमूल्य तद् वधं वृत्तं कथयित्वा नराधिपः । भृशं शोकपरीतात्मा रुरोद भृशदुःखितः स ऋषिर्देवरातस्तु रुदन्तं नृपसत्तमम् । उवाच मा भैर्नृपते अपनेष्यामि पातकम् पाताले सुतलाख्ये च यथा धात्री निमज्जती । उद्धृता देवदेवेन विष्णुना क्रोडमूर्त्तिना तद्वद् भवन्तं राजेन्द्र ब्रह्मवध्यापरिप्लुतम् । उद्धरिष्यति देवोऽसौ स्वयमेव जनार्दनः एवमुक्तस्ततो राजा हर्षितो वाक्यमब्रवीत् । कतरेण प्रकारेण स मे देवः प्रसीदति । प्रसन्ने चाशुभं सर्वं येन नश्यति सत्तम दुर्वासा उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तेन देवरात इमं व्रतम् । आचख्यौ सोऽपि तं कृत्वा भुक्त्वा भोगान्सुपुष्कलान् मुत्युकाले मुनिश्रेष्ठ सौवर्णेन विराजता । विमानेनागमत् स्वर्गमिन्द्रलोकं स पार्थिवः तस्येन्द्रस्त्वर्घ्यमादाय प्रत्युत्थानेन निर्ययौ । आयान्तमिन्द्रं दृष्ट्वा तु तमूचुर्विष्णुकिंकराः । न द्रष्टव्यो देवराजस्त्वद्धीनस्तपसा इति एवं सर्वे लोकपाला निर्ययुस्तस्य तेजसा । प्रत्याख्याताश्च तैर्विष्णुकिंकरैर्हीनकर्मणः । एवं स सत्यलोकान्तं गतो राजा महामुने अपुनर्मारके लोके दाहप्रलयवर्ज्जिते । अद्यापि तिष्ठते देवैः स्तूयमानो महानृपः । प्रसन्ने यज्ञपुरुषे किं चित्रं येन तद्भवेत् इह जन्मनि सौभाग्यमायुरारोग्यसम्पदः । एकैका विधिनोपास्ता ददात्यमृतमुत्तमम् किं पुनर्वर्षसंपूर्णे स ददाति स्वकं पदम् । नारायणश्चतुर्मूर्त्तिः परार्ध्यं च न संशयः यथैवोद्धृतवान् वेदान् मत्स्यरूपेण केशवः । क्षीराम्बुधौ मथ्यमाने मन्दरं धृतवान् प्रभुः । तद्वच्च कूर्मरूपाख्या द्वितीया पश्य वैष्णवी यथा रसातलात् क्ष्मां च धृतवान् पुरुषोत्तमः । वराहरूपी तद्वच्च तृतीया पश्य वैष्णवी

durvāsā uvāca | evaṃ māghe site pakṣe dvādaśīṃ dharaṇībhṛtaḥ | varāhasya śrṛṇuṣvādyāṃ mune paramadhārmika prāguktena vidhānena saṃkalpasnānameva ca | kṛtvā devaṃ samabhyarcya ekādaśyāṃ vicakṣaṇaḥ dhūpanaivedyagandhaiśca arcayitvā'cyutaṃ naraḥ | paścāt tasyāgrataḥ kumbhaṃ jalapūrṇaṃ tu vinyaset oṃ vārāhāyeti pādau tu mādhavāyeti vai kaṭim | kṣetrajñāyeti jaṭharaṃ viśvarūpetyuro hareḥ sarvajñāyeti kaṇṭhaṃ tu prajānāṃ pataye śiraḥ | pradyumnāyeti ca bhujau divyāstrāya sudarśanam | amṛtodbhavāya śaṅkhaṃ tu eṣa devārcane vidhiḥ evamabhyarcya medhāvī tasmin kumbhe tu vinyaset | sauvarṇaṃ raupyatāmraṃ vā pātraṃ vibhavaśaktitaḥ sarvabījaistu saṃpūrṇaṃ sthāpayitvā vicakṣaṇaḥ | tatra śaktyā tu sauvarṇaṃ vārāhaṃ kārayed budhaḥ daṃṣṭrāgreṇoddhṛtāṃ pṛthvīṃ saparvatavanadrumām | mādhavaṃ madhuhantāraṃ vārāhaṃ rūpamāsthitam sarvabījabhṛte pātre ratnagarbhaṃ ghaṭopari | sthāpayet paramaṃ devaṃ jātarūpamayaṃ harim sitavastrayugacchannaṃ tāmrapātraṃ tu vai mune | sthāpyārccayed gandhapuṣpairnaivedyairvividhaiḥ śubhaiḥ puṣpamaṇḍalikāṃ kṛtvā jāgaraṃ tatra kārayet | prādurbhāvān harestatra vācayed bhāvayed budhaḥ evaṃ sanniyamasyāntaṃ prabhāte udite ravau | śuciḥ snātvā hariṃ pūjya brāhmaṇāya nivedayet vedavedāṅgaviduṣe sādhuvṛttāya dhīmate | viṣṇubhaktāya viprarṣe viśeṣeṇa pradāpayet devaṃ sakumbhaṃ taṃ dattvā hariṃ vārāharūpiṇam | brāhmaṇāya bhaved yaddhi phalaṃ tanme niśāmaya iha janmani saubhāgyaṃ śrīḥ kāntistuṣṭireva ca | daridro vittavān sadyaḥ aputro labhate sutam | alakṣmīrnaśyate sadyo lakṣmīḥ saṃviśate kṣaṇāt iha janmani saubhāgyaṃ paraloke niśāmaya | asminnarthe purāvṛttamitihāsaṃ purātanam iha loke'bhavad rājā vīradhanveti viśrutaḥ | sa kadācid vanaṃ prāyān mṛgahetoḥ paraṃtapaḥ vyāpādayan mṛgagaṇān tatrarṣivanamadhyagaḥ | jaghāna mṛgarūpān so'jñānato brāhmaṇān nṛpaḥ bhrātarastatra pañcāśanmṛgarūpeṇa saṃsthitāḥ | saṃvartasya sutā brahman vedādhyayanatatparāḥ satyatapā uvāca | kāraṇaṃ kiṃ samāśritya te cakrurmṛgarūpatām | etanme kautukaṃ brahman praṇatasya prasīda me durvāsā uvāca | te kadācid vanaṃ yātā dṛṣṭvā hariṇapotakān | jātamātrān svamātrā tu vihīnān dṛśya sattama | ekaikaṃ jagṛhuste hi te mṛtāḥ skandhasaṃsthitāḥ tataste duḥkhitāḥ sarve yayuḥ pitaramantikam | ūcuśca vacanaṃ cedaṃ mṛgahiṃsāmṛte mune ṛṣiputrakā ūcuḥ | jātamātrā mṛgāḥ pañca asmābhirnihatā mune | akāmatastato'smākaṃ prāyaścittaṃ vidhīyatām saṃvartta uvāca | matpitā hiṃsakastvāsīdahaṃ tasmād viśeṣataḥ | bhavantaḥ pāpakarmāṇaḥ saṃjātā mama putrakāḥ idānīṃ mṛgacarmāṇi paridhāya yatavratāḥ | caraghvaṃ pañcavarṣāṇi tataḥ śuddhā bhaviṣyatha evamuktāstu te putrā mṛgacarmopavītinaḥ | vanaṃ viviśuravyagrā japanto brahma śāśvatam tathā varṣe vyatikrānte vīradhanvā mahīpatiḥ | tatrājagāma yasmiṃste caranti mṛgarūpiṇaḥ te cāpyekatarormūle mṛgacarmmopavītinaḥ | japantaḥ saṃsthitāste hi rājñā dṛṣṭvā mṛgā iti | matvā viddhāstu yugapanmṛtāste brahmavādinaḥ tān dṛṣṭvā tu mṛtān rājā brāhmaṇān saṃśitavratān | bhayena vepamānastu devarātāśramaṃ yayau | tatrāpṛcchad brahmavadhyā mamāyātā mahāmune āmūlya tad vadhaṃ vṛttaṃ kathayitvā narādhipaḥ | bhṛśaṃ śokaparītātmā ruroda bhṛśaduḥkhitaḥ sa ṛṣirdevarātastu rudantaṃ nṛpasattamam | uvāca mā bhairnṛpate apaneṣyāmi pātakam pātāle sutalākhye ca yathā dhātrī nimajjatī | uddhṛtā devadevena viṣṇunā kroḍamūrttinā tadvad bhavantaṃ rājendra brahmavadhyāpariplutam | uddhariṣyati devo'sau svayameva janārdanaḥ evamuktastato rājā harṣito vākyamabravīt | katareṇa prakāreṇa sa me devaḥ prasīdati | prasanne cāśubhaṃ sarvaṃ yena naśyati sattama durvāsā uvāca | evamukto munistena devarāta imaṃ vratam | ācakhyau so'pi taṃ kṛtvā bhuktvā bhogānsupuṣkalān mutyukāle muniśreṣṭha sauvarṇena virājatā | vimānenāgamat svargamindralokaṃ sa pārthivaḥ tasyendrastvarghyamādāya pratyutthānena niryayau | āyāntamindraṃ dṛṣṭvā tu tamūcurviṣṇukiṃkarāḥ | na draṣṭavyo devarājastvaddhīnastapasā iti evaṃ sarve lokapālā niryayustasya tejasā | pratyākhyātāśca tairviṣṇukiṃkarairhīnakarmaṇaḥ | evaṃ sa satyalokāntaṃ gato rājā mahāmune apunarmārake loke dāhapralayavarjjite | adyāpi tiṣṭhate devaiḥ stūyamāno mahānṛpaḥ | prasanne yajñapuruṣe kiṃ citraṃ yena tadbhavet iha janmani saubhāgyamāyurārogyasampadaḥ | ekaikā vidhinopāstā dadātyamṛtamuttamam kiṃ punarvarṣasaṃpūrṇe sa dadāti svakaṃ padam | nārāyaṇaścaturmūrttiḥ parārdhyaṃ ca na saṃśayaḥ yathaivoddhṛtavān vedān matsyarūpeṇa keśavaḥ | kṣīrāmbudhau mathyamāne mandaraṃ dhṛtavān prabhuḥ | tadvacca kūrmarūpākhyā dvitīyā paśya vaiṣṇavī yathā rasātalāt kṣmāṃ ca dhṛtavān puruṣottamaḥ | varāharūpī tadvacca tṛtīyā paśya vaiṣṇavī