Varaha Purana — Chapter 4

VrP 4.4

धरण्युवाच । योऽसौ नारायणो देवः परमात्मा सनातनः । भगवन् सर्वभावेन उताहो नेति शंस मे श्रीवराह उवाच । मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्की च ते दश इत्येताः कथितास्तस्य मूर्त्तयो भूतधारिणि । दर्शनं प्राप्तुमिच्छूनां सोपानानीव शोभते यत् तस्य परमं रूपं तन्न पश्यन्ति देवताः । अस्मदादिस्वरूपेण पूरयन्ति ततो धृतिम् ब्रह्मा भगवतो मूर्त्या रजसस्तमसस्तथा । याभिः संस्थाप्यते विश्वं स्थितौ संचाल्यते च ह त्वमेका तस्य देवस्य मूर्तिराद्या धराधरे । द्वितीया सलिलं मूर्तिस्तृतीया तैजसी स्मृता चतुर्थी वायुमूर्तिः स्यादाकाशाख्या तु पञ्चमी । एतास्तु मूरत्यस्तस्य क्षेत्रज्ञत्वं हि मद्धियाम् । मूर्त्तित्रयं तथा तस्य इत्येताश्चाष्टमूर्तयः आभिव्यप्तिमिदं सर्वं जगन्नारायणेन ह । इत्येतत् कथितं देवि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि धरण्युवाच । नारदेनैवमुक्तस्तु तदा राजा प्रियव्रतः । कृतवान् किं ममाचक्ष्व प्रसादात् परमेश्वर श्रीवराह उवाच । भवतीं सप्तधा कृत्वा पुत्राणां च प्रदाय सः । प्रियव्रतस्तपस्तेपे नारदाच्छ्रुतविस्मयः नारायणात्मकं ब्रह्म परं जप्त्वा स्वयंभुवः । ततस्तुष्टमनाः पारं परं निर्वाणमाप्तवान् श्रृणु चान्यद् वरारोहे यद् वृत्तं परमेष्ठिनः । आराधनाय यततः पुराकाले नृपस्य ह आसीदश्वशिरा नाम राजा परमधार्मिकः । सोऽश्वमेधेन यज्ञेन यष्ट्वा सुबहुदक्षिणः स्नातश्चावभृथे सोऽथ ब्राह्मणैः परिवारितः । यावदास्ते स राजर्षिस्तावद् योगिवरो मुनिः । आययौ कपिलः श्रीमान् जैगीषव्यश्च योगिराट् ततस्त्वरितमुत्थाय स राजा स्वागतक्रियाम् । चकार परया युक्तः स मुदा राजसत्तमः तावर्च्चितावासनगौ दृष्ट्वा राजा महाबलः । पप्रच्छ तौ तिग्मधियौ योगज्ञौ स्वेच्छयागतौ भवन्तौ संशयं विप्रौ पृच्छामि पुरुषोत्तमौ । कथमाराधयेद् देवं हरिं नारायणं परम् विप्रावूचतुः । क एष प्रोच्यते राजंस्त्वया नारायणो गुरुः । आवां नारायणौ द्वौ तु त्वत्प्रत्यक्षगतौ नृप अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ ब्राह्मणौ सिद्धौ तपसा दग्धकिल्बिषौ । कथं नारायणावावामिति वाक्यमथेरितम् शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः । गरुडस्थो महादेवः कस्तस्य सदृशो भुवि तस्य राज्ञो वचः श्रुत्वा तौ विप्रौ संशितव्रतौ । जहसतुः पश्य विष्णुं राजन्निति जजल्पतुः एवमुक्त्वा स कपिलः स्वयं विष्णुर्बभूव ह । जैगीषव्यश्च गरुडस्तत्क्षणात् समजायत ततो हाहाकृतं त्वासीत् तत्क्षणाद् राजमण्डलम् । दृष्ट्वा नारायणं देवं गरुडस्थं सनातनम् कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ततो राजा महायशाः । उवाच शाम्यतां विप्रौ नायं विष्णुरथेदृशः यस्य ब्रह्मा समुत्पन्नो नाभिपङ्कजमध्यतः । तस्माच्च ब्रह्मणो रुद्रः स विष्णुः परमेश्वरः इति राजवचः श्रुत्वा तदा तौ मुनिपुंगवौ । चक्रतुः परमां मायां योगमायां विशेषतः कपिलः पद्मनाभस्तु जैगीषव्यः प्रजापतिः । कमलस्थो बभौ ह्रस्वस्तस्य चाङ्के कुमारकः ददर्श राजा रक्ताक्षं कालानलसमद्युतिम् । नेत्थं भवति विश्वेशो मायैषा योगिनां सदा । सर्वव्यापी हरिः श्रीमानिति राजा जगाद ह ततो वाक्यावसाने तु तस्य राज्ञो हि संसदि । मशका मत्कुणा यूका भ्रमराः पक्षिणोरगाः अश्वा गावो द्विपाः सिंहा व्याघ्रा गोमायवो मृगाः । अन्येऽपि पशवः कीटा ग्राम्यारण्याश्च सर्वशः । दृश्यन्ते राजभवने कोटिशो भूतधारिणि तं दृष्ट्वा भूतसंघातं राजा विस्मितमानसः । यावच्चिन्तयते किं स्यादेतदित्यवगम्य च । जैगीषव्यस्य माहात्म्यं कपिलस्य च धीमतः कृताञ्जलिपुटो भूत्वा स राजाऽश्वशिरास्तदा । पप्रच्छ तावृषी भक्त्या किमिदं द्विजसत्तमौ द्विजावूचतुः । आवां पृष्टौ त्वया राजन् कथं विष्णुरिहेज्यते । प्राप्यते वा महाराज तेनेदं दर्शितं तव सर्वज्ञस्य गुणा ह्येते ये राजंस्तव दर्शिताः । स च नारायणो देवः सर्वज्ञः कामरूपवान् सौम्यस्तु संस्थितः क्वापि प्राप्यते मनुजैः किल । आराधनेन चैतस्य वाक्यमर्थवदिष्यते किन्तु सर्वशरीरस्थः परमात्मा जगत्पतिः । स्वदेहे दृश्यते भक्त्या नैकस्थानगतस्तु सः अतोऽर्थं दर्शितं रूपं देवस्य परमात्मनः । आवयोस्तव राजेन्द्र प्रतीतिः स्याद् यथा तव । एवं सर्वगतो विष्णुस्तव देहे जनेश्वर मन्त्रिणां भृत्यसङ्घस्य सुराद्या ये प्रदर्शिताः । पशवः कीटसङ्घाश्च तेऽपि विष्णुमया नृप भावनां तु दृढां कुर्याद् यथा सर्वगतो हरिः । नान्यत् तत् सदृशं भूतमिति भावेन सेव्यते एष ते ज्ञानसद्भावस्तव राजन् प्रकीर्तितः । परिपूर्णेन भावेन स्मरन् नारायणं हरिम् परिपूर्णेन बावेन स्मर नारायणं गुरुम् । पुष्पोपहारैर्धूपैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः । ध्यानेन सुस्थितेनाशु प्राप्यते परमेश्वरः

dharaṇyuvāca | yo'sau nārāyaṇo devaḥ paramātmā sanātanaḥ | bhagavan sarvabhāvena utāho neti śaṃsa me śrīvarāha uvāca | matsyaḥ kūrmo varāhaśca narasiṃho'tha vāmanaḥ | rāmo rāmaśca kṛṣṇaśca buddhaḥ kalkī ca te daśa ityetāḥ kathitāstasya mūrttayo bhūtadhāriṇi | darśanaṃ prāptumicchūnāṃ sopānānīva śobhate yat tasya paramaṃ rūpaṃ tanna paśyanti devatāḥ | asmadādisvarūpeṇa pūrayanti tato dhṛtim brahmā bhagavato mūrtyā rajasastamasastathā | yābhiḥ saṃsthāpyate viśvaṃ sthitau saṃcālyate ca ha tvamekā tasya devasya mūrtirādyā dharādhare | dvitīyā salilaṃ mūrtistṛtīyā taijasī smṛtā caturthī vāyumūrtiḥ syādākāśākhyā tu pañcamī | etāstu mūratyastasya kṣetrajñatvaṃ hi maddhiyām | mūrttitrayaṃ tathā tasya ityetāścāṣṭamūrtayaḥ ābhivyaptimidaṃ sarvaṃ jagannārāyaṇena ha | ityetat kathitaṃ devi kimanyacchrotumicchasi dharaṇyuvāca | nāradenaivamuktastu tadā rājā priyavrataḥ | kṛtavān kiṃ mamācakṣva prasādāt parameśvara śrīvarāha uvāca | bhavatīṃ saptadhā kṛtvā putrāṇāṃ ca pradāya saḥ | priyavratastapastepe nāradācchrutavismayaḥ nārāyaṇātmakaṃ brahma paraṃ japtvā svayaṃbhuvaḥ | tatastuṣṭamanāḥ pāraṃ paraṃ nirvāṇamāptavān śrṛṇu cānyad varārohe yad vṛttaṃ parameṣṭhinaḥ | ārādhanāya yatataḥ purākāle nṛpasya ha āsīdaśvaśirā nāma rājā paramadhārmikaḥ | so'śvamedhena yajñena yaṣṭvā subahudakṣiṇaḥ snātaścāvabhṛthe so'tha brāhmaṇaiḥ parivāritaḥ | yāvadāste sa rājarṣistāvad yogivaro muniḥ | āyayau kapilaḥ śrīmān jaigīṣavyaśca yogirāṭ tatastvaritamutthāya sa rājā svāgatakriyām | cakāra parayā yuktaḥ sa mudā rājasattamaḥ tāvarccitāvāsanagau dṛṣṭvā rājā mahābalaḥ | papraccha tau tigmadhiyau yogajñau svecchayāgatau bhavantau saṃśayaṃ viprau pṛcchāmi puruṣottamau | kathamārādhayed devaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ param viprāvūcatuḥ | ka eṣa procyate rājaṃstvayā nārāyaṇo guruḥ | āvāṃ nārāyaṇau dvau tu tvatpratyakṣagatau nṛpa aśvaśirā uvāca | bhavantau brāhmaṇau siddhau tapasā dagdhakilbiṣau | kathaṃ nārāyaṇāvāvāmiti vākyamatheritam śaṅkhacakragadāpāṇiḥ pītavāsā janārdanaḥ | garuḍastho mahādevaḥ kastasya sadṛśo bhuvi tasya rājño vacaḥ śrutvā tau viprau saṃśitavratau | jahasatuḥ paśya viṣṇuṃ rājanniti jajalpatuḥ evamuktvā sa kapilaḥ svayaṃ viṣṇurbabhūva ha | jaigīṣavyaśca garuḍastatkṣaṇāt samajāyata tato hāhākṛtaṃ tvāsīt tatkṣaṇād rājamaṇḍalam | dṛṣṭvā nārāyaṇaṃ devaṃ garuḍasthaṃ sanātanam kṛtāñjalipuṭo bhūtvā tato rājā mahāyaśāḥ | uvāca śāmyatāṃ viprau nāyaṃ viṣṇurathedṛśaḥ yasya brahmā samutpanno nābhipaṅkajamadhyataḥ | tasmācca brahmaṇo rudraḥ sa viṣṇuḥ parameśvaraḥ iti rājavacaḥ śrutvā tadā tau munipuṃgavau | cakratuḥ paramāṃ māyāṃ yogamāyāṃ viśeṣataḥ kapilaḥ padmanābhastu jaigīṣavyaḥ prajāpatiḥ | kamalastho babhau hrasvastasya cāṅke kumārakaḥ dadarśa rājā raktākṣaṃ kālānalasamadyutim | netthaṃ bhavati viśveśo māyaiṣā yogināṃ sadā | sarvavyāpī hariḥ śrīmāniti rājā jagāda ha tato vākyāvasāne tu tasya rājño hi saṃsadi | maśakā matkuṇā yūkā bhramarāḥ pakṣiṇoragāḥ aśvā gāvo dvipāḥ siṃhā vyāghrā gomāyavo mṛgāḥ | anye'pi paśavaḥ kīṭā grāmyāraṇyāśca sarvaśaḥ | dṛśyante rājabhavane koṭiśo bhūtadhāriṇi taṃ dṛṣṭvā bhūtasaṃghātaṃ rājā vismitamānasaḥ | yāvaccintayate kiṃ syādetadityavagamya ca | jaigīṣavyasya māhātmyaṃ kapilasya ca dhīmataḥ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā sa rājā'śvaśirāstadā | papraccha tāvṛṣī bhaktyā kimidaṃ dvijasattamau dvijāvūcatuḥ | āvāṃ pṛṣṭau tvayā rājan kathaṃ viṣṇurihejyate | prāpyate vā mahārāja tenedaṃ darśitaṃ tava sarvajñasya guṇā hyete ye rājaṃstava darśitāḥ | sa ca nārāyaṇo devaḥ sarvajñaḥ kāmarūpavān saumyastu saṃsthitaḥ kvāpi prāpyate manujaiḥ kila | ārādhanena caitasya vākyamarthavadiṣyate kintu sarvaśarīrasthaḥ paramātmā jagatpatiḥ | svadehe dṛśyate bhaktyā naikasthānagatastu saḥ ato'rthaṃ darśitaṃ rūpaṃ devasya paramātmanaḥ | āvayostava rājendra pratītiḥ syād yathā tava | evaṃ sarvagato viṣṇustava dehe janeśvara mantriṇāṃ bhṛtyasaṅghasya surādyā ye pradarśitāḥ | paśavaḥ kīṭasaṅghāśca te'pi viṣṇumayā nṛpa bhāvanāṃ tu dṛḍhāṃ kuryād yathā sarvagato hariḥ | nānyat tat sadṛśaṃ bhūtamiti bhāvena sevyate eṣa te jñānasadbhāvastava rājan prakīrtitaḥ | paripūrṇena bhāvena smaran nārāyaṇaṃ harim paripūrṇena bāvena smara nārāyaṇaṃ gurum | puṣpopahārairdhūpaiśca brāhmaṇānāṃ ca tarpaṇaiḥ | dhyānena susthitenāśu prāpyate parameśvaraḥ