Varaha Purana — Chapter 38

VrP 38.38

श्रीवराह उवाच । स शुभं शोभनं मार्गमास्थाय व्याधसत्तमः । तपस्तेपे निराहारस्तं गुरुं मनसा स्मरन् भिक्षाकाले तु संप्राप्ते शीर्णपर्णान्यभक्षयत् । स कदाचित् क्षुधाविष्टो वृक्षमूलं समाश्रितः बुभुक्षितस्तरोः पर्णमैच्छद् भक्षितुमन्तिकात् । इत्येवं कुर्वतो व्योम्नि वागुवाचाशरीरिणी मा भक्षयस्व सकटमुच्चैरेवं प्रभाषिते । ततोऽसौ तं विहायान्यद् वार्क्षं पतितमग्रहीत् तमप्येवं निषिद्धं स्यादन्यं तथैवमेव च । एवं स सकटं मत्वा व्याधः किञ्चिन्न भक्षयत् निराहारस्तपस्तेपे स्मरन् गुरुमतन्द्रितः । तस्याथ बहुना काले गते ऋषिवरोऽभ्यगात् दुर्वासाः शंसितात्मा वै किञ्चित्प्राणमपश्यत । व्याधं तपोत्थतेजोभिर्ज्वलमानं हविर्यथा सोऽपि व्याधस्तु तं नत्वा शिरसाऽथ महामुनिम् । उवाच स कृतार्थोऽस्मि भगवन् दर्शनात् तव इदानीं श्राद्धकालं मे प्राप्तं त्वमवधारय । शीर्णपर्णानि भक्षयन् वै तैरेवाहं महामुने । भवन्तं प्रीणयामीति व्याधस्तं वाक्यमब्रवीत् दुर्वासा अपि तं शुद्धं शुद्धभावं जितेन्द्रियम् । जिज्ञासुस्तत्तपो वाक्यमिदमुच्चैरुवाच ह यवगोधूमशालीनामन्नं चैव सुसंस्कृतम् । दीयतां मे क्षुधार्ताय त्वामुद्दिश्यागताय च इत्युक्तेन त्वसौ व्याधश्चिन्तां परमिकां गतः । क्व संभविष्यते मह्यमिति चिन्तापरोऽभवत् तस्य चिन्तयतः पात्रमाकाशात् पतितं शुभम् । सौवर्णं सिद्धिसंयुक्तं तज्जग्राह करेण सः तद् गृहीत्वा मुनिं प्राह दुर्वासाख्यं ससाध्वसः । अत्रैव स्थीयतां ब्रह्मन् यावद् भिक्षाटनं त्वहम् । करोमि तत्प्रसादोऽयं क्रियतां ब्रह्मवित्तम एवमुक्त्वा ततो भिक्षामटनं व्याधसत्तमः । नातिदूरेण नगरं धनयोषसमन्वितम् तस्य तत्र प्रयातस्य अग्रतः सर्वशोभनाः । वृक्षेभ्यो निर्ययुश्चान्या हेमपात्राग्रपाणयः । विविधान्नानि तस्याशु दत्त्वा पात्रं प्रपूरितम् स च भूतार्थमात्मानं मत्वा पुनरथाश्रमम् । आजगाम ततोऽपश्यत् तमृषिं जपतां वरम् तं दृष्ट्वा स्थाप्य तां भिक्षां शुचौ देशे प्रसन्नधीः । प्रणम्य तमृषिं वाक्यमुवाच व्याधसत्तमः भगवन् क्षालनं पद्भ्यां क्रियतामृषिपुंगव । यदि त्वहमनुग्राह्यस्तदेवं कर्त्तुमर्हसि एवमुक्तः स जिज्ञासुस्तपोवीर्यं शुभं मुनिः । नदीं गन्तुं न शक्नोमि जलपात्रं न चास्ति मे कथं प्रक्षालयाम्याशु व्याध पादौ महामते । इत्येतन्मुनिना व्याधः श्रुत्वा चिन्तापरोऽभवत् । किं करोमि कथं चास्य भोजनं वै भविष्यति एवं संचिन्त्य मनसा गुरुं स्मृत्वा विचक्षणः । जगाम शरणं तां तु सरितं देविकां सुधीः व्याध उवाच । व्याधोऽस्मि पापकर्माऽस्मि ब्रह्महाऽस्मि सरिद्वरे । तथापि संस्मृता देवि पाहि मां शरणं गतम् देवतां नैव जानामि न मन्त्रं न तथार्चनम् । गुरुपादौ परं ध्यात्वा पश्यामि सततं शुभे एवं विधस्य मे देवि दयां कुरु सरिद्वरे । ऋषेः क्षालार्थसलिलं समीपं कुरु माचिरम् एवमुक्त्वाऽथ व्याधेन देविका पापनाशिनी । आजगाम यतस्तस्थौ दुर्वासाः संशितव्रतः तस्य पादौ स्वयं देवी क्षालयन्ती सरिद्वरा । जगाम ह्रादिनी भूत्वा व्याधाश्रमसमीपतः तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं दुर्वसा विस्मयं ययौ । प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च तदन्तं श्रद्धयान्वितम् । बुभुजे परमप्रीतस्तथाचम्य विचक्षणः तमस्थिशेषं व्याधं तु क्षुधादुर्बलतां गतम् । उवाच वेदाध्ययनं सर्वे वेदाः ससंग्रहाः । ब्रह्मविद्या पुराणानि प्रत्यक्षाणि भवन्तु ते एवं प्रादाद् वरं तस्य दुर्वासा नाम चाकरोत् । भवान् सत्यतपा नाम ऋषिराद्यो भविष्यति एवं दत्तवरो व्याधस्तमाह मुनिसत्तमम् । व्याधो भूत्वा कथं ब्रह्मन् वेदानध्यापयाम्यहम् ऋषिरुवाच । प्राक्शरीरं गतं तेऽद्य निराहारस्य सत्तम । तपोमयं शरीरं ते पृथग्भूतं न संशयः प्राग्विज्ञानं गतं नाशमिदानीं शुद्धमक्षरम् । विद्धि तं शुद्धकायोऽसि तथाऽन्यत् ते शरीरकम् । तेन वेदाः समं शास्त्रैः प्रतिभास्यन्ति ते मुने

śrīvarāha uvāca | sa śubhaṃ śobhanaṃ mārgamāsthāya vyādhasattamaḥ | tapastepe nirāhārastaṃ guruṃ manasā smaran bhikṣākāle tu saṃprāpte śīrṇaparṇānyabhakṣayat | sa kadācit kṣudhāviṣṭo vṛkṣamūlaṃ samāśritaḥ bubhukṣitastaroḥ parṇamaicchad bhakṣitumantikāt | ityevaṃ kurvato vyomni vāguvācāśarīriṇī mā bhakṣayasva sakaṭamuccairevaṃ prabhāṣite | tato'sau taṃ vihāyānyad vārkṣaṃ patitamagrahīt tamapyevaṃ niṣiddhaṃ syādanyaṃ tathaivameva ca | evaṃ sa sakaṭaṃ matvā vyādhaḥ kiñcinna bhakṣayat nirāhārastapastepe smaran gurumatandritaḥ | tasyātha bahunā kāle gate ṛṣivaro'bhyagāt durvāsāḥ śaṃsitātmā vai kiñcitprāṇamapaśyata | vyādhaṃ tapotthatejobhirjvalamānaṃ haviryathā so'pi vyādhastu taṃ natvā śirasā'tha mahāmunim | uvāca sa kṛtārtho'smi bhagavan darśanāt tava idānīṃ śrāddhakālaṃ me prāptaṃ tvamavadhāraya | śīrṇaparṇāni bhakṣayan vai tairevāhaṃ mahāmune | bhavantaṃ prīṇayāmīti vyādhastaṃ vākyamabravīt durvāsā api taṃ śuddhaṃ śuddhabhāvaṃ jitendriyam | jijñāsustattapo vākyamidamuccairuvāca ha yavagodhūmaśālīnāmannaṃ caiva susaṃskṛtam | dīyatāṃ me kṣudhārtāya tvāmuddiśyāgatāya ca ityuktena tvasau vyādhaścintāṃ paramikāṃ gataḥ | kva saṃbhaviṣyate mahyamiti cintāparo'bhavat tasya cintayataḥ pātramākāśāt patitaṃ śubham | sauvarṇaṃ siddhisaṃyuktaṃ tajjagrāha kareṇa saḥ tad gṛhītvā muniṃ prāha durvāsākhyaṃ sasādhvasaḥ | atraiva sthīyatāṃ brahman yāvad bhikṣāṭanaṃ tvaham | karomi tatprasādo'yaṃ kriyatāṃ brahmavittama evamuktvā tato bhikṣāmaṭanaṃ vyādhasattamaḥ | nātidūreṇa nagaraṃ dhanayoṣasamanvitam tasya tatra prayātasya agrataḥ sarvaśobhanāḥ | vṛkṣebhyo niryayuścānyā hemapātrāgrapāṇayaḥ | vividhānnāni tasyāśu dattvā pātraṃ prapūritam sa ca bhūtārthamātmānaṃ matvā punarathāśramam | ājagāma tato'paśyat tamṛṣiṃ japatāṃ varam taṃ dṛṣṭvā sthāpya tāṃ bhikṣāṃ śucau deśe prasannadhīḥ | praṇamya tamṛṣiṃ vākyamuvāca vyādhasattamaḥ bhagavan kṣālanaṃ padbhyāṃ kriyatāmṛṣipuṃgava | yadi tvahamanugrāhyastadevaṃ karttumarhasi evamuktaḥ sa jijñāsustapovīryaṃ śubhaṃ muniḥ | nadīṃ gantuṃ na śaknomi jalapātraṃ na cāsti me kathaṃ prakṣālayāmyāśu vyādha pādau mahāmate | ityetanmuninā vyādhaḥ śrutvā cintāparo'bhavat | kiṃ karomi kathaṃ cāsya bhojanaṃ vai bhaviṣyati evaṃ saṃcintya manasā guruṃ smṛtvā vicakṣaṇaḥ | jagāma śaraṇaṃ tāṃ tu saritaṃ devikāṃ sudhīḥ vyādha uvāca | vyādho'smi pāpakarmā'smi brahmahā'smi saridvare | tathāpi saṃsmṛtā devi pāhi māṃ śaraṇaṃ gatam devatāṃ naiva jānāmi na mantraṃ na tathārcanam | gurupādau paraṃ dhyātvā paśyāmi satataṃ śubhe evaṃ vidhasya me devi dayāṃ kuru saridvare | ṛṣeḥ kṣālārthasalilaṃ samīpaṃ kuru māciram evamuktvā'tha vyādhena devikā pāpanāśinī | ājagāma yatastasthau durvāsāḥ saṃśitavrataḥ tasya pādau svayaṃ devī kṣālayantī saridvarā | jagāma hrādinī bhūtvā vyādhāśramasamīpataḥ taṃ dṛṣṭvā mahadāścaryaṃ durvasā vismayaṃ yayau | prakṣālya hastau pādau ca tadantaṃ śraddhayānvitam | bubhuje paramaprītastathācamya vicakṣaṇaḥ tamasthiśeṣaṃ vyādhaṃ tu kṣudhādurbalatāṃ gatam | uvāca vedādhyayanaṃ sarve vedāḥ sasaṃgrahāḥ | brahmavidyā purāṇāni pratyakṣāṇi bhavantu te evaṃ prādād varaṃ tasya durvāsā nāma cākarot | bhavān satyatapā nāma ṛṣirādyo bhaviṣyati evaṃ dattavaro vyādhastamāha munisattamam | vyādho bhūtvā kathaṃ brahman vedānadhyāpayāmyaham ṛṣiruvāca | prākśarīraṃ gataṃ te'dya nirāhārasya sattama | tapomayaṃ śarīraṃ te pṛthagbhūtaṃ na saṃśayaḥ prāgvijñānaṃ gataṃ nāśamidānīṃ śuddhamakṣaram | viddhi taṃ śuddhakāyo'si tathā'nyat te śarīrakam | tena vedāḥ samaṃ śāstraiḥ pratibhāsyanti te mune