Varaha Purana — Chapter 37

VrP 37.37

धरण्युवाच । कथमाराध्यसे देव भक्तिमद्भिर्नरैर्विभो । स्त्रीभिर्वा सर्वमेतन्मे शंस त्वं भूतभावन श्रीवराह उवाच । भावसाध्योऽस्म्यहं देवि न वित्तैर्न जपैरहम् । साध्यस्तथाऽपि भक्तानां कायक्लेशं वदामि ते कर्मणा मनसा वाचा मच्चित्तो यो नरो भवेत् । तस्य व्रतानि धास्यामि विविधानि निबोध मे अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं प्रकीर्तितम् (-कल्कत)ा । एतानि मानसान्याहुर्व्रतानि तु धराधरे एकभक्तं तथा नक्तमुपवासादिकं च यत् । तत्सर्वं कायिकं पुंसां व्रतं भवति नान्यथा मौनं चाध्ययनं चैव देवस्तुत्यर्थकीर्तितत् । निवृत्तिश्चापि पैशुन्याद् वाचिकं व्रतमुत्तमम् अत्रापि श्रूयते चान्यदृषिरुग्रतपाः पुरा । ब्रह्मपुत्रः पुरा कल्पे आरुणिर्नाम नामतः सोऽरण्यमगमत् किंचित् तपोर्थी द्विजसत्तमः । तपस्तेपे ततस्तस्मिन्नुपवासपरायणः देविकायास्तटे रम्ये सोऽवसद् ब्राह्मणः किल । कदाचिदभिषेकाय स जगाम महानदीम् तत्र स्नात्वा जपन् विप्रो ददर्शायान्तमग्रतः । व्याधं महाधनुःपाणिमुग्रनेत्रं विभीषणम् तं द्विजं हन्तुमायात् स वल्कलानां जिघृक्षया । तं दृष्ट्वा क्षुभितो विप्रो ब्रह्मघ्नस्य भयादिति । ध्यायन् नारायणं देवं तस्थौ तत्रैव स द्विजः तं दृष्ट्वाऽन्तर्गतहरिं व्याधो भीत इवाग्रतः । विहाय सशरं चापं ततो वचनमब्रवीत् व्याध उवाच । हन्तुमिच्छुरहं ब्रह्मन् भवन्तं प्रागिहागतः । इदानीं दर्शनात् तुभ्यं सा मतिः क्वापि मे गता ब्राह्मणानां सहस्त्राणि सस्त्रीणामयुतानि च । निहतानि मया ब्रह्मन् निहतौ च कुटम्बिनौ नरकेऽभ्यधिकं चित्तं कदाचिदपि विद्यते । इदानीं तप्तुमिच्छामि तपोऽहं त्वत्समीपतः । उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि एवमुक्तोऽप्यसौ विप्रो नोत्तरं प्रत्यपद्यत । ब्रह्महा पापकर्मेति मत्वा ब्राह्मणपुंगवः अनुक्तोऽपि स धर्मेप्सुर्व्याधस्तत्रैव तस्थिवान् । स्नात्वा नद्यां द्विजः सोऽपि वृक्षमूलमुपाश्रितः कस्यचित् त्वथ कालस्य तां नदीमगमत् किल । व्याघ्रो बुभुक्षितः शान्तं तं विप्रं हन्तुमुद्यतः अन्तर्जलगतं विप्रं यावद् व्याघ्रो जिघृक्षति । तावद् व्याधेन विद्धोऽसौ सद्यः प्राणैर्वियोजितः तस्माद् व्याघ्रशरीरात् तु उत्थाय पुरुषः किल । विप्रश्चान्तर्जले मग्नः श्रुत्वा तं शब्दमाकुलम् । नमो नारायणायेति वाक्यमुच्चैरुवाच ह व्याघ्रेणापि श्रुतो मन्त्रः प्राणैः कण्ठस्थितैस्ततः । श्रुतमात्रे जहौ प्राणान् पुरुषश्चाभवच्छुभः सोऽब्रवीद् यामि तं देशं यत्र विष्णुः सनातनः । त्वत्प्रसादाद् द्विजश्रेष्ठ मुक्तपाप्मा निरामयः इत्युक्तो ब्राह्मणः प्राह कोऽसि त्वं पुरुषर्षभ । सोऽब्रवीत् तस्य राजेन्द्रः प्रतापी पूर्वजन्मनि । दीर्घबाहुरिति ख्यातः सर्वधर्मविशारदः अहं जानामि वेदांश्च अहं वेद्मि शुभाशुभम् । ब्राह्मणे नैव मे कार्यं किं वस्तु ब्राह्मणा इति तस्यैवं वादिनो विप्राः सर्वे क्रोधसमन्विताः । ऊचुः शापं दुराधर्षः क्रूरो व्याघ्रो भविष्यसि अवमानात् तु विप्राणां सत्यान्तं स्मरणं तव । मृत्युकालेन संमूढ केशवेन भविष्यति इत्युक्तोऽहं पुरा तैस्तु ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । तमेव सर्वं संप्राप्तो ब्रह्मशापं सुपुष्कलम् ततस्ते ब्राह्मणा सर्वे प्रणिपत्य महामुने । उक्ताऽनुग्रहहेतोर्वै ऊचुस्ते मामिमं पुरा षष्ठान्नकालिकस्याग्रे यस्ते स्थास्यति कश्चन । स भक्ष्यस्ते तु भविता कंचित्कालं नराधम यदेषुघातं लब्ध्वा तु प्राणैः कण्ठगतैर्भवान् । श्रोष्यसे द्विजवक्त्रात् तु नमो नारायणेति हि । तदा स्वर्गगतिस्तुभ्यं भविता नात्र संशयः परवक्त्रगतस्यापि विष्णोर्नाम श्रुतं मया । लब्धद्वेषस्य विप्राणां प्रत्यक्षं तव सत्तम यः पुनर्ब्राह्मणान् पूज्य स्ववक्त्रेण नमो हरिम् । वदन् प्राणं विमुच्येत मुक्तौऽसौ वीतकिल्बिषः । सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुत्क्षिप्य भुजमुच्यते । जङ्गमा ब्राह्मणा देवाः कूटस्थः पुरुषोत्तमः एवमुक्त्वा गतः स्वर्गं स राजा वीतकल्मषः । ब्राह्मणोऽपि सदायुक्तस्तं व्याधं प्रत्यभाषत ऋषिरुवाच । जिघृक्षोर्मृगराजस्य यत्त्वया रक्षितो ह्यहम् । तत्पुत्र तुष्टस्ते दद्मि वरं वरय सुव्रत व्याध उवाच । एष एव वरो मह्यं यत् त्वं मां भाषसे द्विज । अतः परं वरेणाहं किं करोमि प्रशाधि माम् ऋषिरुवाच । अहं त्वया पुरा पुत्र प्रार्थितोऽस्मि तपोऽर्थिना । बहुपातकयुक्तेन घोररूपेण चानघ इदानीं तव पापानि देविकाभिषवेण च । मद्दर्शनेन च चिरं विष्णुनामश्रुतेन च । नष्टानि शुद्धदेहोऽसि सांप्रतं नात्र संशयः इदानीं वरमेकं त्वं गृहाण मम सन्निधौ । तपः कुरुष्व साधो त्वं चिरकालं यदीच्छसि व्याध उवाच । य एष भवता प्रोक्तो विष्णुर्नारायणः प्रभुः । स कथं प्राप्यते मर्त्यैरेष एव वरो मम ऋषिरुवाच । तमुद्दिश्य व्रतं कुर्याद् यत्किंचित्पुरुषोऽच्युतम् । स परं तमवाप्नोति भक्तया युक्तः पुमानिति एवं ज्ञात्वा भवान् पुत्र व्रतमेतत् समाचर । न भक्षयेद् गणान्नं तु न वदेदनृतं क्वचित् एतत् ते व्रतमादिष्टं मया व्याधवर ध्रुवम् । अत्रैवं तपसा युक्तस्तिष्ठ त्वं यावदिच्छसि श्रीवराह उवाच । एवं चिन्तान्वितं मत्वा वरदो ब्राह्मणोऽभवत् । मोक्षार्थिनमथो बुद्ध्वा वञ्चयित्वा गतो मुनिः

dharaṇyuvāca | kathamārādhyase deva bhaktimadbhirnarairvibho | strībhirvā sarvametanme śaṃsa tvaṃ bhūtabhāvana śrīvarāha uvāca | bhāvasādhyo'smyahaṃ devi na vittairna japairaham | sādhyastathā'pi bhaktānāṃ kāyakleśaṃ vadāmi te karmaṇā manasā vācā maccitto yo naro bhavet | tasya vratāni dhāsyāmi vividhāni nibodha me ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ prakīrtitam (-kalkata)ā | etāni mānasānyāhurvratāni tu dharādhare ekabhaktaṃ tathā naktamupavāsādikaṃ ca yat | tatsarvaṃ kāyikaṃ puṃsāṃ vrataṃ bhavati nānyathā maunaṃ cādhyayanaṃ caiva devastutyarthakīrtitat | nivṛttiścāpi paiśunyād vācikaṃ vratamuttamam atrāpi śrūyate cānyadṛṣirugratapāḥ purā | brahmaputraḥ purā kalpe āruṇirnāma nāmataḥ so'raṇyamagamat kiṃcit taporthī dvijasattamaḥ | tapastepe tatastasminnupavāsaparāyaṇaḥ devikāyāstaṭe ramye so'vasad brāhmaṇaḥ kila | kadācidabhiṣekāya sa jagāma mahānadīm tatra snātvā japan vipro dadarśāyāntamagrataḥ | vyādhaṃ mahādhanuḥpāṇimugranetraṃ vibhīṣaṇam taṃ dvijaṃ hantumāyāt sa valkalānāṃ jighṛkṣayā | taṃ dṛṣṭvā kṣubhito vipro brahmaghnasya bhayāditi | dhyāyan nārāyaṇaṃ devaṃ tasthau tatraiva sa dvijaḥ taṃ dṛṣṭvā'ntargatahariṃ vyādho bhīta ivāgrataḥ | vihāya saśaraṃ cāpaṃ tato vacanamabravīt vyādha uvāca | hantumicchurahaṃ brahman bhavantaṃ prāgihāgataḥ | idānīṃ darśanāt tubhyaṃ sā matiḥ kvāpi me gatā brāhmaṇānāṃ sahastrāṇi sastrīṇāmayutāni ca | nihatāni mayā brahman nihatau ca kuṭambinau narake'bhyadhikaṃ cittaṃ kadācidapi vidyate | idānīṃ taptumicchāmi tapo'haṃ tvatsamīpataḥ | upadeśapradānena prasādaṃ kartumarhasi evamukto'pyasau vipro nottaraṃ pratyapadyata | brahmahā pāpakarmeti matvā brāhmaṇapuṃgavaḥ anukto'pi sa dharmepsurvyādhastatraiva tasthivān | snātvā nadyāṃ dvijaḥ so'pi vṛkṣamūlamupāśritaḥ kasyacit tvatha kālasya tāṃ nadīmagamat kila | vyāghro bubhukṣitaḥ śāntaṃ taṃ vipraṃ hantumudyataḥ antarjalagataṃ vipraṃ yāvad vyāghro jighṛkṣati | tāvad vyādhena viddho'sau sadyaḥ prāṇairviyojitaḥ tasmād vyāghraśarīrāt tu utthāya puruṣaḥ kila | vipraścāntarjale magnaḥ śrutvā taṃ śabdamākulam | namo nārāyaṇāyeti vākyamuccairuvāca ha vyāghreṇāpi śruto mantraḥ prāṇaiḥ kaṇṭhasthitaistataḥ | śrutamātre jahau prāṇān puruṣaścābhavacchubhaḥ so'bravīd yāmi taṃ deśaṃ yatra viṣṇuḥ sanātanaḥ | tvatprasādād dvijaśreṣṭha muktapāpmā nirāmayaḥ ityukto brāhmaṇaḥ prāha ko'si tvaṃ puruṣarṣabha | so'bravīt tasya rājendraḥ pratāpī pūrvajanmani | dīrghabāhuriti khyātaḥ sarvadharmaviśāradaḥ ahaṃ jānāmi vedāṃśca ahaṃ vedmi śubhāśubham | brāhmaṇe naiva me kāryaṃ kiṃ vastu brāhmaṇā iti tasyaivaṃ vādino viprāḥ sarve krodhasamanvitāḥ | ūcuḥ śāpaṃ durādharṣaḥ krūro vyāghro bhaviṣyasi avamānāt tu viprāṇāṃ satyāntaṃ smaraṇaṃ tava | mṛtyukālena saṃmūḍha keśavena bhaviṣyati ityukto'haṃ purā taistu brāhmaṇairvedapāragaiḥ | tameva sarvaṃ saṃprāpto brahmaśāpaṃ supuṣkalam tataste brāhmaṇā sarve praṇipatya mahāmune | uktā'nugrahahetorvai ūcuste māmimaṃ purā ṣaṣṭhānnakālikasyāgre yaste sthāsyati kaścana | sa bhakṣyaste tu bhavitā kaṃcitkālaṃ narādhama yadeṣughātaṃ labdhvā tu prāṇaiḥ kaṇṭhagatairbhavān | śroṣyase dvijavaktrāt tu namo nārāyaṇeti hi | tadā svargagatistubhyaṃ bhavitā nātra saṃśayaḥ paravaktragatasyāpi viṣṇornāma śrutaṃ mayā | labdhadveṣasya viprāṇāṃ pratyakṣaṃ tava sattama yaḥ punarbrāhmaṇān pūjya svavaktreṇa namo harim | vadan prāṇaṃ vimucyeta muktau'sau vītakilbiṣaḥ | satyaṃ satyaṃ punaḥ satyamutkṣipya bhujamucyate | jaṅgamā brāhmaṇā devāḥ kūṭasthaḥ puruṣottamaḥ evamuktvā gataḥ svargaṃ sa rājā vītakalmaṣaḥ | brāhmaṇo'pi sadāyuktastaṃ vyādhaṃ pratyabhāṣata ṛṣiruvāca | jighṛkṣormṛgarājasya yattvayā rakṣito hyaham | tatputra tuṣṭaste dadmi varaṃ varaya suvrata vyādha uvāca | eṣa eva varo mahyaṃ yat tvaṃ māṃ bhāṣase dvija | ataḥ paraṃ vareṇāhaṃ kiṃ karomi praśādhi mām ṛṣiruvāca | ahaṃ tvayā purā putra prārthito'smi tapo'rthinā | bahupātakayuktena ghorarūpeṇa cānagha idānīṃ tava pāpāni devikābhiṣaveṇa ca | maddarśanena ca ciraṃ viṣṇunāmaśrutena ca | naṣṭāni śuddhadeho'si sāṃprataṃ nātra saṃśayaḥ idānīṃ varamekaṃ tvaṃ gṛhāṇa mama sannidhau | tapaḥ kuruṣva sādho tvaṃ cirakālaṃ yadīcchasi vyādha uvāca | ya eṣa bhavatā prokto viṣṇurnārāyaṇaḥ prabhuḥ | sa kathaṃ prāpyate martyaireṣa eva varo mama ṛṣiruvāca | tamuddiśya vrataṃ kuryād yatkiṃcitpuruṣo'cyutam | sa paraṃ tamavāpnoti bhaktayā yuktaḥ pumāniti evaṃ jñātvā bhavān putra vratametat samācara | na bhakṣayed gaṇānnaṃ tu na vadedanṛtaṃ kvacit etat te vratamādiṣṭaṃ mayā vyādhavara dhruvam | atraivaṃ tapasā yuktastiṣṭha tvaṃ yāvadicchasi śrīvarāha uvāca | evaṃ cintānvitaṃ matvā varado brāhmaṇo'bhavat | mokṣārthinamatho buddhvā vañcayitvā gato muniḥ