Varaha Purana — Chapter 32

VrP 32.32

पूर्वं ब्रह्माऽव्ययः शुद्धः परादपरसंज्ञितः । स सिसृक्षुः प्रजास्त्वादौ पालनं च विचिन्तयत् तस्य चिन्तयतस्त्वङ्गाद् दक्षिणाच्छ्वेतकुण्डलः । प्रादुर्बभूव पुरुषः श्वेतमाल्यानुलेपनः तं दृष्ट्वोवाच भगवांश्चतुष्पादं वृषाकृतिम् । पालयेमाः प्रजाः साधो त्वं ज्येष्ठो जगतो भव इत्युक्तः समवस्थोऽसौ चतुःपद्भ्यां कृते युगे । त्रेतायां स समस्तृभ्यां द्वे चैव द्वापरेऽभवत् । कलावेकेन पादेन प्रजाः पालयते प्रभुः षड्भेदो ब्राह्मणानां स त्रिधा क्षत्रे व्यवस्थितः । द्विधा वैश्येकधा शूद्रे स्थितः सर्वगतः प्रभुः । रसातलेषु सर्वेषु द्वीपवर्षे स्वयं प्रभुः द्रव्यगुणक्रियाजातिचतुःपादः प्रकीर्तितः । संहितापदक्रमश्चैव त्रिश्रृङ्गोऽसौ स्मृतो बुधैः तथा आद्यन्त ओङ्कार द्विशिराः सप्तहस्तवान् । त्रिबद्धबद्धो विप्राणां मुख्यः पालयते जगत् स धर्मः पीडितः पूर्वं सोमेनाद्भुतकर्मण । तारां जिघृक्षता पत्नीं भ्रातुराङ्गिरसस्य ह सोऽपायाद् भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः तस्मिन् गते सुराः सर्वे असुराणां तु पत्नयः । जिघृक्षन्तस्तदौकांसि बभ्रमुर्धर्मवञ्चिताः । असुरा अपि तद्वच्च सुरवेश्मनि बभ्रमुः निर्मर्यादे तथा जाते धर्मनाशे च पार्थिव । देवासुरा युयुधिरे सोमदोषेण कोपिताः । स्त्रीहेतोश्च महाभाग विविधायुधपाणयः तान् दृष्ट्वा युध्यतो देवानसुरैः सह कोपितान् । नारदः प्राह संगम्य पित्रे ब्रह्मणि हर्षितः स हंसयानमारुह्य सर्वलोकपितामहः । निवारयामास तदा कस्यार्थे युद्धमब्रवीत् सर्वे शशंसुः सोमं तु स तु बुद्ध्वा स्वकं सुतम् । पीडनादपयातं तु गहनं वनमाश्रितम् ततो ब्रह्मा ययौ तत्र देवासुरयुतस्त्वरन् । ददर्श च सुरैः सार्द्धं चतुष्पादं वृषाकृतिम् । चरन्तं शशिसङ्काशं दृष्ट्वा देवानुवाच ह ब्रह्मा उवाच । अयं मे प्रथमः पुत्रः पीडितः शशिना भृशम् । पत्नीं जिघृक्षता भ्रातुर्द्धर्मसंज्ञो महामुनिः इदानीं तोषयध्वं वै सर्व एव सुरासुराः । येन स्थितिर्वो भवति समं देवासुरा इति ततः सर्वे स्तुतिं चक्रुस्तस्य देवस्य हर्षिताः । विदित्वा ब्रह्मणो वाक्यात् संपूर्णशशिसन्निभम् देवा ऊचुः । नमोऽस्तु शशिसङ्काश नमस्ते जगतः पते । नमोऽस्तु देवरूपाय स्वर्गमार्गप्रदर्शक । कर्ममार्गस्वरूपाय सर्वगाय नमो नमः त्वयेयं पाल्यते पृथ्वी त्रैलोक्यं च त्वयैव हि । जनस्तपस्तथा सत्यं त्वया सर्वं तु पाल्यते न त्वया रहितं किंचिज्जगत्स्थावरजङ्गमम् । विद्यते त्वद्विहीनं तु सद्यो नश्यति वै जगत् त्वमात्मा सर्वभूतानां सतां सत्त्वस्वरूपवान् । राजसानां रजस्त्वं च तामसानां तम एव च चतुष्पादो भवान् देव चतुश्श्रृङ्गस्त्रिलोचनः । सप्तहस्तस्त्रिबन्धश्च वृषरूप नमोऽस्तु ते त्वया हीना वयं देव सर्व उन्मार्गवर्त्तिनः । तन्मार्गं यच्छ मूढानां त्वं हि नः परमा गतिः एवं स्तुतस्तदा देवैर्वृषरूपी प्रजापतिः । तुष्टः प्रसन्नमनसा शान्तचक्षुरपश्यत दृष्टमात्रास्तु ते देवाः स्वयं धर्मेण चक्षुषा । क्षणेन गतसंमोहाः सम्यक्सद्धर्मसंहिताः असुरा अपि तद्वच्च ततो ब्रह्मा उवाच तम् । अद्यप्रभृति ते धर्म तिथिरस्तु त्रयोदशी यस्तामुपोष्य पुरुषो भवन्तं समुपार्जयेत् । कृत्वा पापसमाहारं तस्मान्मुञ्चति मानवः यच्चारण्यमिदं धर्म्म त्वया व्याप्तं चिरं प्रभो । ततो नाम्ना भविष्ये तद्धर्मारण्यमिति प्रभो चतुस्त्रिपाद् द्व्येकपाच्च प्रभो त्वं कृतादिभिर्ल्लक्ष्यसे येन लोकैः । तथा तथा कर्मभूमौ नभश्च प्रायोयुक्तः स्वगृहं पाहि विश्वम् इत्युक्तमात्रः प्रपितामहोऽधुना सुरासुराणामथ पश्यतां नृप । अदृश्यतामगमत् स्वालयांश्च जग्मुः सुराः सवृषा वीतशोकाः धर्मोत्पत्तिं य इमां श्रावयीत तदा श्राद्धे तर्पयेत पितॄंश्च । त्रयोदश्यां पायसेन स्वशक्त्या स स्वर्गगामी तु सुरानुपेयात्

pūrvaṃ brahmā'vyayaḥ śuddhaḥ parādaparasaṃjñitaḥ | sa sisṛkṣuḥ prajāstvādau pālanaṃ ca vicintayat tasya cintayatastvaṅgād dakṣiṇācchvetakuṇḍalaḥ | prādurbabhūva puruṣaḥ śvetamālyānulepanaḥ taṃ dṛṣṭvovāca bhagavāṃścatuṣpādaṃ vṛṣākṛtim | pālayemāḥ prajāḥ sādho tvaṃ jyeṣṭho jagato bhava ityuktaḥ samavastho'sau catuḥpadbhyāṃ kṛte yuge | tretāyāṃ sa samastṛbhyāṃ dve caiva dvāpare'bhavat | kalāvekena pādena prajāḥ pālayate prabhuḥ ṣaḍbhedo brāhmaṇānāṃ sa tridhā kṣatre vyavasthitaḥ | dvidhā vaiśyekadhā śūdre sthitaḥ sarvagataḥ prabhuḥ | rasātaleṣu sarveṣu dvīpavarṣe svayaṃ prabhuḥ dravyaguṇakriyājāticatuḥpādaḥ prakīrtitaḥ | saṃhitāpadakramaścaiva triśrṛṅgo'sau smṛto budhaiḥ tathā ādyanta oṅkāra dviśirāḥ saptahastavān | tribaddhabaddho viprāṇāṃ mukhyaḥ pālayate jagat sa dharmaḥ pīḍitaḥ pūrvaṃ somenādbhutakarmaṇa | tārāṃ jighṛkṣatā patnīṃ bhrāturāṅgirasasya ha so'pāyād bhīṣitastena balinā krūrakarmaṇā | araṇyaṃ gahanaṃ ghoramāviveśa tadā prabhuḥ tasmin gate surāḥ sarve asurāṇāṃ tu patnayaḥ | jighṛkṣantastadaukāṃsi babhramurdharmavañcitāḥ | asurā api tadvacca suraveśmani babhramuḥ nirmaryāde tathā jāte dharmanāśe ca pārthiva | devāsurā yuyudhire somadoṣeṇa kopitāḥ | strīhetośca mahābhāga vividhāyudhapāṇayaḥ tān dṛṣṭvā yudhyato devānasuraiḥ saha kopitān | nāradaḥ prāha saṃgamya pitre brahmaṇi harṣitaḥ sa haṃsayānamāruhya sarvalokapitāmahaḥ | nivārayāmāsa tadā kasyārthe yuddhamabravīt sarve śaśaṃsuḥ somaṃ tu sa tu buddhvā svakaṃ sutam | pīḍanādapayātaṃ tu gahanaṃ vanamāśritam tato brahmā yayau tatra devāsurayutastvaran | dadarśa ca suraiḥ sārddhaṃ catuṣpādaṃ vṛṣākṛtim | carantaṃ śaśisaṅkāśaṃ dṛṣṭvā devānuvāca ha brahmā uvāca | ayaṃ me prathamaḥ putraḥ pīḍitaḥ śaśinā bhṛśam | patnīṃ jighṛkṣatā bhrāturddharmasaṃjño mahāmuniḥ idānīṃ toṣayadhvaṃ vai sarva eva surāsurāḥ | yena sthitirvo bhavati samaṃ devāsurā iti tataḥ sarve stutiṃ cakrustasya devasya harṣitāḥ | viditvā brahmaṇo vākyāt saṃpūrṇaśaśisannibham devā ūcuḥ | namo'stu śaśisaṅkāśa namaste jagataḥ pate | namo'stu devarūpāya svargamārgapradarśaka | karmamārgasvarūpāya sarvagāya namo namaḥ tvayeyaṃ pālyate pṛthvī trailokyaṃ ca tvayaiva hi | janastapastathā satyaṃ tvayā sarvaṃ tu pālyate na tvayā rahitaṃ kiṃcijjagatsthāvarajaṅgamam | vidyate tvadvihīnaṃ tu sadyo naśyati vai jagat tvamātmā sarvabhūtānāṃ satāṃ sattvasvarūpavān | rājasānāṃ rajastvaṃ ca tāmasānāṃ tama eva ca catuṣpādo bhavān deva catuśśrṛṅgastrilocanaḥ | saptahastastribandhaśca vṛṣarūpa namo'stu te tvayā hīnā vayaṃ deva sarva unmārgavarttinaḥ | tanmārgaṃ yaccha mūḍhānāṃ tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ evaṃ stutastadā devairvṛṣarūpī prajāpatiḥ | tuṣṭaḥ prasannamanasā śāntacakṣurapaśyata dṛṣṭamātrāstu te devāḥ svayaṃ dharmeṇa cakṣuṣā | kṣaṇena gatasaṃmohāḥ samyaksaddharmasaṃhitāḥ asurā api tadvacca tato brahmā uvāca tam | adyaprabhṛti te dharma tithirastu trayodaśī yastāmupoṣya puruṣo bhavantaṃ samupārjayet | kṛtvā pāpasamāhāraṃ tasmānmuñcati mānavaḥ yaccāraṇyamidaṃ dharmma tvayā vyāptaṃ ciraṃ prabho | tato nāmnā bhaviṣye taddharmāraṇyamiti prabho catustripād dvyekapācca prabho tvaṃ kṛtādibhirllakṣyase yena lokaiḥ | tathā tathā karmabhūmau nabhaśca prāyoyuktaḥ svagṛhaṃ pāhi viśvam ityuktamātraḥ prapitāmaho'dhunā surāsurāṇāmatha paśyatāṃ nṛpa | adṛśyatāmagamat svālayāṃśca jagmuḥ surāḥ savṛṣā vītaśokāḥ dharmotpattiṃ ya imāṃ śrāvayīta tadā śrāddhe tarpayeta pitṝṃśca | trayodaśyāṃ pāyasena svaśaktyā sa svargagāmī tu surānupeyāt