Varaha Purana — Chapter 3

VrP 3.3

प्रियव्रत उवाच । अन्यस्मिन् भगवन् जन्मन्यासीद् यत् तद् विचेष्टितम् । सर्वं कथय देवर्षे महत् कौतूहलं हि मे नादरद उवाच । स्नातस्य मम राजेन्द्र तस्मिन् वेदसरस्यथ । सावित्र्याश्च वचः श्रुत्वा तस्मिन् जन्मसहस्त्रकम् । स्मरणं तत्क्षणाज्जातं श्रृणु जन्मान्तरं मम अस्त्यवन्तीपुरं राजंस्तत्राहं प्राग् द्विजोत्तमः । नाम्ना सारस्वतः पूर्वं वेदवेदाङ्गपारगः बहुभृत्यपरीवारो बहुधान्यश्च पार्थिव । अन्यस्मिन् कृतसंज्ञे तु युगे परमबुद्धिमान् ततो ध्यातं मयैकान्ते किमनेन करोम्यहम् । द्वन्द्वेन सर्वमेतद्धि न्यस्त्वा पुत्रेषु याम्यहम् । तपसे धृतसंकल्पः सरः सारस्वतं द्रुतम् एवं चिन्त्य मया इष्टः कर्मकाण्डेन केशवः । श्राद्धैश्च पितरो देवा यज्ञैश्चान्ये तथा जनाः ततोऽहं निर्गतो राजंस्तपसे धृतमानसः । सारस्वतं नाम सरो यदेतत् पुष्करं स्मृतम् तत्र गत्वा मया विष्णुः पुराणः पुरुषः शिवः । आराधितो मया भक्त्या जपं नारायणात्मकम् ब्रह्मपारमयं राजन् जपता परमं स्तवम् । ततो मे भगवांस्तुष्टः प्रत्यक्षत्वं जगाम ह प्रियव्रत उवाच । कीदृशं ब्रह्मपारं तु श्रोतुमिच्छामि सत्तम । कथयस्व प्रसादेन देवर्षे सुप्रसन्नधीः नारद उवाच । परं पराणाममृतं पुराणं पारं परं विष्णुमनन्तवीर्यम् । नमामि नित्यं पुरुषं पुराणं परायणं पारगतं पराणाम् पुरातनं त्वप्रतिमं पुराणं परापरं पारगमुग्रतेजसम् । गम्भीरगम्भीरधियां प्रधानं नतोऽस्मि देवं हरिमीशितारम् परात्परं चापरमं प्रधानं परास्पदं शुद्धपदं विशालम् । परात्परेशं पुरुषं पुराणं नारायणं स्तौमि विशुद्धभावः पुरा पुरं शून्यमिदं ससर्ज्ज तदा स्थितत्वात् पुरुषः प्रधानः । जने प्रसिद्धः शरणं ममास्तु नारायणो वीतमलः पुराणः पारं परं विष्णुमपाररूपं पुरातनं नीतिमतां प्रधानम् । धृतक्षमं शान्तिधरं क्षितीशं शुभं सदा स्तौमि महानुभावम् सहस्त्रमूर्धानमनन्तपाद- मनेकबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । क्षराक्षरं क्षीरसमुद्रनिद्रं नारायणं स्तौम्यमृतं परेशम् त्रिवेदगम्यं त्रिनवैकमूर्तिं त्रिशुक्लसंस्थं त्रिहुताशभेदम् । त्रितत्त्वलक्ष्यं त्रियुगं त्रिनेत्रं नमामि नारायणमप्रमेयम् कृते सितं रक्ततनुं तथा च त्रेतायुगे पूततनुं पुराणम् । तथा हरिं द्वापरतः कलौ च कृष्णीकृतात्मानमथो नमामि ससर्ज यो वक्त्रत एव विप्रान् भुजान्तरे क्षत्रमथोरुयुग्मे । विशः पदाग्रेषु तथैव शूद्रान् नमामि तं विश्वतनुं पुराणम् परात्परं पारगतं प्रमेयं युधांपतिं कार्यत एव कृष्णम्। गदासिचर्मण्यभृतोत्थपाणिं नमामि नारायणमप्रमेयम् इति स्तुतो देववरः प्रसन्नो जगाद मां नीरदतुल्यघोषः । वरं वृणीष्वेत्यसकृत् ततोऽहं तस्यैव देहे लयमिष्टवांश्च इति श्रुत्वा वचो मह्यं देवदेवः सनातनः । उवाच प्रकृतिं विप्र संसरस्वाक्षयामिमाम् ब्रह्मणो युगसाहस्त्रं तत्ते तस्मात् समुद्भवः । भविता ते तथा नाम दास्यते संप्रयोजनम् नारं पानीयमित्युक्तं तं पितॄणां सदा भवान् । ददाति तेन ते नाम नारदेति भविष्यति एवमुक्त्वा गतो देवः सद्योऽदर्शनमुच्चकैः । अहं कलेवरं त्यक्त्वा कालेन तपसा तदा ब्रह्मणोऽङ्गे लयं प्राप्तस्तदोत्पत्तिं च पार्थिव । दिवसे तु पुनः सृष्टो दशभिस्तनयैः सह दिनादिर्यो हि देवस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । स सृष्ट्यादिः समस्तानां देवादीनां न संशयः सर्वस्य जगतः सृष्टिरेषैव प्रभुधर्मतः । एतन्मे प्राकृतं जन्म यन्मां पृच्छसि पार्थिव तस्मान्नारायणं ध्यात्वा प्राप्तोऽस्मि परतो नृप । तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र भव विष्णुपरायणः

priyavrata uvāca | anyasmin bhagavan janmanyāsīd yat tad viceṣṭitam | sarvaṃ kathaya devarṣe mahat kautūhalaṃ hi me nādarada uvāca | snātasya mama rājendra tasmin vedasarasyatha | sāvitryāśca vacaḥ śrutvā tasmin janmasahastrakam | smaraṇaṃ tatkṣaṇājjātaṃ śrṛṇu janmāntaraṃ mama astyavantīpuraṃ rājaṃstatrāhaṃ prāg dvijottamaḥ | nāmnā sārasvataḥ pūrvaṃ vedavedāṅgapāragaḥ bahubhṛtyaparīvāro bahudhānyaśca pārthiva | anyasmin kṛtasaṃjñe tu yuge paramabuddhimān tato dhyātaṃ mayaikānte kimanena karomyaham | dvandvena sarvametaddhi nyastvā putreṣu yāmyaham | tapase dhṛtasaṃkalpaḥ saraḥ sārasvataṃ drutam evaṃ cintya mayā iṣṭaḥ karmakāṇḍena keśavaḥ | śrāddhaiśca pitaro devā yajñaiścānye tathā janāḥ tato'haṃ nirgato rājaṃstapase dhṛtamānasaḥ | sārasvataṃ nāma saro yadetat puṣkaraṃ smṛtam tatra gatvā mayā viṣṇuḥ purāṇaḥ puruṣaḥ śivaḥ | ārādhito mayā bhaktyā japaṃ nārāyaṇātmakam brahmapāramayaṃ rājan japatā paramaṃ stavam | tato me bhagavāṃstuṣṭaḥ pratyakṣatvaṃ jagāma ha priyavrata uvāca | kīdṛśaṃ brahmapāraṃ tu śrotumicchāmi sattama | kathayasva prasādena devarṣe suprasannadhīḥ nārada uvāca | paraṃ parāṇāmamṛtaṃ purāṇaṃ pāraṃ paraṃ viṣṇumanantavīryam | namāmi nityaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ parāyaṇaṃ pāragataṃ parāṇām purātanaṃ tvapratimaṃ purāṇaṃ parāparaṃ pāragamugratejasam | gambhīragambhīradhiyāṃ pradhānaṃ nato'smi devaṃ harimīśitāram parātparaṃ cāparamaṃ pradhānaṃ parāspadaṃ śuddhapadaṃ viśālam | parātpareśaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ nārāyaṇaṃ staumi viśuddhabhāvaḥ purā puraṃ śūnyamidaṃ sasarjja tadā sthitatvāt puruṣaḥ pradhānaḥ | jane prasiddhaḥ śaraṇaṃ mamāstu nārāyaṇo vītamalaḥ purāṇaḥ pāraṃ paraṃ viṣṇumapārarūpaṃ purātanaṃ nītimatāṃ pradhānam | dhṛtakṣamaṃ śāntidharaṃ kṣitīśaṃ śubhaṃ sadā staumi mahānubhāvam sahastramūrdhānamanantapāda- manekabāhuṃ śaśisūryanetram | kṣarākṣaraṃ kṣīrasamudranidraṃ nārāyaṇaṃ staumyamṛtaṃ pareśam trivedagamyaṃ trinavaikamūrtiṃ triśuklasaṃsthaṃ trihutāśabhedam | tritattvalakṣyaṃ triyugaṃ trinetraṃ namāmi nārāyaṇamaprameyam kṛte sitaṃ raktatanuṃ tathā ca tretāyuge pūtatanuṃ purāṇam | tathā hariṃ dvāparataḥ kalau ca kṛṣṇīkṛtātmānamatho namāmi sasarja yo vaktrata eva viprān bhujāntare kṣatramathoruyugme | viśaḥ padāgreṣu tathaiva śūdrān namāmi taṃ viśvatanuṃ purāṇam parātparaṃ pāragataṃ prameyaṃ yudhāṃpatiṃ kāryata eva kṛṣṇam| gadāsicarmaṇyabhṛtotthapāṇiṃ namāmi nārāyaṇamaprameyam iti stuto devavaraḥ prasanno jagāda māṃ nīradatulyaghoṣaḥ | varaṃ vṛṇīṣvetyasakṛt tato'haṃ tasyaiva dehe layamiṣṭavāṃśca iti śrutvā vaco mahyaṃ devadevaḥ sanātanaḥ | uvāca prakṛtiṃ vipra saṃsarasvākṣayāmimām brahmaṇo yugasāhastraṃ tatte tasmāt samudbhavaḥ | bhavitā te tathā nāma dāsyate saṃprayojanam nāraṃ pānīyamityuktaṃ taṃ pitṝṇāṃ sadā bhavān | dadāti tena te nāma nāradeti bhaviṣyati evamuktvā gato devaḥ sadyo'darśanamuccakaiḥ | ahaṃ kalevaraṃ tyaktvā kālena tapasā tadā brahmaṇo'ṅge layaṃ prāptastadotpattiṃ ca pārthiva | divase tu punaḥ sṛṣṭo daśabhistanayaiḥ saha dinādiryo hi devasya brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ | sa sṛṣṭyādiḥ samastānāṃ devādīnāṃ na saṃśayaḥ sarvasya jagataḥ sṛṣṭireṣaiva prabhudharmataḥ | etanme prākṛtaṃ janma yanmāṃ pṛcchasi pārthiva tasmānnārāyaṇaṃ dhyātvā prāpto'smi parato nṛpa | tasmāt tvamapi rājendra bhava viṣṇuparāyaṇaḥ