Varaha Purana — Chapter 25

VrP 25.25

प्रजापाल उवाच । अहंकारात् कथं जज्ञे कार्त्तिकेयो द्विजोत्तम । एतन्मे संशयं छिन्धि पृच्छतो वै महामुने महातपा उवाच । सर्वेषामेव तत्त्वानां यः परः पुरुषः स्मृतः । तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं तत्त्वादि त्रिविधं तु तत् पुरुषाव्यक्तयोर्मध्ये महत्त्वं समपद्यत । स चाहंकार इत्युक्तो यो महान् समुदाहृतः पुरुषो विष्णुरित्युक्तः शिवो वा नामतः स्मृतः । अव्यक्तं तु उमा देवी श्रीर्वा पद्मनिभेक्षणा तत्संयोगादहंकारः स च सेनापतिर्गुहः । तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि श्रृणु राजन् महामते आद्यो नारायणो देवस्तस्माद् ब्रह्मा ततोऽभवत् । अतः स्वयंभुवश्चान्ये मरीच्याद्यार्कसंभवाः तेष्वारभ्य सुरा दैत्या गन्धर्वा मानुषाः खगाः । पशवः सर्वभूतानि सृष्टिरेषा प्रकीर्तिता सृष्ट्यां विस्तारितायां तु देवदैत्या महाबलाः । सापत्न्यं भावमास्थाय युयुधुर्विजिगीषवः दैत्यानां बलिनः सन्ति नायका युद्धदुर्मदाः । हिरण्यकशिपुः पूर्वं हिरण्याक्षो महाबलः । विप्रचित्तिर्विचित्तिश्च भीमाक्षः क्रौञ्च एव च एतेऽतिबलिनः शूरा देवसैन्यं महामृधे । अनारतं सितैर्बाणैर्जयन्तेऽनुदिनं मृधे तेषां पराजयं दृष्ट्वा देवानां तु बृहस्पतिः । उवाच हीनं वः सैन्यं नायकेन विना सुराः एकेनेन्द्रेण दिव्यं तु सैन्यं पातुं न शक्यते । अतः सेनापतिं किञ्चिदन्वेषयत माचिरम् एवमुक्तास्ततो देवा जग्मुर्लोकपितामहम् । सेनापतिं च नो देहि वाक्यमूचुः ससंभ्रमम् ततो दध्यौ चतुर्वक्त्रः किमेषां क्रियते मया । ब्रह्माऽथ चिन्तयामास रुद्रं प्रति मनोगतम् ततो देवाः सगन्धर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः । ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा जग्मुः कैलासपर्वतम् तत्र दृष्ट्वा महादेवं शिवं पशुपतिं विभुम् । तुष्टवुर्विविधैस्तोत्रैः शक्राद्यास्त्रिदिवौकसः देवा ऊचुः । नमाम सर्वे शरणार्थिनो वयं महेश्वरं त्र्यम्बकभूतभावनम् । उमापते विश्वपते मरुत्पते जगत्पते शंकर पाहि नः स्वयम् जटाकलापाग्रशशाङ्कदीधिति- प्रकाशिताशेषजगत्त्रयामल । त्रिशूलपाणे पुरुषोत्तमाच्युत प्रपाहि दैत्याच्च जगत्त्रयोदरे त्वमादिदेवः पुरुषोत्तमो हरि- र्भवो महेशस्त्रिपुरान्तको विभुः । भगाक्षिहा दैत्यरिपुः पुरातनो वृषध्वजः पाहि सुरोत्तमोत्तम गिरीशजानाथ गिरिप्रियाप्रिय प्रभो समस्तामरलोकपूजित । गणेश भूतेश शिवाक्षयाव्यय प्रपाहि नो दैत्यवरान्तकाच्युत पृथ्व्यादितत्त्वेषु भवान् प्रतिष्ठितो ध्वनिस्वरूपो गगने विशेषतः । वायौ द्विधा तेजसि च त्रिधा जले चतुः क्षितौ पञ्चगुणः प्रपाहि नः अग्निस्वरूपोऽसि तरौ तथोपले सत्त्वस्वरूपोऽसि तथा जलेष्वपि । तेजःस्वरूपो भगवान् महेश्वरः प्रपाहि नो दैत्यगणार्दितान् हर नासीद्यदाऽकाण्डमिदं त्रिलोचन प्रभाकरेन्द्रद्रविणाधिपाः कुतः । तदा भवानेव विरुद्धलोचन प्रमाणबाधादिविवर्जितः स्थितः कपालमालिन् शशिखण्डशेखर श्मशानवासिन् सितभस्मगुण्ठित । फणीन्द्रसंवीततनोऽन्तकापह प्रपाहि नो दक्षधिया सुरेश्वर भवान् पुमान् शक्तिरियं गिरेः सुता सर्वाङ्गरूपा भगवंस्तथा त्वयि । त्रिशूलरूपेण जगत्त्रयं करे स्थितं त्रिनेत्रेषु मखाग्नयस्त्रयः जटास्वरूपेण समस्तसागराः कुलाचलाः सिन्धुवहाश्च सर्वशः । शशी परं ज्ञानमिदं तव स्थितं न देव पश्यन्ति कुदृष्टयो जनाः नारायणस्त्वं जगतां समुद्भव- स्तथा भवः सैव चतुर्मुखो भवान् । सत्त्वादिभेदेन तथाग्निभेदतो युगादिभेदेन च संस्थितस्त्रिधा भवन्तमेते सुरनायकाः प्रभो भवार्थिनोऽन्यस्य वदन्ति तोषयन् । यतस्ततो नो भव भूतिभूषण प्रपाहि विश्वेश्वर रुद्र ते नमः महातपा उवाच । एवं स्तुतस्तदा देवो रुद्रः पशुपतिः सुरैः । उवाच देवानव्यग्रः किं कार्यं ब्रूत मा चिरम् देवा ऊचुः । सेनापतिं नो देवेश देहि दैत्यवधाय वै । देवानां ब्रह्ममुख्यानामेतदेव हितं भवेत् रुद्र उवाच । ददामि सेनानाथं वो देवा भवत विज्वराः । भविष्यमस्ति पौराणं योगादीनामचिन्तयन् एवमुक्त्वा हरो देवान् विसृज्य स्वाङ्गसंस्थिताम् । शक्तिं संक्षोभयामास पुत्रहेतोः परंतप तस्य क्षोभयतः शक्तिं ज्वलनार्कसमप्रभः । कुमारः सहजां शक्तिं बिभ्रज्ज्ञानैकशालिनीम् उत्पत्तिस्तस्य राजेन्द्र बहुरूपा व्यवस्थिता । मन्वन्तरेष्वनेकेषु देवसेनापतिः किल योऽसौ शरीरगो देवः अहंकारेति कीर्त्तितः । प्रयोजनवशाद् देवः सैव सेनापतिर्विभो तस्मिन् जाते स्वयं ब्रह्मा सर्वदैवैः समन्वितः । पूजयामास देवेशं शिवं पशुपतिं तदा सर्वैश्च देवै ऋषिभिश्च सिद्धैः सेनापतिर्वरदानेन तेन । आप्यायितः सोऽपि सुरानुवाच सखायार्थं क्रडने कार्यमेव श्रुत्वा वचस्तस्य् महानुभावो महादेवो वाक्यमिदं जगाद । ददामि ते क्रीडनकं तु कुक्कुटं तथानुगौ शाखविशाखसंज्ञौ । कुमार भूतग्रहनायको भवान् भवस्व देवेश्वर सेनयापतिः एवमुक्त्वा ततो देवः सर्वे देवाश्च पार्थिव । तुष्टुवुर्वाग्भिरिष्टाभिः स्कन्दं सेनापतिं तदा देवा ऊचुः । भवस्व देवसेनानीर्महेश्वरसुत प्रभो । षण्मुख स्कन्द विश्वेश कुक्कुटध्वज पावके कम्पितारे कुमारेश स्कन्द बालग्रहानुग । जितारे क्रौञ्चविध्वंस कृत्तिकासुत मातृज भूतग्रहपतिश्रेष्ठ पावकि प्रियदर्शन । महाभूतपतेः पुत्र त्रिलोचन नमोऽस्तु ते एवं स्तुतस्तदा देवैर्ववर्ध भवनन्दनः । द्वादशादित्यसंकाशो बभूवाद्भुतदर्शनः । त्रैलोक्यमपि तत्तेजस्तापयामास पार्थिव प्रजापाल उवाच । कथं तं कृत्रिकापुत्रमुक्तवन्तः सुरं गुरुम् । कथं च पावकिरसौ कथं वा मातृनन्दनः महातपा उवाच । आदिमन्वन्तरे देव उत्पत्तिर्या मयोदिता । परोक्षदर्शिभिर्देवैरेवमेव स्तुतः प्रभुः कृत्तिका पावकस्त्वन्यमातरो गिरिजा तथा । द्विजीयजन्मनि गुहस्यैते उत्पत्तिहेतवः एवमेतत् तवाख्यातं पृच्छतः पार्थिवोत्तम । आत्मविद्याऽमृतं गुह्यमहंकारस्य संभवः स्वयं स्कन्दो महादेवः सर्वपापप्रणाशनः । तस्य षष्ठीं तिथिं प्रादादभिषेके पितामहः एतां फलाशनो यस्तु क्षयेन्नियतमानसः । अपुत्रोऽपि लभेत् पुत्रानधनोऽपि धनं लभेत् । यं यमिच्छेत मनसा तं तं लभति मानवः यश्चैतत् पठति स्तोत्रं कार्तिकेयस्य मानवः । तस्य गेहे कुमाराणां क्षेमारोग्यं भविष्यति

prajāpāla uvāca | ahaṃkārāt kathaṃ jajñe kārttikeyo dvijottama | etanme saṃśayaṃ chindhi pṛcchato vai mahāmune mahātapā uvāca | sarveṣāmeva tattvānāṃ yaḥ paraḥ puruṣaḥ smṛtaḥ | tasmādavyaktamutpannaṃ tattvādi trividhaṃ tu tat puruṣāvyaktayormadhye mahattvaṃ samapadyata | sa cāhaṃkāra ityukto yo mahān samudāhṛtaḥ puruṣo viṣṇurityuktaḥ śivo vā nāmataḥ smṛtaḥ | avyaktaṃ tu umā devī śrīrvā padmanibhekṣaṇā tatsaṃyogādahaṃkāraḥ sa ca senāpatirguhaḥ | tasyotpattiṃ pravakṣyāmi śrṛṇu rājan mahāmate ādyo nārāyaṇo devastasmād brahmā tato'bhavat | ataḥ svayaṃbhuvaścānye marīcyādyārkasaṃbhavāḥ teṣvārabhya surā daityā gandharvā mānuṣāḥ khagāḥ | paśavaḥ sarvabhūtāni sṛṣṭireṣā prakīrtitā sṛṣṭyāṃ vistāritāyāṃ tu devadaityā mahābalāḥ | sāpatnyaṃ bhāvamāsthāya yuyudhurvijigīṣavaḥ daityānāṃ balinaḥ santi nāyakā yuddhadurmadāḥ | hiraṇyakaśipuḥ pūrvaṃ hiraṇyākṣo mahābalaḥ | vipracittirvicittiśca bhīmākṣaḥ krauñca eva ca ete'tibalinaḥ śūrā devasainyaṃ mahāmṛdhe | anārataṃ sitairbāṇairjayante'nudinaṃ mṛdhe teṣāṃ parājayaṃ dṛṣṭvā devānāṃ tu bṛhaspatiḥ | uvāca hīnaṃ vaḥ sainyaṃ nāyakena vinā surāḥ ekenendreṇa divyaṃ tu sainyaṃ pātuṃ na śakyate | ataḥ senāpatiṃ kiñcidanveṣayata māciram evamuktāstato devā jagmurlokapitāmaham | senāpatiṃ ca no dehi vākyamūcuḥ sasaṃbhramam tato dadhyau caturvaktraḥ kimeṣāṃ kriyate mayā | brahmā'tha cintayāmāsa rudraṃ prati manogatam tato devāḥ sagandharvā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ | brahmāṇaṃ purataḥ kṛtvā jagmuḥ kailāsaparvatam tatra dṛṣṭvā mahādevaṃ śivaṃ paśupatiṃ vibhum | tuṣṭavurvividhaistotraiḥ śakrādyāstridivaukasaḥ devā ūcuḥ | namāma sarve śaraṇārthino vayaṃ maheśvaraṃ tryambakabhūtabhāvanam | umāpate viśvapate marutpate jagatpate śaṃkara pāhi naḥ svayam jaṭākalāpāgraśaśāṅkadīdhiti- prakāśitāśeṣajagattrayāmala | triśūlapāṇe puruṣottamācyuta prapāhi daityācca jagattrayodare tvamādidevaḥ puruṣottamo hari- rbhavo maheśastripurāntako vibhuḥ | bhagākṣihā daityaripuḥ purātano vṛṣadhvajaḥ pāhi surottamottama girīśajānātha giripriyāpriya prabho samastāmaralokapūjita | gaṇeśa bhūteśa śivākṣayāvyaya prapāhi no daityavarāntakācyuta pṛthvyāditattveṣu bhavān pratiṣṭhito dhvanisvarūpo gagane viśeṣataḥ | vāyau dvidhā tejasi ca tridhā jale catuḥ kṣitau pañcaguṇaḥ prapāhi naḥ agnisvarūpo'si tarau tathopale sattvasvarūpo'si tathā jaleṣvapi | tejaḥsvarūpo bhagavān maheśvaraḥ prapāhi no daityagaṇārditān hara nāsīdyadā'kāṇḍamidaṃ trilocana prabhākarendradraviṇādhipāḥ kutaḥ | tadā bhavāneva viruddhalocana pramāṇabādhādivivarjitaḥ sthitaḥ kapālamālin śaśikhaṇḍaśekhara śmaśānavāsin sitabhasmaguṇṭhita | phaṇīndrasaṃvītatano'ntakāpaha prapāhi no dakṣadhiyā sureśvara bhavān pumān śaktiriyaṃ gireḥ sutā sarvāṅgarūpā bhagavaṃstathā tvayi | triśūlarūpeṇa jagattrayaṃ kare sthitaṃ trinetreṣu makhāgnayastrayaḥ jaṭāsvarūpeṇa samastasāgarāḥ kulācalāḥ sindhuvahāśca sarvaśaḥ | śaśī paraṃ jñānamidaṃ tava sthitaṃ na deva paśyanti kudṛṣṭayo janāḥ nārāyaṇastvaṃ jagatāṃ samudbhava- stathā bhavaḥ saiva caturmukho bhavān | sattvādibhedena tathāgnibhedato yugādibhedena ca saṃsthitastridhā bhavantamete suranāyakāḥ prabho bhavārthino'nyasya vadanti toṣayan | yatastato no bhava bhūtibhūṣaṇa prapāhi viśveśvara rudra te namaḥ mahātapā uvāca | evaṃ stutastadā devo rudraḥ paśupatiḥ suraiḥ | uvāca devānavyagraḥ kiṃ kāryaṃ brūta mā ciram devā ūcuḥ | senāpatiṃ no deveśa dehi daityavadhāya vai | devānāṃ brahmamukhyānāmetadeva hitaṃ bhavet rudra uvāca | dadāmi senānāthaṃ vo devā bhavata vijvarāḥ | bhaviṣyamasti paurāṇaṃ yogādīnāmacintayan evamuktvā haro devān visṛjya svāṅgasaṃsthitām | śaktiṃ saṃkṣobhayāmāsa putrahetoḥ paraṃtapa tasya kṣobhayataḥ śaktiṃ jvalanārkasamaprabhaḥ | kumāraḥ sahajāṃ śaktiṃ bibhrajjñānaikaśālinīm utpattistasya rājendra bahurūpā vyavasthitā | manvantareṣvanekeṣu devasenāpatiḥ kila yo'sau śarīrago devaḥ ahaṃkāreti kīrttitaḥ | prayojanavaśād devaḥ saiva senāpatirvibho tasmin jāte svayaṃ brahmā sarvadaivaiḥ samanvitaḥ | pūjayāmāsa deveśaṃ śivaṃ paśupatiṃ tadā sarvaiśca devai ṛṣibhiśca siddhaiḥ senāpatirvaradānena tena | āpyāyitaḥ so'pi surānuvāca sakhāyārthaṃ kraḍane kāryameva śrutvā vacastasy mahānubhāvo mahādevo vākyamidaṃ jagāda | dadāmi te krīḍanakaṃ tu kukkuṭaṃ tathānugau śākhaviśākhasaṃjñau | kumāra bhūtagrahanāyako bhavān bhavasva deveśvara senayāpatiḥ evamuktvā tato devaḥ sarve devāśca pārthiva | tuṣṭuvurvāgbhiriṣṭābhiḥ skandaṃ senāpatiṃ tadā devā ūcuḥ | bhavasva devasenānīrmaheśvarasuta prabho | ṣaṇmukha skanda viśveśa kukkuṭadhvaja pāvake kampitāre kumāreśa skanda bālagrahānuga | jitāre krauñcavidhvaṃsa kṛttikāsuta mātṛja bhūtagrahapatiśreṣṭha pāvaki priyadarśana | mahābhūtapateḥ putra trilocana namo'stu te evaṃ stutastadā devairvavardha bhavanandanaḥ | dvādaśādityasaṃkāśo babhūvādbhutadarśanaḥ | trailokyamapi tattejastāpayāmāsa pārthiva prajāpāla uvāca | kathaṃ taṃ kṛtrikāputramuktavantaḥ suraṃ gurum | kathaṃ ca pāvakirasau kathaṃ vā mātṛnandanaḥ mahātapā uvāca | ādimanvantare deva utpattiryā mayoditā | parokṣadarśibhirdevairevameva stutaḥ prabhuḥ kṛttikā pāvakastvanyamātaro girijā tathā | dvijīyajanmani guhasyaite utpattihetavaḥ evametat tavākhyātaṃ pṛcchataḥ pārthivottama | ātmavidyā'mṛtaṃ guhyamahaṃkārasya saṃbhavaḥ svayaṃ skando mahādevaḥ sarvapāpapraṇāśanaḥ | tasya ṣaṣṭhīṃ tithiṃ prādādabhiṣeke pitāmahaḥ etāṃ phalāśano yastu kṣayenniyatamānasaḥ | aputro'pi labhet putrānadhano'pi dhanaṃ labhet | yaṃ yamiccheta manasā taṃ taṃ labhati mānavaḥ yaścaitat paṭhati stotraṃ kārtikeyasya mānavaḥ | tasya gehe kumārāṇāṃ kṣemārogyaṃ bhaviṣyati