Varaha Purana — Chapter 23

VrP 23.23

प्रजापाल उवाच । कथं गणपतेर्जन्म मूर्तिमन्तं च सत्तम । एतन्मे संशयं छिन्धि धृतिकष्टं व्यवस्थितम् महातपा उवाच । पूर्वं देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः । कार्यारम्भं तथा चक्रुः सिध्यन्ते च न संशयः सन्मार्गवर्तिषु यथा सिद्ध्यन्ते विघ्नतः क्रियाः । असत्कारिषु सर्वेषु तद्वदेवमविघ्नतः ततो देवाः सपितरश्चिन्तयामासुरोजसा । असत्कार्येषु विघ्नार्थं सर्व एवाभ्यमन्त्रयन् ततस्तेषां तदा मन्त्रं कुर्वतस्त्रिदिवौकसाम् । बभूव बुद्धिर्गमने रुद्रं प्रति महामतिम् ते तत्र रुद्रमागम्य कैलासनिलयं गुरुम् । ऊचुः सविनयं सर्वे प्रणिपातपुरःसरम् देवा ऊचुः । देवदेव महादेव शूलपाणे त्रिलोचन । विघ्नार्थमविशिष्टानामुत्पादयितुमर्हसि एवमुक्तरस्तदा देवैर्भवः परमया मुदा । उमां निरीक्षयामास चक्षुषाऽनिमिषेण ह देवानां सन्निधौ तस्य पश्यतोमां महात्मनः । चिन्ताऽभूद् व्योम्नि मूर्तिभ्यो दृश्यते केन हेतुना पृथिव्या विद्यते मूर्त्तिरपां मूर्त्तिस्तथैव च । तेजसः श्वसनस्यापि मूर्त्तिरेषा तु दृश्यते । आकाशं च कथं नेति मत्वा देवो जहास च ज्ञानशक्तिमुमां दृष्ट्वा यद् दृष्टं व्योम्नि शंभुना । यच्चोक्तं ब्रह्मणा पूर्वं शरीरं तु शरीरिणाम् यच्चापि हसितं तेन देवेन परमेष्ठिना । एतत्कार्यचतुष्केण पृथिव्यादिचतुर्ष्वपि मूर्त्तिमानतितेजस्वी हसतः परमेष्ठिनः । प्रदीप्तास्यो महादीप्तः कुमारो भासयन् दिशः । परमेष्ठिगुणैर्युक्तः साक्षाद् रुद्र इवापरः उत्पन्नमात्रो देवानां योषितः सप्रमोहयन् । कान्त्या दीप्त्या तथा मूर्त्या रूपेण च महात्मवान् तं दृष्ट्वा परमं रूपं कुमारस्य महात्मनः । उमाऽनिमेषनेत्राभ्यां तमपश्यत भामिनी तं दृष्ट्वा कुपितो देवः स्त्रीभावं चञ्चलं तथा । मत्वा कुमाररूपं तु शोभनं मोहनं दृशाम् । ततः शशाप तं देवः स्त्रीशङ्कां परमेश्वरः कुमार गजवक्त्रस्त्वं प्रलम्बजठरस्तथा । भविष्यसि तथा सर्पैरुपवीतगतिर्ध्रुवम् । एवं शशाप तं देवस्तीव्रकोपसमन्वितः अर्द्धकोट्या च रोमाणामात्मनोऽङ्गे त्रिलोचनः । कूपकास्वेदसलिलपूर्णशूलधरस्तथा । धुन्वन् शरीरमुत्थाय ततो देवो रुषान्वितः यथा यथाऽसौ स शरीरमाद्यं धुनोति देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिः । तथा तथा चाङ्गरुहाश्चकासु- र्जलं क्षितौ संन्यपतंस्तथान्याः विनायकानेकविधा गजास्या - स्तमालनीलाञ्जनसंनिकाशाः । उत्तस्थुरुच्चैर्विविधास्त्रहस्ता - स्ततस्तु देवा मनसाकुलेन किमेतदित्यद्भुतकर्मकारी ह्येकः करोत्यप्रतिमं महच्च । कार्यं सुराणां कृतमेतदिष्टं भवेदथैतं परितं कुतस्तत् दिवौकसां चिन्तयतां तथा तु विनायकैः क्ष्मा क्षुभिता बभूव । चतुर्मुखश्चाप्रतिमो विमान - मारुह्य खे वाक्यमिदं जगाद धन्याः स्थ देवाः सुरनायकेन त्रिलोचनेनाद्भुतरूपिणा च । अनुगृहीताः परमेश्वरेण सुरद्विषां विघ्नकृतां नतौ च इत्येवमुक्त्वा प्रपितामहस्ता - नुवाच देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिम् । यस्ते विभो वक्त्रसमुद्भवः प्रभु- र्विनायकानां भवतु त्विमेऽनुगाः भवांस्तथाऽस्यात्मवरेण चाम्बरे त्वया चतुर्ष्वस्तु शरीरचारी । आकाशमेतद् बहुधा व्यवस्थितं त्वया वरेण्यः कृत एव नान्यः प्रभुर्भव त्वं प्रतिमास्त्रपाणिना इमानि चास्त्राणि वरांश्च देहि । इत्येवमुक्त्वाऽधिगते पितामहे त्रिलोचनश्चात्मभवं जगाद विनायको विघ्नकरो गजास्यो गणेशनामा च भवस्य पुत्रः । एते च सर्वे तव यान्तु भृत्या विनायकाः क्रूरदृशः प्रचण्डाः । उच्छुष्मदानादिविवृद्धदेहाः कार्येषु सिद्धिं प्रतिपादयन्तः भवांश्च देवेषु तथा मखेषु कार्येषु चान्येषु महानुभावात् । अग्रेषु पूजां लभतेऽन्यथा च विनाशयिष्यस्यथ कार्यसिद्धिम् इत्येवमुक्त्वा परमेश्वरेण सुरैः समं काञ्चनकुम्भसंस्थैः । जलैस्तथासावभिषिक्तगात्रो रराज राजेन्द्र विनायकानाम् दृष्टवाऽभिषिच्यमानं तु देवास्तं गणनायकम् । तुष्टुवुः प्रयताः सर्वे त्रिशूलास्त्रस्य सन्निधौ देवा ऊचुः । नमस्ते गजवक्त्राय नमस्ते गणनायक । विनायक नमस्तेऽस्तु नमस्ते चण्डविक्रम नमोऽस्तु ते विघ्नकर्त्रे नमस्ते सर्पमेखल । नमस्ते रुद्रवक्त्रोत्थ प्रलम्बजठराश्रित सर्वदेवनमस्कारादविघ्नं कुरु सर्वदा । एवं स्तुतस्तदा देवैर्महात्मा गणनायकः । अभिषिक्तश्च रुद्रस्य सोमस्यापत्यतां गतः एतच्चतुर्थ्यां संपन्नं गणाध्यक्षस्य पार्थिव । यतस्ततोऽयं महती तिथीनां परमा तिथिः एतस्यां यस्तिलान् भुक्त्वा भक्त्या गणपतिं नृप । आराधयति तस्याशु तुष्यते नात्र संशयः यश्चैतत् पठते स्तोत्रं यश्चैतच्छृणुयात् सदा । न तस्य विघ्ना जायन्ते न पापं सर्वथा नृप

prajāpāla uvāca | kathaṃ gaṇapaterjanma mūrtimantaṃ ca sattama | etanme saṃśayaṃ chindhi dhṛtikaṣṭaṃ vyavasthitam mahātapā uvāca | pūrvaṃ devagaṇāḥ sarve ṛṣayaśca tapodhanāḥ | kāryārambhaṃ tathā cakruḥ sidhyante ca na saṃśayaḥ sanmārgavartiṣu yathā siddhyante vighnataḥ kriyāḥ | asatkāriṣu sarveṣu tadvadevamavighnataḥ tato devāḥ sapitaraścintayāmāsurojasā | asatkāryeṣu vighnārthaṃ sarva evābhyamantrayan tatasteṣāṃ tadā mantraṃ kurvatastridivaukasām | babhūva buddhirgamane rudraṃ prati mahāmatim te tatra rudramāgamya kailāsanilayaṃ gurum | ūcuḥ savinayaṃ sarve praṇipātapuraḥsaram devā ūcuḥ | devadeva mahādeva śūlapāṇe trilocana | vighnārthamaviśiṣṭānāmutpādayitumarhasi evamuktarastadā devairbhavaḥ paramayā mudā | umāṃ nirīkṣayāmāsa cakṣuṣā'nimiṣeṇa ha devānāṃ sannidhau tasya paśyatomāṃ mahātmanaḥ | cintā'bhūd vyomni mūrtibhyo dṛśyate kena hetunā pṛthivyā vidyate mūrttirapāṃ mūrttistathaiva ca | tejasaḥ śvasanasyāpi mūrttireṣā tu dṛśyate | ākāśaṃ ca kathaṃ neti matvā devo jahāsa ca jñānaśaktimumāṃ dṛṣṭvā yad dṛṣṭaṃ vyomni śaṃbhunā | yaccoktaṃ brahmaṇā pūrvaṃ śarīraṃ tu śarīriṇām yaccāpi hasitaṃ tena devena parameṣṭhinā | etatkāryacatuṣkeṇa pṛthivyādicaturṣvapi mūrttimānatitejasvī hasataḥ parameṣṭhinaḥ | pradīptāsyo mahādīptaḥ kumāro bhāsayan diśaḥ | parameṣṭhiguṇairyuktaḥ sākṣād rudra ivāparaḥ utpannamātro devānāṃ yoṣitaḥ sapramohayan | kāntyā dīptyā tathā mūrtyā rūpeṇa ca mahātmavān taṃ dṛṣṭvā paramaṃ rūpaṃ kumārasya mahātmanaḥ | umā'nimeṣanetrābhyāṃ tamapaśyata bhāminī taṃ dṛṣṭvā kupito devaḥ strībhāvaṃ cañcalaṃ tathā | matvā kumārarūpaṃ tu śobhanaṃ mohanaṃ dṛśām | tataḥ śaśāpa taṃ devaḥ strīśaṅkāṃ parameśvaraḥ kumāra gajavaktrastvaṃ pralambajaṭharastathā | bhaviṣyasi tathā sarpairupavītagatirdhruvam | evaṃ śaśāpa taṃ devastīvrakopasamanvitaḥ arddhakoṭyā ca romāṇāmātmano'ṅge trilocanaḥ | kūpakāsvedasalilapūrṇaśūladharastathā | dhunvan śarīramutthāya tato devo ruṣānvitaḥ yathā yathā'sau sa śarīramādyaṃ dhunoti devastriśikhāstrapāṇiḥ | tathā tathā cāṅgaruhāścakāsu- rjalaṃ kṣitau saṃnyapataṃstathānyāḥ vināyakānekavidhā gajāsyā - stamālanīlāñjanasaṃnikāśāḥ | uttasthuruccairvividhāstrahastā - statastu devā manasākulena kimetadityadbhutakarmakārī hyekaḥ karotyapratimaṃ mahacca | kāryaṃ surāṇāṃ kṛtametadiṣṭaṃ bhavedathaitaṃ paritaṃ kutastat divaukasāṃ cintayatāṃ tathā tu vināyakaiḥ kṣmā kṣubhitā babhūva | caturmukhaścāpratimo vimāna - māruhya khe vākyamidaṃ jagāda dhanyāḥ stha devāḥ suranāyakena trilocanenādbhutarūpiṇā ca | anugṛhītāḥ parameśvareṇa suradviṣāṃ vighnakṛtāṃ natau ca ityevamuktvā prapitāmahastā - nuvāca devastriśikhāstrapāṇim | yaste vibho vaktrasamudbhavaḥ prabhu- rvināyakānāṃ bhavatu tvime'nugāḥ bhavāṃstathā'syātmavareṇa cāmbare tvayā caturṣvastu śarīracārī | ākāśametad bahudhā vyavasthitaṃ tvayā vareṇyaḥ kṛta eva nānyaḥ prabhurbhava tvaṃ pratimāstrapāṇinā imāni cāstrāṇi varāṃśca dehi | ityevamuktvā'dhigate pitāmahe trilocanaścātmabhavaṃ jagāda vināyako vighnakaro gajāsyo gaṇeśanāmā ca bhavasya putraḥ | ete ca sarve tava yāntu bhṛtyā vināyakāḥ krūradṛśaḥ pracaṇḍāḥ | ucchuṣmadānādivivṛddhadehāḥ kāryeṣu siddhiṃ pratipādayantaḥ bhavāṃśca deveṣu tathā makheṣu kāryeṣu cānyeṣu mahānubhāvāt | agreṣu pūjāṃ labhate'nyathā ca vināśayiṣyasyatha kāryasiddhim ityevamuktvā parameśvareṇa suraiḥ samaṃ kāñcanakumbhasaṃsthaiḥ | jalaistathāsāvabhiṣiktagātro rarāja rājendra vināyakānām dṛṣṭavā'bhiṣicyamānaṃ tu devāstaṃ gaṇanāyakam | tuṣṭuvuḥ prayatāḥ sarve triśūlāstrasya sannidhau devā ūcuḥ | namaste gajavaktrāya namaste gaṇanāyaka | vināyaka namaste'stu namaste caṇḍavikrama namo'stu te vighnakartre namaste sarpamekhala | namaste rudravaktrottha pralambajaṭharāśrita sarvadevanamaskārādavighnaṃ kuru sarvadā | evaṃ stutastadā devairmahātmā gaṇanāyakaḥ | abhiṣiktaśca rudrasya somasyāpatyatāṃ gataḥ etaccaturthyāṃ saṃpannaṃ gaṇādhyakṣasya pārthiva | yatastato'yaṃ mahatī tithīnāṃ paramā tithiḥ etasyāṃ yastilān bhuktvā bhaktyā gaṇapatiṃ nṛpa | ārādhayati tasyāśu tuṣyate nātra saṃśayaḥ yaścaitat paṭhate stotraṃ yaścaitacchṛṇuyāt sadā | na tasya vighnā jāyante na pāpaṃ sarvathā nṛpa