Varaha Purana — Chapter 22

VrP 22.22

महातपा उवाच । तस्मिन् निवसतस्तस्य रुद्रस्य परमेष्ठिनः । चुकोप गौरी देवस्य पितुर्वैरमनुस्मरन् चिन्तयामास दक्षस्य अनेनापकृतं पुरा । यज्ञो विध्वंसितो यस्मात् तस्माच्चान्यां तनूमहम् आराध्य तपसा तस्य गृहे भूत्वा व्रजाम्यहम् । कथं गच्छामि पितरं दक्षं क्षपितबान्धवम् भवपत्नी च दुहिता एवं संचिन्त्य सुन्दरी । जगाम तपसे शैलं हिमवन्तं महागिरिम् तत्र कालेन महता क्षपयन्ती कलेवरम् । स्वशरीराग्निना दग्धा ततः शैलसुताऽभवत् उमा नामेति महती कृष्णा चेत्यभिधानतः । लब्ध्वा तु शोभनां मूर्तिं हिमवन्तगृहे शुभा पुनस्तपश्चकारोग्रं देवं स्मृत्वा त्रिलोचनम् । असावेव पतिर्मह्यमित्युक्त्वा तपसि स्थिता कुर्वन्त्या तत् तपश्चोग्रं हिमवन्ते महागिरौ । कालेन महता देवस्तपसाराधितस्तया आजगामाश्रमं तस्या विप्रो भूत्वा महेश्वरः । वृद्धः शिथिलसर्वाङ्गः स्खलंश्चैव पदे पदे कृच्छ्रात् तस्याः समीपं तु आगत्य द्विजसत्तमः । बुभुक्षितोऽस्मि मे देहि भद्रे भोज्यं द्विजस्य तु एवमुक्ता तदा कन्या उमा शैलसुता शुभा । उवाच ब्राह्मणं भोज्यं दद्मि विप्र फलादिकम् । कुरु स्नानं द्रुतं विप्र भुञ्जस्वान्नं यदृच्छया एवमुक्तस्तदा विप्रस्तस्य पार्श्वे महानदीम् । गङ्गां जगाम स्नानार्थी स्नानं कर्त्तुमवातरत् स्नानं तु कुर्वता तेन रुद्रेण द्विजरूपिणा । भूत्वा मायामयं भीमं मकरं भयदर्शनम् । ग्राहितस्तु तदा विप्रस्तेन दुष्टेन मद्गुना दृष्ट्वा धृतमथात्मानं मकरेण बलीयसा । वृद्धमात्मानमन्यं तां दर्शयन् वाक्यमब्रवीत् अब्रह्मण्यं गतं कन्ये धावस्वानय मां रुषः । यावन्नायाति विकृतिं तावन्मां त्रातुमर्हसि एवमुक्ता तदा कन्या चिन्तयामास पार्वती । पितृभावेन शैलेन्द्रं भर्तृभावेन शंकरम् । स्पृशामि तपसा पूता कथं विप्रं स्पृशाम्यहम् यद्येनं नापकर्षामि मकरेण जले धृतम् । तदानीं ब्रह्मवध्या मे भवतीति न संशयः अन्यव्यतिक्रमे धर्ममपनेतुं च शक्यते । ब्रह्मवध्या पुनर्नैवमेवमुक्तवा गता त्वरम् सा गत्वा त्वरितं भीरुर्गृहीत्वा पाणिना द्विजम् । चकर्षान्तर्जलात् तावत् स्वयं भूतपतिर्हरः यमाराध्य तपश्चर्त्तुमारब्धं शैलपुत्राया । स एव भगवान् रुद्रस्तस्याः पाणौ विलम्बत तं दृष्ट्वा लज्जिता देवी पूर्वत्यागमनुस्मरन् । न किंचिदुत्तरं सुभ्रूर्वदति स्म सुलज्जिता तूष्णींभूतां तु तां दृष्ट्वा गौरीं रुद्रो हसन्निव । पाणौ गृहीत्वा मां भद्रे कथं त्यक्तुमिहार्हसि मत्पाणिग्रहणं भद्रे वृथा यदि करिष्यसि । तदानीं ब्रह्मणः पुत्र्यामाहारार्थं ब्रवीम्यहम् न भवेत् परिहासोऽयमुक्ता देवी परापरा । लज्जमाना तदा वाक्यं वदति स्मितपूर्वकम् देवदेव त्रिलोकेश त्वदर्थोऽयं समुद्यमः । प्राग्जन्माराधितो भर्त्ता भवान् देवो महेश्वरः इदानीं मे भवान् देवः पतिर्नान्यो भविष्यति । किन्तु स्वामी पिता मह्यं शैलेन्द्रो मे व्रजामि तम् । अनुज्ञाप्य विधानेन ततः पाणिं गृहीष्यसि एवमुक्त्वा तदा देवी पितरं प्रति भामिनी । कृताञ्जलिपुटा भूत्वा हिमवन्तमुवाच ह अतोऽन्यजन्मभर्त्ता मे रुद्रो दक्षमखान्तकः । इदानीं तपसा सैव ध्यातोऽभूद् गतिभावनः स च विश्वपतिर्भूत्वा ब्राह्मणो मे तपोवनम् । आगत्य भोजनार्थाय याचयामास शंकरः । मया स्नातुं व्रजस्वेति चोदितो जाह्नवीं गतः तत्रासौ वृद्धकायेन द्विजरूपेण शंकरः । मकरेण धृतस्तूर्णं अब्रहह्मण्यमुवाच ह ब्रह्महत्याभयात् तात मया पाणौ धृतस्ततः । धृतमात्रः स्वकं देहं दर्शयामास शंकरः ततो मामब्रवीद् देवः पाणिग्रहणमागताम् । भवती देवि मा किंचिद् विचारय तपोधने एवमुक्ता त्वहं तेन शंकरेण महात्मना । तदनुज्ञाप्य देवेशं भवन्तं प्रष्टुमागता । इदानीं यत् क्षमं कार्यं तच्छीघ्रं संविधीयताम् एवं श्रुत्वा तदा वाक्यं शैलराजो मुदा युतः । उवाच दुहितां धन्यां तस्मिन् काले वराननाम् पुत्रि धन्योऽस्म्यहं लोके यस्य रुद्रः स्वयं हरः । जामाता भविता देवि त्वयाऽपत्यवतामहम् । स्थापितो मूर्ध्नि देवानामपि पुत्रि त्वया ह्यहम् स्थीयतां क्षणमेकं तु यावदागमनं मम । एवमुक्त्वा गतो राजा शैलानां ब्रह्मणोऽन्तिकम् तत्र दृष्ट्वा महात्मानं सर्वदेवपितामहम् । उवाच प्रणतो भूत्वा ब्रह्माणं शैलराट् ततः देवोमा दुहिता मह्यं तां रुद्राय ददाम्यहम् । त्वया देव अनुज्ञातस्तत्करोमि प्रशाधि माम् ततो ब्रह्मा प्रीतमना याहि रुद्राय तां शुभाम् । प्रयच्छोवाच देवानां तदा लोकपितामहः एवमुक्तः शैलराजः स्ववेश्मागम्य सत्वरम् । देवानृषीन् सिद्धसंघान् चामन्त्रयत सत्वरम् तुम्बुरुं नारदं चैव हाहाहूहूं तथैव च । स गत्वा किन्नरांश्चैव असुरान् राक्षसानपि पर्वताः सरितः शैला वृक्षा ओषधयस्तथा । आगता मूर्त्तिमन्तो वै पर्वताः सङ्गमोपलाः । हिमवद्दुहितुर्द्रष्टुं विवाहं शंकरेण ह तत्र वेदिः क्षितिश्चासीत् कलशाः सप्त सागराः । सूर्यो दीपस्तथा सोमः सरितो ववहुर्जलम् एवं विवाहसामग्रीं कृत्वा शैलवराधिपः । प्रेषयामास रुद्राय समीपं मन्दरं गिरिम् स तदा मन्दरोक्तस्तु शंकरो द्रुतमाययौ । विधिना सोमया पाणिं जग्राह परमेश्वरः तत्रोत्सवे पर्वतनारदौ द्वौ जगुश्च सिद्धा ननृतुर्वनस्पतीः । पुष्पाण्यनेकानि विचिक्षिपुः शुभाः ननर्तुरुच्चैः सुरयोषितो भृशम् तस्मिन् विवाहे सलिलप्रवाहे चतुर्मुखो लोकपरः स्वसंस्थः । उवाच कन्यां भव पुत्रि लोके नारी प्रभर्त्ता तव चान्यपुंसाम् । इत्येवमुक्त्वा स उमां सरुद्रां पितामहः स्वं पुरमाजगाम जामातरं पर्वतराट् सुपूज्य विसर्जयामास विभुं स सोमम् । देवांश्च दैत्यान् विविधानृषींश्च संपूज्य सर्वान् विविधैस्तु वस्तुभिः । विभूषणैर्वस्त्रवरान्नदानै - र्विसर्जयामास तदाद्रिमुख्यान् स वीतशोको विरजो विशुद्धः शुभाननां देववराय दत्त्वा । उमां महात्मा हिमवानद्रिराजः पैतामहे लोक इवाध्वरे भात् इतीरितेयं तव राजसत्तम प्रसूतिरेषा न विदुर्यां सुरासुराः । स्वयंभुदक्षादिराजः त्रिजन्मभि- र्गौरीविवाहोऽपि मया सुकीर्तितः श्रीवराह उवाच । एवं सा गौरिनाम्ना तु कारणान्मूर्त्तिमागता । संबभूव यथा प्रोक्तं प्रजापालाय पृच्छते । ऋषिणा महता पूर्वं तपसा भावितात्मना गौर्या उत्पत्तिरेषा वै कथिता परमर्षिणा । विवाहश्च यथा वृत्तस्तत्सर्वं कथितं तव एतत्सर्वं तु गौर्या वै संपन्नं तु तृतीयया । तस्यां तिथौ तृतीयायां लवणं वर्जयेन्नरः । यश्चोपोष्यति नारी वा सा सौभाग्यं तु विन्दति दुर्भगा या तु नारी स्यात् पुरुषश्चातिदुर्भगः । एतच्छ्रुत्वा तृतीयायां लवणं तु विवर्जयेत् सर्वकामानवाप्नोति सौभाग्यं द्रव्यसम्पदम् । आरोग्यं च सदा लोके कान्तिं पुष्टिं च विन्दति

mahātapā uvāca | tasmin nivasatastasya rudrasya parameṣṭhinaḥ | cukopa gaurī devasya piturvairamanusmaran cintayāmāsa dakṣasya anenāpakṛtaṃ purā | yajño vidhvaṃsito yasmāt tasmāccānyāṃ tanūmaham ārādhya tapasā tasya gṛhe bhūtvā vrajāmyaham | kathaṃ gacchāmi pitaraṃ dakṣaṃ kṣapitabāndhavam bhavapatnī ca duhitā evaṃ saṃcintya sundarī | jagāma tapase śailaṃ himavantaṃ mahāgirim tatra kālena mahatā kṣapayantī kalevaram | svaśarīrāgninā dagdhā tataḥ śailasutā'bhavat umā nāmeti mahatī kṛṣṇā cetyabhidhānataḥ | labdhvā tu śobhanāṃ mūrtiṃ himavantagṛhe śubhā punastapaścakārograṃ devaṃ smṛtvā trilocanam | asāveva patirmahyamityuktvā tapasi sthitā kurvantyā tat tapaścograṃ himavante mahāgirau | kālena mahatā devastapasārādhitastayā ājagāmāśramaṃ tasyā vipro bhūtvā maheśvaraḥ | vṛddhaḥ śithilasarvāṅgaḥ skhalaṃścaiva pade pade kṛcchrāt tasyāḥ samīpaṃ tu āgatya dvijasattamaḥ | bubhukṣito'smi me dehi bhadre bhojyaṃ dvijasya tu evamuktā tadā kanyā umā śailasutā śubhā | uvāca brāhmaṇaṃ bhojyaṃ dadmi vipra phalādikam | kuru snānaṃ drutaṃ vipra bhuñjasvānnaṃ yadṛcchayā evamuktastadā viprastasya pārśve mahānadīm | gaṅgāṃ jagāma snānārthī snānaṃ karttumavātarat snānaṃ tu kurvatā tena rudreṇa dvijarūpiṇā | bhūtvā māyāmayaṃ bhīmaṃ makaraṃ bhayadarśanam | grāhitastu tadā viprastena duṣṭena madgunā dṛṣṭvā dhṛtamathātmānaṃ makareṇa balīyasā | vṛddhamātmānamanyaṃ tāṃ darśayan vākyamabravīt abrahmaṇyaṃ gataṃ kanye dhāvasvānaya māṃ ruṣaḥ | yāvannāyāti vikṛtiṃ tāvanmāṃ trātumarhasi evamuktā tadā kanyā cintayāmāsa pārvatī | pitṛbhāvena śailendraṃ bhartṛbhāvena śaṃkaram | spṛśāmi tapasā pūtā kathaṃ vipraṃ spṛśāmyaham yadyenaṃ nāpakarṣāmi makareṇa jale dhṛtam | tadānīṃ brahmavadhyā me bhavatīti na saṃśayaḥ anyavyatikrame dharmamapanetuṃ ca śakyate | brahmavadhyā punarnaivamevamuktavā gatā tvaram sā gatvā tvaritaṃ bhīrurgṛhītvā pāṇinā dvijam | cakarṣāntarjalāt tāvat svayaṃ bhūtapatirharaḥ yamārādhya tapaścarttumārabdhaṃ śailaputrāyā | sa eva bhagavān rudrastasyāḥ pāṇau vilambata taṃ dṛṣṭvā lajjitā devī pūrvatyāgamanusmaran | na kiṃciduttaraṃ subhrūrvadati sma sulajjitā tūṣṇīṃbhūtāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā gaurīṃ rudro hasanniva | pāṇau gṛhītvā māṃ bhadre kathaṃ tyaktumihārhasi matpāṇigrahaṇaṃ bhadre vṛthā yadi kariṣyasi | tadānīṃ brahmaṇaḥ putryāmāhārārthaṃ bravīmyaham na bhavet parihāso'yamuktā devī parāparā | lajjamānā tadā vākyaṃ vadati smitapūrvakam devadeva trilokeśa tvadartho'yaṃ samudyamaḥ | prāgjanmārādhito bharttā bhavān devo maheśvaraḥ idānīṃ me bhavān devaḥ patirnānyo bhaviṣyati | kintu svāmī pitā mahyaṃ śailendro me vrajāmi tam | anujñāpya vidhānena tataḥ pāṇiṃ gṛhīṣyasi evamuktvā tadā devī pitaraṃ prati bhāminī | kṛtāñjalipuṭā bhūtvā himavantamuvāca ha ato'nyajanmabharttā me rudro dakṣamakhāntakaḥ | idānīṃ tapasā saiva dhyāto'bhūd gatibhāvanaḥ sa ca viśvapatirbhūtvā brāhmaṇo me tapovanam | āgatya bhojanārthāya yācayāmāsa śaṃkaraḥ | mayā snātuṃ vrajasveti codito jāhnavīṃ gataḥ tatrāsau vṛddhakāyena dvijarūpeṇa śaṃkaraḥ | makareṇa dhṛtastūrṇaṃ abrahahmaṇyamuvāca ha brahmahatyābhayāt tāta mayā pāṇau dhṛtastataḥ | dhṛtamātraḥ svakaṃ dehaṃ darśayāmāsa śaṃkaraḥ tato māmabravīd devaḥ pāṇigrahaṇamāgatām | bhavatī devi mā kiṃcid vicāraya tapodhane evamuktā tvahaṃ tena śaṃkareṇa mahātmanā | tadanujñāpya deveśaṃ bhavantaṃ praṣṭumāgatā | idānīṃ yat kṣamaṃ kāryaṃ tacchīghraṃ saṃvidhīyatām evaṃ śrutvā tadā vākyaṃ śailarājo mudā yutaḥ | uvāca duhitāṃ dhanyāṃ tasmin kāle varānanām putri dhanyo'smyahaṃ loke yasya rudraḥ svayaṃ haraḥ | jāmātā bhavitā devi tvayā'patyavatāmaham | sthāpito mūrdhni devānāmapi putri tvayā hyaham sthīyatāṃ kṣaṇamekaṃ tu yāvadāgamanaṃ mama | evamuktvā gato rājā śailānāṃ brahmaṇo'ntikam tatra dṛṣṭvā mahātmānaṃ sarvadevapitāmaham | uvāca praṇato bhūtvā brahmāṇaṃ śailarāṭ tataḥ devomā duhitā mahyaṃ tāṃ rudrāya dadāmyaham | tvayā deva anujñātastatkaromi praśādhi mām tato brahmā prītamanā yāhi rudrāya tāṃ śubhām | prayacchovāca devānāṃ tadā lokapitāmahaḥ evamuktaḥ śailarājaḥ svaveśmāgamya satvaram | devānṛṣīn siddhasaṃghān cāmantrayata satvaram tumburuṃ nāradaṃ caiva hāhāhūhūṃ tathaiva ca | sa gatvā kinnarāṃścaiva asurān rākṣasānapi parvatāḥ saritaḥ śailā vṛkṣā oṣadhayastathā | āgatā mūrttimanto vai parvatāḥ saṅgamopalāḥ | himavadduhiturdraṣṭuṃ vivāhaṃ śaṃkareṇa ha tatra vediḥ kṣitiścāsīt kalaśāḥ sapta sāgarāḥ | sūryo dīpastathā somaḥ sarito vavahurjalam evaṃ vivāhasāmagrīṃ kṛtvā śailavarādhipaḥ | preṣayāmāsa rudrāya samīpaṃ mandaraṃ girim sa tadā mandaroktastu śaṃkaro drutamāyayau | vidhinā somayā pāṇiṃ jagrāha parameśvaraḥ tatrotsave parvatanāradau dvau jaguśca siddhā nanṛturvanaspatīḥ | puṣpāṇyanekāni vicikṣipuḥ śubhāḥ nanarturuccaiḥ surayoṣito bhṛśam tasmin vivāhe salilapravāhe caturmukho lokaparaḥ svasaṃsthaḥ | uvāca kanyāṃ bhava putri loke nārī prabharttā tava cānyapuṃsām | ityevamuktvā sa umāṃ sarudrāṃ pitāmahaḥ svaṃ puramājagāma jāmātaraṃ parvatarāṭ supūjya visarjayāmāsa vibhuṃ sa somam | devāṃśca daityān vividhānṛṣīṃśca saṃpūjya sarvān vividhaistu vastubhiḥ | vibhūṣaṇairvastravarānnadānai - rvisarjayāmāsa tadādrimukhyān sa vītaśoko virajo viśuddhaḥ śubhānanāṃ devavarāya dattvā | umāṃ mahātmā himavānadrirājaḥ paitāmahe loka ivādhvare bhāt itīriteyaṃ tava rājasattama prasūtireṣā na viduryāṃ surāsurāḥ | svayaṃbhudakṣādirājaḥ trijanmabhi- rgaurīvivāho'pi mayā sukīrtitaḥ śrīvarāha uvāca | evaṃ sā gaurināmnā tu kāraṇānmūrttimāgatā | saṃbabhūva yathā proktaṃ prajāpālāya pṛcchate | ṛṣiṇā mahatā pūrvaṃ tapasā bhāvitātmanā gauryā utpattireṣā vai kathitā paramarṣiṇā | vivāhaśca yathā vṛttastatsarvaṃ kathitaṃ tava etatsarvaṃ tu gauryā vai saṃpannaṃ tu tṛtīyayā | tasyāṃ tithau tṛtīyāyāṃ lavaṇaṃ varjayennaraḥ | yaścopoṣyati nārī vā sā saubhāgyaṃ tu vindati durbhagā yā tu nārī syāt puruṣaścātidurbhagaḥ | etacchrutvā tṛtīyāyāṃ lavaṇaṃ tu vivarjayet sarvakāmānavāpnoti saubhāgyaṃ dravyasampadam | ārogyaṃ ca sadā loke kāntiṃ puṣṭiṃ ca vindati