Varaha Purana — Chapter 20

VrP 20.20

प्रजापाल उवाच । एवमग्नेः समुत्पत्तिर्जाता ब्रह्मन् महात्मनः । प्राणापानौ कथं देवावश्विनौ संबभूवतुः मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रः स्वयं ब्रह्मा द्विसप्तभिः । रूपैर्व्यवस्थितस्तेषां मरीचिः श्रेष्ठतामगात् तस्य पुत्रो महातेजाः कश्यपो नाम वै मुनिः । स्वयं प्रजापतिः श्रीमान् देवतानां पिताऽभवत् तस्य पुत्रा बभूवुर्हि आदित्या द्वादश प्रभो । अदित्यपत्यानि ते सर्वे आदित्यास्तेन कीर्तिताः तेषां मध्ये महातेजा मार्त्तण्डो लोकविश्रुतः । नारायणात्मकं तेजो द्वादशं संप्रकीर्तितम् ये ते मासास्त आदित्याः स्वयं संवत्सरो हरिः । एवं ते द्वादशादित्या मार्त्तण्डश्च प्रधानवान् तस्य त्वष्टा ददौ कन्यां संज्ञां नाम महाप्रभाम् । तस्यापत्यद्वयं जज्ञे यमश्च यमुना तथा तस्य तेजोऽप्यसहती बभूवाश्वी मनोजवा । स्वां छायां तत्र संस्थाप्य सा जगमोत्तरान् कुरून् तद्रूपां तां सवर्णां तु भेजे मार्त्तण्डभास्करः । तस्या अपि द्वयं जज्ञे शनिं तपतिमेव च यदा त्वसदृशं भेजे पुत्रान् प्रति नरोत्तम । संज्ञां प्रोवाच भगवान् क्रोधसंरक्तलोचनः । असमत्वं न कर्त्तव्यं स्वेष्वपत्येषु भामिनि एवमुक्ता यदा सा तु असमत्वं व्यरोचत । तदा यमः स्वपितरं प्रोवाच भृशदुःखितः नेयं माता भवेत् तात अस्माकं शत्रुवत् सदा । सपत्नीव वृथाचारा स्वेस्वपत्येषु वत्सला एवं यमवचः श्रुत्वा सा छाया क्रोधमूर्च्छिता । शशाप प्रेतराजस्त्वं भविष्यस्यचिरादिव एवं श्रुत्वाऽथ मार्त्तण्डस्तदा पुत्रहितैषया । उवाच मध्यवर्ती त्वं भविता धर्मपापयोः । लोकपालश्च भविता त्वं पुत्र दिवि शोभसे शनिं शशाप मार्त्तण्डश्छायाकोपप्रधर्षितः । त्वं क्रूरदृष्टिर्भविता मातृदोषेण पुत्रक एवमुक्त्वा समुत्थाय योगं भानुर्दिदृक्षया । तामपश्यत्त्वसौ साश्वी उत्तरेषु कुरुष्वथ ततोऽश्वरूपं कृत्वा स गत्वा तत्रोत्तरान् कुरून् । प्राजापत्येन मार्गेण युयोजात्मानमात्मना तस्यां त्वाष्ट्र्यामश्वरूप्यां मार्त्तण्डस्तीव्रतेजसः । बीजं निर्वापयामास तज्ज्वलन्तं द्विधाऽपतत् तत्र प्राणस्त्वपानश्च योनौ चात्मजितौ पुरा । वरदानेन च पुनर्मूर्त्तिमन्तौ बभूवतुः तौ त्वाष्ट्र्यामश्वरूपिण्यां जातौ येन नरोत्तमौ । ततस्तावश्विनौ देवौ कीर्त्त्येते रविनन्दनौ प्रजापतिः स्वयं भानुस्त्वाष्ट्री शक्तिः परापरा । तस्याः प्राग्वच्छरीरस्थावमूर्त्तौ मूर्तिमाश्रितौ ततस्तावश्विनौ देवौ मार्त्तण्डमुपतस्थतुः । ऊचतुः स्वरुचिं तावत् किं कर्त्तव्यमथावयोः मार्त्तण्ड उवाच । पुत्रौ प्रजापतिं देवं भक्त्याराधयतां वरम् । नारायणं स वो दाता वरं नूनं भविष्यति एवं तावश्विनौ प्रोक्तौ मार्त्तण्डेन महात्मना । तेपतुस्तीव्रतपसौ तपः परमदुश्चरम् । ब्रह्मपारमयं स्तोत्रं जपन्तौ तु समाहितौ तयोः कालेन महता ब्रह्मा नारायणात्मकः । तुतोष परमप्रीत्या वरं चैतं ददौ तयोः प्रजापाल उवाच । अश्विभ्यामीरितं स्तोत्रं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मंस्त्वत्प्रसादान्महामुने महातपा उवाच । श्रृणु राजन् यथा स्तोत्रमश्विभ्यां ब्रह्मणः कृतम् । ईदृशं च फलं प्राप्तं तयोः स्तोत्रस्य चानघ ॐनमस्ते निष्क्रिय निष्प्रपञ्च निराश्रय निरपेक्ष निरालम्ब निर्गुण निरालोक निराधार निर्जय निराकार । ब्रह्मन् महाब्रह्मन् ब्राह्मणप्रिय पुरुष महापुरुषोत्तम । देव महादेवोत्तम स्थाणो स्थितस्थापक । भूत महाभूत भूताधिपति यक्ष महायक्ष यक्षाधिपते । गुह्य महागुह्याधिपते सौम्य महासौम्य सौम्याधिपते । पक्षि महापक्षिपते दैत्य महादैत्याधिपते । रुद्र महारुद्राधिपते विष्णु महाविष्णुपते । परमेश्वर नारायण प्रजापतये नमः । एवं स्तुतस्तदा ताभ्यामश्विभ्यां स प्रजापतिः । तुतोष परमप्रीत्या वाक्यं चेदमुवाच ह वरं वरयतां शीघ्रं देवैः परमदुर्लभम् । येन मे वरदानेन चरतस्त्रिदिवं सुखम् अश्विनावूचतुः । आवयोर्यज्ञभागं तु देहि देव प्रजापते । सोमपत्वं च देवानां सामान्यत्वं च शाश्वतम् ब्रह्मोवाच । रूपं कान्तिरनौपम्यं भिषक्त्वं सर्ववस्तुषु । सोमपत्वं च लोकेषु सर्वमेतद् भविष्यति एतत् सर्वं द्वितीयायामश्विभ्यां ब्रह्मणा पुरा । दत्तं यस्मादतस्तेषां तिथीनामुत्तमा तिथिः एतस्यां रूपकामस्तु पुष्पाहारो भवेन्नरः । संवत्सरं शुचिर्नित्यं सुस्वरूपी भवेन्नरः । अश्विभ्यां ये गुणाः प्रोक्तास्ते तस्यापि भवन्ति च य इदं श्रृणुयान्नित्यमश्विभ्यां जन्म चोत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः पुत्रवान् जायते नरः

prajāpāla uvāca | evamagneḥ samutpattirjātā brahman mahātmanaḥ | prāṇāpānau kathaṃ devāvaśvinau saṃbabhūvatuḥ marīcirbrahmaṇaḥ putraḥ svayaṃ brahmā dvisaptabhiḥ | rūpairvyavasthitasteṣāṃ marīciḥ śreṣṭhatāmagāt tasya putro mahātejāḥ kaśyapo nāma vai muniḥ | svayaṃ prajāpatiḥ śrīmān devatānāṃ pitā'bhavat tasya putrā babhūvurhi ādityā dvādaśa prabho | adityapatyāni te sarve ādityāstena kīrtitāḥ teṣāṃ madhye mahātejā mārttaṇḍo lokaviśrutaḥ | nārāyaṇātmakaṃ tejo dvādaśaṃ saṃprakīrtitam ye te māsāsta ādityāḥ svayaṃ saṃvatsaro hariḥ | evaṃ te dvādaśādityā mārttaṇḍaśca pradhānavān tasya tvaṣṭā dadau kanyāṃ saṃjñāṃ nāma mahāprabhām | tasyāpatyadvayaṃ jajñe yamaśca yamunā tathā tasya tejo'pyasahatī babhūvāśvī manojavā | svāṃ chāyāṃ tatra saṃsthāpya sā jagamottarān kurūn tadrūpāṃ tāṃ savarṇāṃ tu bheje mārttaṇḍabhāskaraḥ | tasyā api dvayaṃ jajñe śaniṃ tapatimeva ca yadā tvasadṛśaṃ bheje putrān prati narottama | saṃjñāṃ provāca bhagavān krodhasaṃraktalocanaḥ | asamatvaṃ na karttavyaṃ sveṣvapatyeṣu bhāmini evamuktā yadā sā tu asamatvaṃ vyarocata | tadā yamaḥ svapitaraṃ provāca bhṛśaduḥkhitaḥ neyaṃ mātā bhavet tāta asmākaṃ śatruvat sadā | sapatnīva vṛthācārā svesvapatyeṣu vatsalā evaṃ yamavacaḥ śrutvā sā chāyā krodhamūrcchitā | śaśāpa pretarājastvaṃ bhaviṣyasyacirādiva evaṃ śrutvā'tha mārttaṇḍastadā putrahitaiṣayā | uvāca madhyavartī tvaṃ bhavitā dharmapāpayoḥ | lokapālaśca bhavitā tvaṃ putra divi śobhase śaniṃ śaśāpa mārttaṇḍaśchāyākopapradharṣitaḥ | tvaṃ krūradṛṣṭirbhavitā mātṛdoṣeṇa putraka evamuktvā samutthāya yogaṃ bhānurdidṛkṣayā | tāmapaśyattvasau sāśvī uttareṣu kuruṣvatha tato'śvarūpaṃ kṛtvā sa gatvā tatrottarān kurūn | prājāpatyena mārgeṇa yuyojātmānamātmanā tasyāṃ tvāṣṭryāmaśvarūpyāṃ mārttaṇḍastīvratejasaḥ | bījaṃ nirvāpayāmāsa tajjvalantaṃ dvidhā'patat tatra prāṇastvapānaśca yonau cātmajitau purā | varadānena ca punarmūrttimantau babhūvatuḥ tau tvāṣṭryāmaśvarūpiṇyāṃ jātau yena narottamau | tatastāvaśvinau devau kīrttyete ravinandanau prajāpatiḥ svayaṃ bhānustvāṣṭrī śaktiḥ parāparā | tasyāḥ prāgvaccharīrasthāvamūrttau mūrtimāśritau tatastāvaśvinau devau mārttaṇḍamupatasthatuḥ | ūcatuḥ svaruciṃ tāvat kiṃ karttavyamathāvayoḥ mārttaṇḍa uvāca | putrau prajāpatiṃ devaṃ bhaktyārādhayatāṃ varam | nārāyaṇaṃ sa vo dātā varaṃ nūnaṃ bhaviṣyati evaṃ tāvaśvinau proktau mārttaṇḍena mahātmanā | tepatustīvratapasau tapaḥ paramaduścaram | brahmapāramayaṃ stotraṃ japantau tu samāhitau tayoḥ kālena mahatā brahmā nārāyaṇātmakaḥ | tutoṣa paramaprītyā varaṃ caitaṃ dadau tayoḥ prajāpāla uvāca | aśvibhyāmīritaṃ stotraṃ brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ | śrotumicchāmyahaṃ brahmaṃstvatprasādānmahāmune mahātapā uvāca | śrṛṇu rājan yathā stotramaśvibhyāṃ brahmaṇaḥ kṛtam | īdṛśaṃ ca phalaṃ prāptaṃ tayoḥ stotrasya cānagha oṃnamaste niṣkriya niṣprapañca nirāśraya nirapekṣa nirālamba nirguṇa nirāloka nirādhāra nirjaya nirākāra | brahman mahābrahman brāhmaṇapriya puruṣa mahāpuruṣottama | deva mahādevottama sthāṇo sthitasthāpaka | bhūta mahābhūta bhūtādhipati yakṣa mahāyakṣa yakṣādhipate | guhya mahāguhyādhipate saumya mahāsaumya saumyādhipate | pakṣi mahāpakṣipate daitya mahādaityādhipate | rudra mahārudrādhipate viṣṇu mahāviṣṇupate | parameśvara nārāyaṇa prajāpataye namaḥ | evaṃ stutastadā tābhyāmaśvibhyāṃ sa prajāpatiḥ | tutoṣa paramaprītyā vākyaṃ cedamuvāca ha varaṃ varayatāṃ śīghraṃ devaiḥ paramadurlabham | yena me varadānena caratastridivaṃ sukham aśvināvūcatuḥ | āvayoryajñabhāgaṃ tu dehi deva prajāpate | somapatvaṃ ca devānāṃ sāmānyatvaṃ ca śāśvatam brahmovāca | rūpaṃ kāntiranaupamyaṃ bhiṣaktvaṃ sarvavastuṣu | somapatvaṃ ca lokeṣu sarvametad bhaviṣyati etat sarvaṃ dvitīyāyāmaśvibhyāṃ brahmaṇā purā | dattaṃ yasmādatasteṣāṃ tithīnāmuttamā tithiḥ etasyāṃ rūpakāmastu puṣpāhāro bhavennaraḥ | saṃvatsaraṃ śucirnityaṃ susvarūpī bhavennaraḥ | aśvibhyāṃ ye guṇāḥ proktāste tasyāpi bhavanti ca ya idaṃ śrṛṇuyānnityamaśvibhyāṃ janma cottamam | sarvapāpavinirmuktaḥ putravān jāyate naraḥ