Varaha Purana — Chapter 16

VrP 16.16

धरण्युवाच । तदा दुर्वाससा शप्तो देवराजः शतक्रतुः । वसिष्यसि त्वं मर्त्त्येषु सुप्रतीकसुतेन तु उत्सादितो दिवो मूढेत्येवमुक्तस्तु भूधर । इन्द्रो मर्त्त्यमुपागम्य सर्वदेवसमन्वितः किं चकार च तस्मिंस्तु दुर्जये च निपातिते । परमेष्ठिना भगवता तेन योगविदुत्तमौ स्वर्गे विद्युत्सुविद्युच्च तौ च किं चक्रतुस्तदा । एतन्मे संशयं देव कथयस्व प्रसादतः श्रीवराह उवाच । दूर्जयेन जितो धात्रि देवराजः शतक्रतुः । भारते हि तदा वर्षे वाराणस्यां तु पूर्वतः । आश्रित्य संस्थितो देवैः सह यक्षमहोरगैः विद्युत्सुविद्युच्च तदा योगमास्थाय शोभने । दीर्घतापज्वरं वायुकर्मयोगेन संश्रितौ ।। लोकपालायितं कृत्स्नं चक्रतुर्योगमायया तं दुर्जयं मृतं श्रुत्वा समुद्रान्तःस्थितं तदा । आनीय चतुरङ्गं तु देवान् प्रति विजग्मतुः आगत्य तौ तदा दैत्यौ महत्सैन्येन पर्वतम् । हिमवन्तं समाश्रित्य संस्थितौ तु बभूवतुः देवा अपि महत्सैन्यं संहत्य कृतदंशिताः । मन्त्रयाञ्चक्रुरव्यग्रा ऐन्द्रं पदमभीप्सवः अब्रवीत् तत्र देवानां गुरुराङ्गिरसो मुनिः । गोमेधेन यजघ्वं वै प्रथमेन तदन्तरम् यष्टव्यं क्रतुभिः सर्वैरेकस्थितिरथामराः । उपदेशो मया दत्तः क्रियतां शीघ्रमेष वै एवमुक्तास्तदा देवा गाः पशूंश्चानुकल्प्य ते । मुमुचुश्चरणार्थाय रक्षार्थं सरमां ददुः ताश्च गावो देवशुन्या रक्ष्यमाणा धराधरे । तत्र जग्मुस्तदा गावश्चरन्त्यो यत्र तेऽसुराः ते च गावस्तु ता दृष्ट्वा शुक्रमूचुः पुरोहितम् । पश्वर्थं देवगा ब्रह्मंश्चार्यन्ते रक्षमाणया । देवशून्या सरमया वद किं क्रियतेऽधुना एवमुक्तस्तदा शुक्रः प्रत्युवाचासुरांस्तदा । एता गा ह्रियतां शीघ्रमसुरा मा विलम्बथ एवमुक्तास्तदा दैत्या जह्रुस्ता गा यदृच्छया । हृतासु तासु सरमा मार्गमन्वेषणे रता अपश्यत् सा दितेः पुत्रैर्नीता गावो धराधरे । दैत्यैरपि शुनी दृष्टा दृष्टमार्गा विशेषतः दृष्ट्वा ते तां च साम्नैव सामपूर्वमिदं वचः । आसां गवां तु दुग्ध्वैव क्षीरं त्वं सरमे शुभे पिबस्वैवमिति प्रोक्ता तस्यै तद् ददुरञ्जसा । दत्त्वा तु क्षीरपानं तु तस्यै ते दैत्यनायकाः मा भद्रे देवराजाय गाश्चेमा विनिवेदय । एवमुक्त्वा ततो दैत्या मुमुचुस्तां शुनीं वने तैर्मुक्ता सा सुरांस्तूर्णं जगाम खलु वेपती । नमश्चक्रे च देवेन्द्रं सरमा सुरसत्तमम् तस्याश्च मरुतो देवा देवेन्द्रेण निरूपिताः । गूढं गच्छत रक्षार्थं देवशुन्या महाबलाः इत्युक्तास्तेन सूक्ष्मेण वपुषा जग्मुरञ्जसा । तेऽप्यागम्य सुरेन्द्राय नमश्रक्रुर्धराधरे तां देवराजः पप्रच्छ क्व गावः सरमेऽभवन् । एवमुक्ता तु सरमा न जानामीति चाब्रवीत् तत इन्द्रो रुषा युक्तो यज्ञार्थमुपकल्पिताः । गावः क्व चेति मरुतः प्रोवाचेदं शुनी कथम् एवमुक्तास्तु मरुतो देवेन्द्रेण धराधरे । कथयामासुरव्यग्राः कर्म्म तत् सरमाकृतम् तत इन्द्रः समुत्थाय पदा संताडयच्छुनीम् । क्रोधेन महताविष्टो देवेन्द्रः पाकशासनः क्षीरं पीतं त्वया मूढे गावस्ताश्चासुरैर्हृताः । एवमुक्त्वा पदा तेन ताडिता सरमा धरे तस्येन्द्रपादघातेन क्षीरं वक्त्रात् प्रसुस्त्रुवे । स्त्रवता तेन पयसा सा शुनी यत्र गा भवन् । जगाम तत्र देवेन्द्रः सहसैन्यस्तदा धरे गत्वा चापश्यद् देवेन्द्रस्ता गा दैत्यैरुपाहृताः । पालनां चक्रुर्ये दैत्या बलिनो भृशम् । ते सैन्यैर्निहताः सद्यस्तत्यजुर्गाः स्वमूर्त्तिभिः सामन्तैश्च सुरेन्द्रोऽथ वृतः परमहर्षितैः । ताश्च लब्ध्वा महेन्द्रस्तु मुदा परमया युतः चकार यज्ञान् विविधान् सहस्त्रानपि स प्रभुः । क्रियमाणैस्ततो यज्ञैर्ववृधेन्द्रस्य तद् बलम् वर्द्धितेन बलेनेन्द्रो देवसैन्यमुवाच ह । सन्नह्यन्तां सुराः शीघ्रं दैत्यानां वधकर्मणि एवमुक्तास्ततो देवाः सन्नद्धास्तत्क्षणेऽभवन् । असुराणामभावाय जग्मुर्देवाः सवासवाः गत्वा तु युयुधुस्तूर्णं विजिग्युस्त्वासुरीं चमूम् । जिताश्च देवैरसुरा हतशेषा धराधरे । ममज्जुः सागरजले भयत्रस्ता विचेतसः देवराजोऽपि त्रिदिवं लोकपालैः समं धरे । आरुह्य बुभुजे प्राग्वत् स देवो देवराट् प्रभुः य एनं श्रृणुयान्नित्यं सरमाख्यानमुत्तमम् । स गोमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः भ्रष्टराज्यश्च यो राजा श्रृणोतीदं समाहितः । स देवेन्द्र इव स्वर्गं राज्यं स्वं लभते नरः

dharaṇyuvāca | tadā durvāsasā śapto devarājaḥ śatakratuḥ | vasiṣyasi tvaṃ marttyeṣu supratīkasutena tu utsādito divo mūḍhetyevamuktastu bhūdhara | indro marttyamupāgamya sarvadevasamanvitaḥ kiṃ cakāra ca tasmiṃstu durjaye ca nipātite | parameṣṭhinā bhagavatā tena yogaviduttamau svarge vidyutsuvidyucca tau ca kiṃ cakratustadā | etanme saṃśayaṃ deva kathayasva prasādataḥ śrīvarāha uvāca | dūrjayena jito dhātri devarājaḥ śatakratuḥ | bhārate hi tadā varṣe vārāṇasyāṃ tu pūrvataḥ | āśritya saṃsthito devaiḥ saha yakṣamahoragaiḥ vidyutsuvidyucca tadā yogamāsthāya śobhane | dīrghatāpajvaraṃ vāyukarmayogena saṃśritau || lokapālāyitaṃ kṛtsnaṃ cakraturyogamāyayā taṃ durjayaṃ mṛtaṃ śrutvā samudrāntaḥsthitaṃ tadā | ānīya caturaṅgaṃ tu devān prati vijagmatuḥ āgatya tau tadā daityau mahatsainyena parvatam | himavantaṃ samāśritya saṃsthitau tu babhūvatuḥ devā api mahatsainyaṃ saṃhatya kṛtadaṃśitāḥ | mantrayāñcakruravyagrā aindraṃ padamabhīpsavaḥ abravīt tatra devānāṃ gururāṅgiraso muniḥ | gomedhena yajaghvaṃ vai prathamena tadantaram yaṣṭavyaṃ kratubhiḥ sarvairekasthitirathāmarāḥ | upadeśo mayā dattaḥ kriyatāṃ śīghrameṣa vai evamuktāstadā devā gāḥ paśūṃścānukalpya te | mumucuścaraṇārthāya rakṣārthaṃ saramāṃ daduḥ tāśca gāvo devaśunyā rakṣyamāṇā dharādhare | tatra jagmustadā gāvaścarantyo yatra te'surāḥ te ca gāvastu tā dṛṣṭvā śukramūcuḥ purohitam | paśvarthaṃ devagā brahmaṃścāryante rakṣamāṇayā | devaśūnyā saramayā vada kiṃ kriyate'dhunā evamuktastadā śukraḥ pratyuvācāsurāṃstadā | etā gā hriyatāṃ śīghramasurā mā vilambatha evamuktāstadā daityā jahrustā gā yadṛcchayā | hṛtāsu tāsu saramā mārgamanveṣaṇe ratā apaśyat sā diteḥ putrairnītā gāvo dharādhare | daityairapi śunī dṛṣṭā dṛṣṭamārgā viśeṣataḥ dṛṣṭvā te tāṃ ca sāmnaiva sāmapūrvamidaṃ vacaḥ | āsāṃ gavāṃ tu dugdhvaiva kṣīraṃ tvaṃ sarame śubhe pibasvaivamiti proktā tasyai tad dadurañjasā | dattvā tu kṣīrapānaṃ tu tasyai te daityanāyakāḥ mā bhadre devarājāya gāścemā vinivedaya | evamuktvā tato daityā mumucustāṃ śunīṃ vane tairmuktā sā surāṃstūrṇaṃ jagāma khalu vepatī | namaścakre ca devendraṃ saramā surasattamam tasyāśca maruto devā devendreṇa nirūpitāḥ | gūḍhaṃ gacchata rakṣārthaṃ devaśunyā mahābalāḥ ityuktāstena sūkṣmeṇa vapuṣā jagmurañjasā | te'pyāgamya surendrāya namaśrakrurdharādhare tāṃ devarājaḥ papraccha kva gāvaḥ sarame'bhavan | evamuktā tu saramā na jānāmīti cābravīt tata indro ruṣā yukto yajñārthamupakalpitāḥ | gāvaḥ kva ceti marutaḥ provācedaṃ śunī katham evamuktāstu maruto devendreṇa dharādhare | kathayāmāsuravyagrāḥ karmma tat saramākṛtam tata indraḥ samutthāya padā saṃtāḍayacchunīm | krodhena mahatāviṣṭo devendraḥ pākaśāsanaḥ kṣīraṃ pītaṃ tvayā mūḍhe gāvastāścāsurairhṛtāḥ | evamuktvā padā tena tāḍitā saramā dhare tasyendrapādaghātena kṣīraṃ vaktrāt prasustruve | stravatā tena payasā sā śunī yatra gā bhavan | jagāma tatra devendraḥ sahasainyastadā dhare gatvā cāpaśyad devendrastā gā daityairupāhṛtāḥ | pālanāṃ cakrurye daityā balino bhṛśam | te sainyairnihatāḥ sadyastatyajurgāḥ svamūrttibhiḥ sāmantaiśca surendro'tha vṛtaḥ paramaharṣitaiḥ | tāśca labdhvā mahendrastu mudā paramayā yutaḥ cakāra yajñān vividhān sahastrānapi sa prabhuḥ | kriyamāṇaistato yajñairvavṛdhendrasya tad balam varddhitena balenendro devasainyamuvāca ha | sannahyantāṃ surāḥ śīghraṃ daityānāṃ vadhakarmaṇi evamuktāstato devāḥ sannaddhāstatkṣaṇe'bhavan | asurāṇāmabhāvāya jagmurdevāḥ savāsavāḥ gatvā tu yuyudhustūrṇaṃ vijigyustvāsurīṃ camūm | jitāśca devairasurā hataśeṣā dharādhare | mamajjuḥ sāgarajale bhayatrastā vicetasaḥ devarājo'pi tridivaṃ lokapālaiḥ samaṃ dhare | āruhya bubhuje prāgvat sa devo devarāṭ prabhuḥ ya enaṃ śrṛṇuyānnityaṃ saramākhyānamuttamam | sa gomedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ bhraṣṭarājyaśca yo rājā śrṛṇotīdaṃ samāhitaḥ | sa devendra iva svargaṃ rājyaṃ svaṃ labhate naraḥ