Varaha Purana — Chapter 14

VrP 14.14

मार्कण्डेय उवाच । एतन्मे कथितं पूर्वं ब्रह्मपुत्रेण धीमता । सनकानुजेन विप्रर्षे ब्राह्मणान् श्रृणु सांप्रतम् त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् । वेदवित् श्रोत्रियो योगी तथा वै ज्योष्ठसामगः ऋत्विजं भागिनेयं च दौहित्रं श्वसुरं तथा । जामातरं मातुलं च तपोनिष्ठं च ब्राह्मणम् पञ्चाग्न्यभिरतं चैव शिष्यं संबन्धिनं तथा । मातापितृरतं चैव एताञ्छ्राद्धे नियोजयेत् मित्रध्रुक् कुनखी चैव श्यावदन्तस्तथा द्विजः । कन्यादूषयिता वह्निवेदोज्झः सोमविक्रयी अभिशप्तस्तथा स्तेनः पिशुनो ग्रामयाजकः । भृतकाध्यापकश्चैव भृतकाध्यापितश्च यः परपूर्वापतिश्चैव मातापित्रोस्तथोज्झकः । वृषलीसूतिपोष्यश्च वृषलीपतिरेव च । तथा देवलकश्चापि श्राद्धे नार्हन्ति केतनम् प्रथमेऽह्नि बुधः कुर्याद् विप्राग्र्याणां निमन्त्रणम् । आनिमन्त्र्य द्विजान् गेहमागतान् भोजयेद् यतीन् पादशौचादिना गेहमागतान् भोजयेद् द्विजान् । पवित्रपाणिराचान्तानासनेषूपवेशयेत् पितॄणामयुजो युग्मान् देवानामपि योजयेत् । देवानामेकमेकं वा पितॄणां च नियोजयेत् तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् । कुर्वीत भक्तिसंपन्नसक्तन्त्रं वा वैश्वदेविकम् प्राङ्मुखं भोजभेद् विप्रं देवानामुभयात्मकम् । पितृपैतामहानां च भोजयेच्चाप्युदङ्मुखान् पृथक् तयोः केचिदाहुः श्राद्धस्य करणं द्विज । एकत्रैकेन पाकेन वदन्त्यन्ये महर्षयः विष्टरार्थं कुशान् दत्त्वा संपूज्यार्घविधानतः । कुर्यादावाहनं प्राज्ञो देवानां तदनुज्ञया यवाम्बुना च देवानां दद्यादर्घ्यं विधानवित् । सुगन्धधूपदीपांश्च दत्त्वा तेभ्यो यथाविधि । पितॄणामपसकव्येन सर्वमेवोपकल्पयेत् अनुज्ञां च ततः प्राप्य दत्त्वा दर्भान् द्विधाकृतान् । मन्त्रपूर्वं पितॄणां तु कुर्यादावाहनं बुधः । तिलाम्बुना चापसव्यं दद्यादर्ध्यादिकं बुधः काले तत्रातिथिं प्राप्तमन्नकामं द्विजाध्वगम् । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः कामं तमपि पूजयेत् योगिनो विविधै रूपैर्नराणामुपकारिणः । भ्रमन्ति पृथिवीमेतामविज्ञातस्वरूपिणः तस्मादभ्यर्चयेत् प्राप्तं श्राद्धकालेऽतिथिं बुधः । श्राद्धक्रियाफलं हन्ति द्विजेन्द्रापूजितोऽतिथिः जुहुयाद् व्यञ्जनं क्षारैर्वर्ज्यमन्नं ततोऽनले । अनुज्ञातो द्बिजैस्तैस्तु त्रिः कृत्वा पुरुषर्षभ अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमाहुतिः । सोमाय वै पितृमते दातव्या तदनन्तरम् वैवस्वताय चैवान्या तृतीया दीयताहुतिः । हुतावशिष्टमल्पाल्पं विप्रपात्रेषु निर्वपेत् ततोऽन्नं मृष्टमत्यर्थमभीष्टमभिसंस्कृतम् । दत्त्वा जुषध्वमिच्छातो वाच्यमेतदनिष्ठुरम् भोक्तव्यं तैश्च तच्चित्तैर्मौनिभिः सुमुखैः सुखम् । अक्रुध्यता अत्वरता देयं तेनापि भक्तितः रक्षोघ्नमन्त्रपठनं भूमेरास्तरणं तिलैः । कृत्वाऽध्येयाश्च पितरस्त एव द्विजसत्तमाः पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य होमाप्यायितमूर्त्तयः पितापितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य विप्रदेहेषु संस्थिताः पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु पिण्डेषु मया दत्तेषु भूतले पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु मे भक्त्या यन्मयैतदुदाहृतम् मातामहस्तृप्तिमुपैतु तस्य तथा पिता तस्य पिता ततोऽन्यः । विश्वेऽथ देवाः परमां प्रयान्तु तृप्तिं प्रणश्यन्तु च यातुधानाः यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकव्य- भोक्ताऽव्ययात्मा हरिरीश्वरोऽत्र । तत्सन्निधानादपयान्तु सद्यो रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सर्वे तृप्तेष्वेतेषु विप्रेषु किरेदन्नं महीतले । दद्यादाचमनार्थाय तेभ्यो वारि सकृत्सकृत् सुतृप्तैस्तैरनुज्ञातः सर्वेणान्नेन भूतले । सलिलेन ततः पिण्डान् समागृह्य समाहितः पितृतीर्थेन सलिलं तथैव सलिलाञ्जलिम् । मातामहेभ्यस्तेनैव पिण्डांस्तीर्थेन निर्वपेत्। दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पुष्पधूपादिपूजिताम् स्वपित्रे प्रथमं पिण्डं दद्यादुच्छिष्टसन्निधौ । पितामहाय चैवान्यं तत्पित्रे च तथाऽपरम् दर्भमूले लेपभुजः प्रीणयेल्लेपघर्षणात् । पिण्डे मातामहे तद्वद् गन्धमाल्यादिसंयुतैः पूजयित्वा द्विजाग्र्याणां दद्यादाचमनं बुधः । पैत्रेभ्यः प्रथमं भक्त्या तन्मनस्को द्विजेश्वर सुस्वधेत्याशिषा युक्तां दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् । दत्त्वा च दक्षिणां तेभ्यो वाचयेद् वैश्वदेविकान् । प्रीयन्तामिति ये विश्वे देवास्तेन इतीरयेत् तथेति चोक्ते तैर्विप्रैः प्रार्थनीयास्तथाशिषः । पश्चाद् विसर्जयेद् देवान् पूर्वं पैत्रान्महामते मातामहानामप्येवं सह देवैः क्रमः स्मृतः । भोजने च स्वशक्त्या च दाने तद्वद् विसर्ज्जने । आपादशौचनात् पूर्वं कुर्यादेव द्विजन्मसु जानन्तं प्रथमं पित्र्यं तथा मातामहेषु च । विसर्जयेत् प्रीतिवचः संमान्याभ्यर्थितांस्ततः । निवर्त्तेताभ्यनुज्ञात आद्वारान्तमनुव्रजेत् ततस्तु वैश्वदेवाख्यां कुर्यान्नित्यक्रियां ततः । भुञ्जीयाच्च समं पूज्य भृत्यबन्धुभिरात्मना एवं श्राद्धं बुधः कुर्यात् पित्र्यं मातामहं तथा । श्राद्धैराप्यायिता दद्युः सर्वान् कामान् पितामहाः त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । रजतस्य तथा दानं तथा संदर्शनादिकम् वर्ज्यस्तु कुर्वता श्राद्धं क्रोधोऽध्वगममं त्वरा । भोक्तुरप्यत्र विप्रेन्द्र त्रयमेतन्न संशयः विश्वेदेवाः सपितरस्तथा मातामहा द्विज । कुलं चाप्यायते पुंसां सर्वं श्राद्धं प्रकुर्वताम् सोमाधारः पितृगणो योगाधारश्च चन्द्रमाः । श्राद्धं योगिनियुक्तं तु तस्मद् विप्रेन्द्र शस्यते सहस्त्रस्यापि विप्राणां योगी चेत् पुरतः स्थितः । सर्वान् भोक्तॄंस्तारयति यजमानं तथा द्विज मह्यं सनत्कुमारेण पूर्वकल्पे द्विजोत्तम । कथितं वायुना चापि देवानां शंभुना तथा ऋषीणां शक्तिपुत्रेण तथा मैत्रेयसंज्ञिते । भविष्यति क्रमाद् यावन् मया ते कथितं द्विज ) इयं सर्वपुराणेषु सामान्या पैतृकी क्रिया । एतत् क्रमात् कर्मकाण्डं ज्ञात्वा मुच्येत बन्धनात् एतदाश्रित्य निर्वाणं ऋषयः संशितव्रताः । प्राप्ता गौरमुखेदानीं त्वमप्येवं परो भव इति ते कथितं भक्त्या पृच्छतो द्विजसत्तम । पितॄन् यष्ट्वा हरिं ध्यायेद् यस्तस्य किमतः परम् । न तस्मात् परतः पित्र्यं तन्त्रमस्तीति निश्चयः

mārkaṇḍeya uvāca | etanme kathitaṃ pūrvaṃ brahmaputreṇa dhīmatā | sanakānujena viprarṣe brāhmaṇān śrṛṇu sāṃpratam triṇāciketastrimadhustrisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit | vedavit śrotriyo yogī tathā vai jyoṣṭhasāmagaḥ ṛtvijaṃ bhāgineyaṃ ca dauhitraṃ śvasuraṃ tathā | jāmātaraṃ mātulaṃ ca taponiṣṭhaṃ ca brāhmaṇam pañcāgnyabhirataṃ caiva śiṣyaṃ saṃbandhinaṃ tathā | mātāpitṛrataṃ caiva etāñchrāddhe niyojayet mitradhruk kunakhī caiva śyāvadantastathā dvijaḥ | kanyādūṣayitā vahnivedojjhaḥ somavikrayī abhiśaptastathā stenaḥ piśuno grāmayājakaḥ | bhṛtakādhyāpakaścaiva bhṛtakādhyāpitaśca yaḥ parapūrvāpatiścaiva mātāpitrostathojjhakaḥ | vṛṣalīsūtipoṣyaśca vṛṣalīpatireva ca | tathā devalakaścāpi śrāddhe nārhanti ketanam prathame'hni budhaḥ kuryād viprāgryāṇāṃ nimantraṇam | ānimantrya dvijān gehamāgatān bhojayed yatīn pādaśaucādinā gehamāgatān bhojayed dvijān | pavitrapāṇirācāntānāsaneṣūpaveśayet pitṝṇāmayujo yugmān devānāmapi yojayet | devānāmekamekaṃ vā pitṝṇāṃ ca niyojayet tathā mātāmahaśrāddhaṃ vaiśvadevasamanvitam | kurvīta bhaktisaṃpannasaktantraṃ vā vaiśvadevikam prāṅmukhaṃ bhojabhed vipraṃ devānāmubhayātmakam | pitṛpaitāmahānāṃ ca bhojayeccāpyudaṅmukhān pṛthak tayoḥ kecidāhuḥ śrāddhasya karaṇaṃ dvija | ekatraikena pākena vadantyanye maharṣayaḥ viṣṭarārthaṃ kuśān dattvā saṃpūjyārghavidhānataḥ | kuryādāvāhanaṃ prājño devānāṃ tadanujñayā yavāmbunā ca devānāṃ dadyādarghyaṃ vidhānavit | sugandhadhūpadīpāṃśca dattvā tebhyo yathāvidhi | pitṝṇāmapasakavyena sarvamevopakalpayet anujñāṃ ca tataḥ prāpya dattvā darbhān dvidhākṛtān | mantrapūrvaṃ pitṝṇāṃ tu kuryādāvāhanaṃ budhaḥ | tilāmbunā cāpasavyaṃ dadyādardhyādikaṃ budhaḥ kāle tatrātithiṃ prāptamannakāmaṃ dvijādhvagam | brāhmaṇairabhyanujñātaḥ kāmaṃ tamapi pūjayet yogino vividhai rūpairnarāṇāmupakāriṇaḥ | bhramanti pṛthivīmetāmavijñātasvarūpiṇaḥ tasmādabhyarcayet prāptaṃ śrāddhakāle'tithiṃ budhaḥ | śrāddhakriyāphalaṃ hanti dvijendrāpūjito'tithiḥ juhuyād vyañjanaṃ kṣārairvarjyamannaṃ tato'nale | anujñāto dbijaistaistu triḥ kṛtvā puruṣarṣabha agnaye kavyavāhanāya svāheti prathamāhutiḥ | somāya vai pitṛmate dātavyā tadanantaram vaivasvatāya caivānyā tṛtīyā dīyatāhutiḥ | hutāvaśiṣṭamalpālpaṃ viprapātreṣu nirvapet tato'nnaṃ mṛṣṭamatyarthamabhīṣṭamabhisaṃskṛtam | dattvā juṣadhvamicchāto vācyametadaniṣṭhuram bhoktavyaṃ taiśca taccittairmaunibhiḥ sumukhaiḥ sukham | akrudhyatā atvaratā deyaṃ tenāpi bhaktitaḥ rakṣoghnamantrapaṭhanaṃ bhūmerāstaraṇaṃ tilaiḥ | kṛtvā'dhyeyāśca pitarasta eva dvijasattamāḥ pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ | mama tṛptiṃ prayāntvadya homāpyāyitamūrttayaḥ pitāpitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ | mama tṛptiṃ prayāntvadya vipradeheṣu saṃsthitāḥ pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ | tṛptiṃ prayāntu piṇḍeṣu mayā datteṣu bhūtale pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ | tṛptiṃ prayāntu me bhaktyā yanmayaitadudāhṛtam mātāmahastṛptimupaitu tasya tathā pitā tasya pitā tato'nyaḥ | viśve'tha devāḥ paramāṃ prayāntu tṛptiṃ praṇaśyantu ca yātudhānāḥ yajñeśvaro havyasamastakavya- bhoktā'vyayātmā harirīśvaro'tra | tatsannidhānādapayāntu sadyo rakṣāṃsyaśeṣāṇyasurāśca sarve tṛpteṣveteṣu vipreṣu kiredannaṃ mahītale | dadyādācamanārthāya tebhyo vāri sakṛtsakṛt sutṛptaistairanujñātaḥ sarveṇānnena bhūtale | salilena tataḥ piṇḍān samāgṛhya samāhitaḥ pitṛtīrthena salilaṃ tathaiva salilāñjalim | mātāmahebhyastenaiva piṇḍāṃstīrthena nirvapet| dakṣiṇāgreṣu darbheṣu puṣpadhūpādipūjitām svapitre prathamaṃ piṇḍaṃ dadyāducchiṣṭasannidhau | pitāmahāya caivānyaṃ tatpitre ca tathā'param darbhamūle lepabhujaḥ prīṇayellepagharṣaṇāt | piṇḍe mātāmahe tadvad gandhamālyādisaṃyutaiḥ pūjayitvā dvijāgryāṇāṃ dadyādācamanaṃ budhaḥ | paitrebhyaḥ prathamaṃ bhaktyā tanmanasko dvijeśvara susvadhetyāśiṣā yuktāṃ dadyācchaktyā ca dakṣiṇām | dattvā ca dakṣiṇāṃ tebhyo vācayed vaiśvadevikān | prīyantāmiti ye viśve devāstena itīrayet tatheti cokte tairvipraiḥ prārthanīyāstathāśiṣaḥ | paścād visarjayed devān pūrvaṃ paitrānmahāmate mātāmahānāmapyevaṃ saha devaiḥ kramaḥ smṛtaḥ | bhojane ca svaśaktyā ca dāne tadvad visarjjane | āpādaśaucanāt pūrvaṃ kuryādeva dvijanmasu jānantaṃ prathamaṃ pitryaṃ tathā mātāmaheṣu ca | visarjayet prītivacaḥ saṃmānyābhyarthitāṃstataḥ | nivarttetābhyanujñāta ādvārāntamanuvrajet tatastu vaiśvadevākhyāṃ kuryānnityakriyāṃ tataḥ | bhuñjīyācca samaṃ pūjya bhṛtyabandhubhirātmanā evaṃ śrāddhaṃ budhaḥ kuryāt pitryaṃ mātāmahaṃ tathā | śrāddhairāpyāyitā dadyuḥ sarvān kāmān pitāmahāḥ trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapastilāḥ | rajatasya tathā dānaṃ tathā saṃdarśanādikam varjyastu kurvatā śrāddhaṃ krodho'dhvagamamaṃ tvarā | bhokturapyatra viprendra trayametanna saṃśayaḥ viśvedevāḥ sapitarastathā mātāmahā dvija | kulaṃ cāpyāyate puṃsāṃ sarvaṃ śrāddhaṃ prakurvatām somādhāraḥ pitṛgaṇo yogādhāraśca candramāḥ | śrāddhaṃ yoginiyuktaṃ tu tasmad viprendra śasyate sahastrasyāpi viprāṇāṃ yogī cet purataḥ sthitaḥ | sarvān bhoktṝṃstārayati yajamānaṃ tathā dvija mahyaṃ sanatkumāreṇa pūrvakalpe dvijottama | kathitaṃ vāyunā cāpi devānāṃ śaṃbhunā tathā ṛṣīṇāṃ śaktiputreṇa tathā maitreyasaṃjñite | bhaviṣyati kramād yāvan mayā te kathitaṃ dvija ) iyaṃ sarvapurāṇeṣu sāmānyā paitṛkī kriyā | etat kramāt karmakāṇḍaṃ jñātvā mucyeta bandhanāt etadāśritya nirvāṇaṃ ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ | prāptā gauramukhedānīṃ tvamapyevaṃ paro bhava iti te kathitaṃ bhaktyā pṛcchato dvijasattama | pitṝn yaṣṭvā hariṃ dhyāyed yastasya kimataḥ param | na tasmāt parataḥ pitryaṃ tantramastīti niścayaḥ

VrP 14.15

धरण्युवाच । एवं श्राद्धविधिं श्रुत्वा मार्कण्डेयान्महामुनिः । तदा गौरमुखो देव किमूर्ध्वं कृतवान् विभो

dharaṇyuvāca | evaṃ śrāddhavidhiṃ śrutvā mārkaṇḍeyānmahāmuniḥ | tadā gauramukho deva kimūrdhvaṃ kṛtavān vibho

Dharaṇī said: Having heard the rule of śrāddha thus from Mārkaṇḍeya, what did the great sage Gauramukha then do next, O god, O lord?

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition