Varaha Purana — Chapter 13

VrP 13.13

धरण्युवाच । एतत् तन्महदाश्चर्यं दृष्ट्वा गौरमुखो मुनिः । ते चापि मणिजाः प्राप्ताः किं फलं तु वरं गुरोः कोऽसौ गौरमुखः श्रीमान् मुनिः परमधार्म्मिकः । किं चकार हरेः कर्म्म दृष्ट्वाऽसौ मुनिपुंगवः श्रीवराह उवाच । निमिषेण कृतं कर्म दृष्ट्वा भगवतो मुनिः । आरिराधयिषुर्देवं तमेव प्रययौ वनम् । प्रभासं नाम सोमस्य तीर्थं परमदुर्लभम् तत्र दैत्यान्तकृद् देवः प्रोच्यते तीर्थचिन्तकैः । आराधयामास हरिं दैत्यसूदनसंज्ञितम् तस्याराधयतो देवं हरिं नारायणं प्रभुम् । आजगाम महायोगी मार्कण्डेयो महामुनिः तं दृष्ट्वाऽभ्यागतं दूरादर्घपाद्येन सो मुनिः । अर्चयामास तं भक्त्या मुदा परमया युतः कौश्यां वृष्यां तदासीनं पप्रच्छेदं मुनिस्तदा । शाधिं मां मुनिशार्दूल किं करोमि महाव्रत एवमुक्तः स विप्रेन्द्रो मार्कण्डेयो महातपाः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा मुनिं गौरमुखं तदा मार्कण्डेय उवाच । एतदेव महत्कृत्यं यत्सतां संगमो भवेत् । यत्तु सान्देहिकं कार्यं तत्पृच्छस्व महामुने गौरमुख उवाच । एते हि पितरो नाम प्रोच्यन्ते वेदवादिभिः । सर्ववर्णषु सामान्या उताहोस्वित् पृथक् पृथक् मार्कण्डेयः । सर्वेषामेव देवानामाद्यो नारायणो गुरुः । तस्माद् ब्रह्मा समुत्पन्नः सोऽपि सप्तासृजन्मुनीन् मां यजस्वेति तेनोक्तास्तदा ते परमेष्ठिना । आत्मनात्मानमेवाग्रे अयजन्त इति श्रुतिः तेषां वै ब्रह्मजातानां महावैकारिकर्मणाम् । अशपद् व्यभिचारो हि महानेष कृतो यतः । प्रभ्रष्टज्ञानिनः सर्वे भविष्यथ न संशयः एवं शप्तास्ततस्ते वै ब्रह्मणात्मसमुद्भवाः । सद्यो वंशकरान् पुत्रानुत्पाद्य त्रिदिवं ययुः ततस्तेषु प्रयातेषु त्रिदिवं ब्रह्मवादिषु । तत्पुत्राः श्राद्धदानेन तर्पयामासुरञ्जसा ते च वैमानिकाः सर्वे ब्रह्मणः सप्त मानसाः । तत् पिण्डदानं मन्त्रोक्तं प्रपश्यन्तो व्यवस्थिताः गौरमुख उवाच । ये च ते पितरो ब्रह्मन् यं च कालं समासते । किं यतो वै पितृगणास्तस्मिंल्लोके व्यवस्थिताः मार्कण्डेय उवाच । प्रवर्त्तन्ते वराः केचिद् देवानां सोमवर्द्धनाः । ते मरीच्यादयः सप्त स्वर्गे ते पितरः स्मृताः चत्वारो मूर्त्तिमन्तो वै त्रयस्त्वन्ये ह्यमूर्त्तयः । तेषां लोकनिसर्गं च कीर्त्तयिष्यामि तच्छृणु प्रभावं च महर्धि च विस्तरेण निबोध मे । धर्ममूर्तिधरास्तेषां त्रयोऽन्ये परमा गणाः । तेषां नामानि लोकांश्च कीर्तयिष्यामि तच्छृणु लोकाः संतानका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः । अमूर्त्तयः पितृगणास्ते वै पुत्राः प्रजापतेः विराजस्य प्रजाश्रेष्ठा वैराजा इति ते स्मृताः ।। देवानां पितरस्ते हि तान् यजन्तीह देवताः एते वै लोकविभ्रष्टा लोकान् प्राप्य सनातनान् । पुनर्युगशतान्तेषु जायन्ते ब्रह्मवादिनः ते प्राप्य तां स्मृतिं भूयः साध्य योगमनुत्तमम् । चिन्त्य योगगतिं शुद्धां पुनरावृत्तिदुर्लभाम् एते स्म पितरः श्राद्धे योगिनां योगवर्द्धनाः । आप्यायितास्तु ते पूर्वं योगं योगबले रतौ तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिनां योगिसत्तम । एष वै प्रथमः सर्गः सोमपानामनुत्तमः एते त एकतनवो वर्तन्ते द्बिजसत्तमाः । भूर्लोकवासिनां याज्याः स्वर्गलोकनिवासिनः ।। ब्रह्मपुत्रा मरीच्याद्यास्तेषां याज्या महद्गताः कल्पवासिकसंज्ञानां तेषामपि जने गताः । सनकाद्यास्ततस्तेषां वैराजास्तपसि स्थिताः । तेषां सत्यगता मुक्ता इत्येषा पितृसंततिः अग्निष्वात्तेति मारीच्या वैराजा बर्हिसंज्ञिताः । सुकालेयापि पितरो वसिष्ठस्य प्रजापतेः । तेऽपि याज्यास्त्रिभिर्वर्णैर्न शूद्रेण पृथक्कृतम् वर्णत्रयाभ्यनुज्ञातः शूद्रः सर्वान् पितृन् यजेत् । न तु तस्य पृथक् सन्ति पितरः शूद्रजातयः मुक्तश्चेतनको ब्रह्मन् ननु विप्रेषु दृश्यते । विशेषशास्त्रदृष्ट्या तु पुराणानां च दर्शनात् एवं ऋषिस्तुतैः शास्त्रं ज्ञात्वा याज्यकसंभवान् । स्वयं सृष्ट्यां स्मृतिर्लब्धा पुत्राणां ब्रह्मणा ततः । परं निर्वाणमापन्नास्तेऽपि ज्ञानेन एव च वस्वादीनां कश्यपाद्या वर्णानां वसवादयः । अविशेषेण विज्ञेया गन्धर्वाद्या अपि ध्रुवम् एष ते पैतृकः सर्ग उद्देशेन महामुने । कथितो नान्त एवास्य वर्षकोट्या हि दृश्यते श्राद्धस्य कालान् वक्ष्यामि तान् श्रृणुष्व द्विजोत्तम । श्राद्धार्हमागतं द्रव्यं विशिष्टमथवा द्विजम् श्राद्धं कुर्वीत विज्ञाय व्यतीपातेऽयने तथा । विषुवे चैव संप्राप्ते ग्रहणे शशिसूर्ययोः । समस्तेष्वेव विप्रेन्द्र राशिष्वर्केऽतिगच्छति नक्षत्रग्रहपीडासु दुष्टस्वप्नावलोकने । इच्छाश्राद्धानि कुर्वीत नवसस्यागमे तथा अमावास्या यदा आर्द्राविशाखास्वातियोगिनो । श्राद्धैः पितृगणस्तृप्तिं तदाप्नोत्यष्टवार्षिकीम् अमावस्या यदा पुष्ये रौद्रेऽथर्क्षे पुनर्वसौ । द्वादशाब्दं तथा तृप्तिं प्रयान्ति पितरोऽर्च्चिताः वासवाजैकपादर्क्षे पितॄणां तृप्तिमिच्छताम् । वारुणे चाप्यमावास्या देवानामपि दुर्लभा नवस्वर्क्षेष्वमावास्या यदा तेषु द्विजोत्तम । तदा श्राद्धानि देयानि अक्षय्यफलमिच्छताम् । अपि कोटिसहस्त्रेण पुण्यस्यान्तो न विद्यते अथापरं पितरः श्राद्धकालं रहस्यमस्मत् प्रवदन्ति पुण्यम् । वैशाखमासस्य तु या तृतीया नवम्यसौ कार्त्तिकशुक्लपक्षे नभस्यमासस्य तमिस्त्रपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माघे । उपप्लवे चन्द्रमसो रवेश्च तथाष्टकास्वप्ययनद्वये च पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यात्पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः । श्राद्धं कृतं तेन समाःसहस्त्रं रहस्यमेतत् पितरो वदन्ति माघासिते पञ्चदशी कदाचि- दुपैति योगं यदि वारुणेन । ऋक्षेण कालः परमः पितॄणां न त्वल्पपुण्यैर्द्विज लभ्यतेऽसौ काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन् भवेत्तु विप्रेन्द्र सदा पितृभ्यः । दत्तं जलान्नं प्रददाति तृप्तिं वर्षायुतं तत्कुलजैर्मनुष्यैः तत्रैव चेद् भाद्रपदास्तु पूर्वाः काले तदा यैः क्रियते पितृभ्यः । श्राद्धं परा तृप्तिमुपेत्य तेन युगं समग्रं पितरः स्वपन्ति ।। श्राद्धं तु यत्पक्षमुदाहरन्ति तत्पैतृकं मुनिगणाः प्रवदन्ति तुष्टिम् गङ्गासरयूमथवा विपाशां सरस्वतीं नैमिषगोमतीं वा । ततोऽवगाह्यार्चनमादरेण कृत्वा पितॄणामहितानि हन्ति गायन्ति चैतत् पितरः कदा तु वर्षामघातृप्तिमवाप्य भूयः । माघासितान्ते शुभतीर्थतोयै- र्यास्याम तृप्तिं तनयादिदत्तैः चित्तं च वित्तं च नृणां विशुद्धं शस्तश्च कालः कथितो विधिश्च । पात्रं यथोक्तं परमा च भक्ति- र्नृणां प्रयच्छन्त्यभिवाञ्छितानि पितृगीतास्तथैवात्र श्लोकास्तान् श्रृणु सत्तम । श्रुत्वा तथैव भविता भाव्यं तत्र विधात्मना अपि धन्यः कुले जायादस्माकं मतिमान् नरः । अकुर्वन् वित्तशाठ्यं यः पिण्डान् यो निर्वपिष्यति रत्नवस्त्रमहायानं सर्वं भोगादिकं वसु । विभवे सति विप्रेभ्यो अस्मानुद्दिश्य दास्यति अन्नेन वा यथाशक्त्या कालेऽस्मिन् भक्तिनम्रधीः । भोजयिष्यति विप्राग्र्यांस्तन्मात्रविभवो नरः असमर्थोऽन्नदानस्य वन्यशाकं स्वशक्तितः । प्रदास्यतिद्विजाग्र्येभ्यः स्वल्पां यो वापि दक्षिणाम् तत्राप्यसामर्थ्ययुतः कराग्राग्रस्थितांस्तिलान् । प्रणम्य द्विजमुख्याय कस्मैचिद् द्विज दास्यति तिलैः सप्ताष्टभिर्वापि समवेतां जलाञ्जलिम् । भक्तिनम्रः समुद्दिश्याप्यस्माकं संप्रदास्यति यतः कुतश्चित् संप्राप्य गोभ्यो वापि गवाह्निकम् । अभावे प्रीणयत्यस्मान् भक्त्या युक्तः प्रदास्यति सर्वाभावे वनं गत्वा कक्षामूलप्रदर्शकः । सूर्यादिलोकपालानामिदमुच्चैः पठिष्यति न मेऽस्ति वित्तं न धनं न चान्य- च्छ्राद्धस्य योग्यं स्वपितॄन् नतोऽस्मि । तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ भुजौ ततौ वर्त्मनि मारुतस्य इत्येतत् पितृभिर्गीतं भावाभावप्रयोजनम् । कृतं तेन भवेच्छ्राद्धं य एवं कुरुते द्विज

dharaṇyuvāca | etat tanmahadāścaryaṃ dṛṣṭvā gauramukho muniḥ | te cāpi maṇijāḥ prāptāḥ kiṃ phalaṃ tu varaṃ guroḥ ko'sau gauramukhaḥ śrīmān muniḥ paramadhārmmikaḥ | kiṃ cakāra hareḥ karmma dṛṣṭvā'sau munipuṃgavaḥ śrīvarāha uvāca | nimiṣeṇa kṛtaṃ karma dṛṣṭvā bhagavato muniḥ | ārirādhayiṣurdevaṃ tameva prayayau vanam | prabhāsaṃ nāma somasya tīrthaṃ paramadurlabham tatra daityāntakṛd devaḥ procyate tīrthacintakaiḥ | ārādhayāmāsa hariṃ daityasūdanasaṃjñitam tasyārādhayato devaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum | ājagāma mahāyogī mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ taṃ dṛṣṭvā'bhyāgataṃ dūrādarghapādyena so muniḥ | arcayāmāsa taṃ bhaktyā mudā paramayā yutaḥ kauśyāṃ vṛṣyāṃ tadāsīnaṃ papracchedaṃ munistadā | śādhiṃ māṃ muniśārdūla kiṃ karomi mahāvrata evamuktaḥ sa viprendro mārkaṇḍeyo mahātapāḥ | uvāca ślakṣṇayā vācā muniṃ gauramukhaṃ tadā mārkaṇḍeya uvāca | etadeva mahatkṛtyaṃ yatsatāṃ saṃgamo bhavet | yattu sāndehikaṃ kāryaṃ tatpṛcchasva mahāmune gauramukha uvāca | ete hi pitaro nāma procyante vedavādibhiḥ | sarvavarṇaṣu sāmānyā utāhosvit pṛthak pṛthak mārkaṇḍeyaḥ | sarveṣāmeva devānāmādyo nārāyaṇo guruḥ | tasmād brahmā samutpannaḥ so'pi saptāsṛjanmunīn māṃ yajasveti tenoktāstadā te parameṣṭhinā | ātmanātmānamevāgre ayajanta iti śrutiḥ teṣāṃ vai brahmajātānāṃ mahāvaikārikarmaṇām | aśapad vyabhicāro hi mahāneṣa kṛto yataḥ | prabhraṣṭajñāninaḥ sarve bhaviṣyatha na saṃśayaḥ evaṃ śaptāstataste vai brahmaṇātmasamudbhavāḥ | sadyo vaṃśakarān putrānutpādya tridivaṃ yayuḥ tatasteṣu prayāteṣu tridivaṃ brahmavādiṣu | tatputrāḥ śrāddhadānena tarpayāmāsurañjasā te ca vaimānikāḥ sarve brahmaṇaḥ sapta mānasāḥ | tat piṇḍadānaṃ mantroktaṃ prapaśyanto vyavasthitāḥ gauramukha uvāca | ye ca te pitaro brahman yaṃ ca kālaṃ samāsate | kiṃ yato vai pitṛgaṇāstasmiṃlloke vyavasthitāḥ mārkaṇḍeya uvāca | pravarttante varāḥ kecid devānāṃ somavarddhanāḥ | te marīcyādayaḥ sapta svarge te pitaraḥ smṛtāḥ catvāro mūrttimanto vai trayastvanye hyamūrttayaḥ | teṣāṃ lokanisargaṃ ca kīrttayiṣyāmi tacchṛṇu prabhāvaṃ ca mahardhi ca vistareṇa nibodha me | dharmamūrtidharāsteṣāṃ trayo'nye paramā gaṇāḥ | teṣāṃ nāmāni lokāṃśca kīrtayiṣyāmi tacchṛṇu lokāḥ saṃtānakā nāma yatra tiṣṭhanti bhāsvarāḥ | amūrttayaḥ pitṛgaṇāste vai putrāḥ prajāpateḥ virājasya prajāśreṣṭhā vairājā iti te smṛtāḥ || devānāṃ pitaraste hi tān yajantīha devatāḥ ete vai lokavibhraṣṭā lokān prāpya sanātanān | punaryugaśatānteṣu jāyante brahmavādinaḥ te prāpya tāṃ smṛtiṃ bhūyaḥ sādhya yogamanuttamam | cintya yogagatiṃ śuddhāṃ punarāvṛttidurlabhām ete sma pitaraḥ śrāddhe yogināṃ yogavarddhanāḥ | āpyāyitāstu te pūrvaṃ yogaṃ yogabale ratau tasmācchrāddhāni deyāni yogināṃ yogisattama | eṣa vai prathamaḥ sargaḥ somapānāmanuttamaḥ ete ta ekatanavo vartante dbijasattamāḥ | bhūrlokavāsināṃ yājyāḥ svargalokanivāsinaḥ || brahmaputrā marīcyādyāsteṣāṃ yājyā mahadgatāḥ kalpavāsikasaṃjñānāṃ teṣāmapi jane gatāḥ | sanakādyāstatasteṣāṃ vairājāstapasi sthitāḥ | teṣāṃ satyagatā muktā ityeṣā pitṛsaṃtatiḥ agniṣvātteti mārīcyā vairājā barhisaṃjñitāḥ | sukāleyāpi pitaro vasiṣṭhasya prajāpateḥ | te'pi yājyāstribhirvarṇairna śūdreṇa pṛthakkṛtam varṇatrayābhyanujñātaḥ śūdraḥ sarvān pitṛn yajet | na tu tasya pṛthak santi pitaraḥ śūdrajātayaḥ muktaścetanako brahman nanu vipreṣu dṛśyate | viśeṣaśāstradṛṣṭyā tu purāṇānāṃ ca darśanāt evaṃ ṛṣistutaiḥ śāstraṃ jñātvā yājyakasaṃbhavān | svayaṃ sṛṣṭyāṃ smṛtirlabdhā putrāṇāṃ brahmaṇā tataḥ | paraṃ nirvāṇamāpannāste'pi jñānena eva ca vasvādīnāṃ kaśyapādyā varṇānāṃ vasavādayaḥ | aviśeṣeṇa vijñeyā gandharvādyā api dhruvam eṣa te paitṛkaḥ sarga uddeśena mahāmune | kathito nānta evāsya varṣakoṭyā hi dṛśyate śrāddhasya kālān vakṣyāmi tān śrṛṇuṣva dvijottama | śrāddhārhamāgataṃ dravyaṃ viśiṣṭamathavā dvijam śrāddhaṃ kurvīta vijñāya vyatīpāte'yane tathā | viṣuve caiva saṃprāpte grahaṇe śaśisūryayoḥ | samasteṣveva viprendra rāśiṣvarke'tigacchati nakṣatragrahapīḍāsu duṣṭasvapnāvalokane | icchāśrāddhāni kurvīta navasasyāgame tathā amāvāsyā yadā ārdrāviśākhāsvātiyogino | śrāddhaiḥ pitṛgaṇastṛptiṃ tadāpnotyaṣṭavārṣikīm amāvasyā yadā puṣye raudre'tharkṣe punarvasau | dvādaśābdaṃ tathā tṛptiṃ prayānti pitaro'rccitāḥ vāsavājaikapādarkṣe pitṝṇāṃ tṛptimicchatām | vāruṇe cāpyamāvāsyā devānāmapi durlabhā navasvarkṣeṣvamāvāsyā yadā teṣu dvijottama | tadā śrāddhāni deyāni akṣayyaphalamicchatām | api koṭisahastreṇa puṇyasyānto na vidyate athāparaṃ pitaraḥ śrāddhakālaṃ rahasyamasmat pravadanti puṇyam | vaiśākhamāsasya tu yā tṛtīyā navamyasau kārttikaśuklapakṣe nabhasyamāsasya tamistrapakṣe trayodaśī pañcadaśī ca māghe | upaplave candramaso raveśca tathāṣṭakāsvapyayanadvaye ca pānīyamapyatra tilairvimiśraṃ dadyātpitṛbhyaḥ prayato manuṣyaḥ | śrāddhaṃ kṛtaṃ tena samāḥsahastraṃ rahasyametat pitaro vadanti māghāsite pañcadaśī kadāci- dupaiti yogaṃ yadi vāruṇena | ṛkṣeṇa kālaḥ paramaḥ pitṝṇāṃ na tvalpapuṇyairdvija labhyate'sau kāle dhaniṣṭhā yadi nāma tasmin bhavettu viprendra sadā pitṛbhyaḥ | dattaṃ jalānnaṃ pradadāti tṛptiṃ varṣāyutaṃ tatkulajairmanuṣyaiḥ tatraiva ced bhādrapadāstu pūrvāḥ kāle tadā yaiḥ kriyate pitṛbhyaḥ | śrāddhaṃ parā tṛptimupetya tena yugaṃ samagraṃ pitaraḥ svapanti || śrāddhaṃ tu yatpakṣamudāharanti tatpaitṛkaṃ munigaṇāḥ pravadanti tuṣṭim gaṅgāsarayūmathavā vipāśāṃ sarasvatīṃ naimiṣagomatīṃ vā | tato'vagāhyārcanamādareṇa kṛtvā pitṝṇāmahitāni hanti gāyanti caitat pitaraḥ kadā tu varṣāmaghātṛptimavāpya bhūyaḥ | māghāsitānte śubhatīrthatoyai- ryāsyāma tṛptiṃ tanayādidattaiḥ cittaṃ ca vittaṃ ca nṛṇāṃ viśuddhaṃ śastaśca kālaḥ kathito vidhiśca | pātraṃ yathoktaṃ paramā ca bhakti- rnṛṇāṃ prayacchantyabhivāñchitāni pitṛgītāstathaivātra ślokāstān śrṛṇu sattama | śrutvā tathaiva bhavitā bhāvyaṃ tatra vidhātmanā api dhanyaḥ kule jāyādasmākaṃ matimān naraḥ | akurvan vittaśāṭhyaṃ yaḥ piṇḍān yo nirvapiṣyati ratnavastramahāyānaṃ sarvaṃ bhogādikaṃ vasu | vibhave sati viprebhyo asmānuddiśya dāsyati annena vā yathāśaktyā kāle'smin bhaktinamradhīḥ | bhojayiṣyati viprāgryāṃstanmātravibhavo naraḥ asamartho'nnadānasya vanyaśākaṃ svaśaktitaḥ | pradāsyatidvijāgryebhyaḥ svalpāṃ yo vāpi dakṣiṇām tatrāpyasāmarthyayutaḥ karāgrāgrasthitāṃstilān | praṇamya dvijamukhyāya kasmaicid dvija dāsyati tilaiḥ saptāṣṭabhirvāpi samavetāṃ jalāñjalim | bhaktinamraḥ samuddiśyāpyasmākaṃ saṃpradāsyati yataḥ kutaścit saṃprāpya gobhyo vāpi gavāhnikam | abhāve prīṇayatyasmān bhaktyā yuktaḥ pradāsyati sarvābhāve vanaṃ gatvā kakṣāmūlapradarśakaḥ | sūryādilokapālānāmidamuccaiḥ paṭhiṣyati na me'sti vittaṃ na dhanaṃ na cānya- cchrāddhasya yogyaṃ svapitṝn nato'smi | tṛpyantu bhaktyā pitaro mayaitau bhujau tatau vartmani mārutasya ityetat pitṛbhirgītaṃ bhāvābhāvaprayojanam | kṛtaṃ tena bhavecchrāddhaṃ ya evaṃ kurute dvija