Mahabharata — Volume VI (Dutt edition) — Chapter 97
MBh 6 97.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवी सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्।।
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam| devī sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet||
Having saluted the Narayana and Nara the foremost of male beings, as also the goddess of learning Sarasvati let us cry success.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.2
जनमेजय उवाच एवं निपातिते कर्णे समरे सव्यसाचिना। अल्पावशिष्टाः कुरवः किमकुर्वत वै द्विज॥
janamejaya uvāca evaṃ nipātite karṇe samare savyasācinā| alpāvaśiṣṭāḥ kuravaḥ kimakurvata vai dvija||
Janamejaya said On Karna being thus killed by Savyasachin what did the sinall remnant of the Kurt army do?
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.3
उदीर्यमाणं च बलं दृष्ट्वा राजा सुयोधनः। पाण्डवैः प्राप्तकालं च किं प्रापद्यत कौरवः॥
udīryamāṇaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā rājā suyodhanaḥ| pāṇḍavaiḥ prāptakālaṃ ca kiṃ prāpadyata kauravaḥ||
Seeing the (Pandava) army elated with energy how did the king Suyodhana act towards them befitting the occasion?
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.4
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तदाचक्ष्व द्विजोत्तम। न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत्॥
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tadācakṣva dvijottama| na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaścaritaṃ mahat||
Describe it, О foremost of the twice-born. I wish to hear it. I am never satiated with hearing of the great feats of my forefathers.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.5
वैशम्पायन उवाच ततः कर्णे हते राजन् धार्तराष्ट्रः सुयोधनः। भृशं शोकार्णवमग्नो निराशः सर्वतोऽभवत्॥
vaiśampāyana uvāca tataḥ karṇe hate rājan dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ| bhṛśaṃ śokārṇavamagno nirāśaḥ sarvato'bhavat||
Vaishampayana said After the destruction of Karna, O king, Dhritarashtra's son Suyodhana was immersed in a sea of grief and beheld despair on all sides.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.6
हा कर्ण हा कर्ण इति शोचमानः पुनः पुनः। कृच्छ्रात् स्वशिबिरं प्राप्तो हतशेषैःनृपैः सह॥
hā karṇa hā karṇa iti śocamānaḥ punaḥ punaḥ| kṛcchrāt svaśibiraṃ prāpto hataśeṣaiḥnṛpaiḥ saha||
Exclaiming repeatedly "Oh Karna ! Oh Karna! he with difficulty reached his camp with the remaining kings on his side.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.7
स समाश्वास्यमानोऽपि हेतुभिः शास्त्रनिश्चितैः। राजभि लभच्छर्म सूतपुत्रवधं स्मरन्॥
sa samāśvāsyamāno'pi hetubhiḥ śāstraniścitaiḥ| rājabhi labhaccharma sūtaputravadhaṃ smaran||
Although consoled by those chiefs with cogent arguments sanctioned by scriptures he could not enjoy peace of mind thinking of the death of the charioteer's son.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.8
स दैवं बलवन्मत्वा भवितव्यं च पार्थिवः। संग्रामे निश्चयं कृत्वा पुनर्युद्धाय निर्ययौ॥
sa daivaṃ balavanmatvā bhavitavyaṃ ca pārthivaḥ| saṃgrāme niścayaṃ kṛtvā punaryuddhāya niryayau||
Considering Destiny and Luck as allpowerful and determined upon fighting the king issued out again for battle.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.9
शल्यं सेनापतिं कृत्वा विधिवद् राजपुङ्गवः। रणाय निर्ययौ राजा हतशैषैर्नृपैः सह॥
śalyaṃ senāpatiṃ kṛtvā vidhivad rājapuṅgavaḥ| raṇāya niryayau rājā hataśaiṣairnṛpaiḥ saha||
Having appointed duly Shalya as the coihmander-in-chief, that foremost of kings, O king, went out for battle with the remaining chiefs.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.10
ततः सुतुमुलं युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः। बभूव भरतश्रेष्ठ देवासुररणोपमम्॥
tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ| babhūva bharataśreṣṭha devāsuraraṇopamam||
Thereupon, O foremost of Bharatas a terrible encounter took place between Kurus and Pandavas like that between the celestials and Asuras.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.11
ततः शल्यो महाराज कृत्वा कदनमाहवे। ससैन्योऽथ स मध्याह्ने धर्मराजेन घातितः॥
tataḥ śalyo mahārāja kṛtvā kadanamāhave| sasainyo'tha sa madhyāhne dharmarājena ghātitaḥ||
Then, O king, having made a great onslaught in battle, Shalya, having lost a large number of his of his force, killed by Yudhishthira at mid-day.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.12
ततो दुर्योधनो राजा हतबन्यू रणाजिरात्। अपसृत्य ह्रदं घोरं विवेश रिपुजाद् भयात्॥
tato duryodhano rājā hatabanyū raṇājirāt| apasṛtya hradaṃ ghoraṃ viveśa ripujād bhayāt||
Thereupon having his allies slain king Duryodhana fled from the battlefield and was entered into a dreadful lake in fear of his enemies.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.13
अथापराह्ने तस्याह्नः परिवार्य सुयोधनः। ह्रदादाहूय युद्धाय भीमसेनेन पतितः॥
athāparāhne tasyāhnaḥ parivārya suyodhanaḥ| hradādāhūya yuddhāya bhīmasenena patitaḥ||
Then on that afternoon causing the lake to be encircled by mighty warriors Bhimasena invited him for battle and killed him.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.14
तस्मिन् हते महेष्वासे हतशिष्टास्त्रयो रथाः। संरम्भान्निशि राजेन्द्र जघ्नुः पाञ्चालसोमकान्॥
tasmin hate maheṣvāse hataśiṣṭāstrayo rathāḥ| saṃrambhānniśi rājendra jaghnuḥ pāñcālasomakān||
After his destruction in that great battle three car warriors who were still alive, worked up with great anger, killed the Panchalas in night.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.15
ततः पूर्वाह्नसमये शिबिरादेत्य संजयः। प्रविवेश पुरीं दीनो दुःखशोकसमन्वितः॥
tataḥ pūrvāhnasamaye śibirādetya saṃjayaḥ| praviveśa purīṃ dīno duḥkhaśokasamanvitaḥ||
Having left the camb next morning Sanjaya went to the Kuru capital depressed and laden with grief.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.16
स प्रविश्य पुरीं सूतो भुजावुच्छ्रित्य दुखितः। वेपमानस्ततो राज्ञः प्रविवेश निकेतनम्॥
sa praviśya purīṃ sūto bhujāvucchritya dukhitaḥ| vepamānastato rājñaḥ praviveśa niketanam||
Having entered the city and raising up his arms in sorrows and trembling the charioteer entered the Palace of the king.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.17
रुरोद च नरव्याघ्रं हा राजनिति दुखितः। अहो बत विनष्टाः स्म निधनेन महात्मनः॥ विधिश्च बलवानत्र पौरुषं तु निरर्थकम्।
ruroda ca naravyāghraṃ hā rājaniti dukhitaḥ| aho bata vinaṣṭāḥ sma nidhanena mahātmanaḥ|| vidhiśca balavānatra pauruṣaṃ tu nirarthakam|
Overwhelmed with grief, O foremost of men, he cried aloud, saying "Alas! O king, ruin has overtaken us all by the death of the great king.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.18
शक्रतुल्यबलाः सर्वे यथावध्यन्त पाण्डवैः॥ दृष्ट्वैव च पुरे राजञ्जन: सर्वः स संजयम्।
śakratulyabalāḥ sarve yathāvadhyanta pāṇḍavaiḥ|| dṛṣṭvaiva ca pure rājañjana: sarvaḥ sa saṃjayam|
Alas! Time is powerful! Difficult are his ways, since all our men powerful like Indra, have been killed by the Pandavas.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.19
केशेन महता युक्तं सर्वतो राजसत्तम॥ रुरोद च भृशोद्विग्नो हा राजनिति विस्वरम्।
keśena mahatā yuktaṃ sarvato rājasattama|| ruroda ca bhṛśodvigno hā rājaniti visvaram|
Beholding Sanjaya return in that painful state all the people anxiously lamented.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.20
आकुमारं नरव्याघ्र तत्र तत्र समन्ततः॥ आर्तनादं ततश्चक्रे श्रुत्वा विनिहतं नृपम्।
ākumāraṃ naravyāghra tatra tatra samantataḥ|| ārtanādaṃ tataścakre śrutvā vinihataṃ nṛpam|
Hearing of Duryodhana's death the entire city, O foremost of men, including even children bewailed from all sides.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.21
धावतश्चाप्यपश्यामस्तत्र तान् पुरुषर्षभान्॥ नष्टचित्तानिवोन्मत्ताशोकेन भृशपीडितान्।
dhāvataścāpyapaśyāmastatra tān puruṣarṣabhān|| naṣṭacittānivonmattāśokena bhṛśapīḍitān|
Pressed down with sorrow and be wildered men and women were seen running about like mad people.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.22
तथा स विह्वलः सूतः प्रविश्य नृपतिक्षयम्॥ ददर्श नृपतिश्रेष्ठं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम्।
tathā sa vihvalaḥ sūtaḥ praviśya nṛpatikṣayam|| dadarśa nṛpatiśreṣṭhaṃ prajñācakṣuṣamīśvaram|
Entering the Royal Palace Sanjaya saw that great and highly wise king.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.23
तथा चासीनमनघं समन्तात् परिवारितम्॥ स्नुषाभिर्भरतश्रेष्ठ गान्धार्या विदुरेण च। तथान्यैश्च सुहृद्धिश्च ज्ञातिभिश्च हितैषिभिः॥ तमेव चार्थं ध्यायन्तं कर्णस्य निधनं प्रति। रुदन्नेवाब्रवीद् वाक्यं राजानं जनमेजय॥ नातिहष्टमना: सूतो वाक्यसंदिग्धया गिरा। संजयोऽहं नरव्याघ्र नमस्ते भरतर्षभ॥
tathā cāsīnamanaghaṃ samantāt parivāritam|| snuṣābhirbharataśreṣṭha gāndhāryā vidureṇa ca| tathānyaiśca suhṛddhiśca jñātibhiśca hitaiṣibhiḥ|| tameva cārthaṃ dhyāyantaṃ karṇasya nidhanaṃ prati| rudannevābravīd vākyaṃ rājānaṃ janamejaya|| nātihaṣṭamanā: sūto vākyasaṃdigdhayā girā| saṃjayo'haṃ naravyāghra namaste bharatarṣabha||
Beholding the innocent king, the illustrious scion of the Bharata race seated encircled by his daughters-in-law, Gandhari, Vidura and other well-wishing relatives and friends and engaged in thinking of the same subject Sanjaya, with an aggrieved heart and suppressed accents said: " I am Sanjaya,.O great king. I bow to you, O foremost of the Bharatas.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.24
मद्राधिपो हतः शल्यः शकुनिः सौबलस्तथा। उलूकः पुरुषव्याघ्र कैतव्यो दृढविक्रमः॥ संशप्तका हताः सर्वे काम्बोजाश्च शकैः सहा म्लेच्छाश्च पर्वतीयाश्च यवना विनिपातिताः॥
madrādhipo hataḥ śalyaḥ śakuniḥ saubalastathā| ulūkaḥ puruṣavyāghra kaitavyo dṛḍhavikramaḥ|| saṃśaptakā hatāḥ sarve kāmbojāśca śakaiḥ sahā mlecchāśca parvatīyāśca yavanā vinipātitāḥ||
The Madra-king Shalya has been killed as also Subala's son Shakuni and Uluka, the heroic son of Shakuni. The Samsaptakas, the Kambojas, the Shakas, the Mlechchhas, the mountaineers and the Yavanas have all been killed.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.25
प्राच्या हता महाराज दाक्षिणात्याश्च सर्वशः। उदीच्याश्च हताः सर्वे प्रतीच्याच नरोत्तमाः॥
prācyā hatā mahārāja dākṣiṇātyāśca sarvaśaḥ| udīcyāśca hatāḥ sarve pratīcyāca narottamāḥ||
The Easterners, the Southerners, the Northerners and the Westerners, O king, have all been killed.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.26
राजानो राजपुत्राश्च सर्वे ते निहता नृप। दुर्योधनो हतो राजा यथोक्तं पाण्डवेन ह॥
rājāno rājaputrāśca sarve te nihatā nṛpa| duryodhano hato rājā yathoktaṃ pāṇḍavena ha||
All the kings and princes have been killed. The king Duryodhana too has been killed by Pandu's son (Bhima) as he had promised.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.27
भग्नसक्तो महाराज शेते पांसुषु रूषितः। धृष्टद्युम्नो महाराज शिखण्डी चापराजितः॥
bhagnasakto mahārāja śete pāṃsuṣu rūṣitaḥ| dhṛṣṭadyumno mahārāja śikhaṇḍī cāparājitaḥ||
With the thighs broken he is lying prostrate on earth bathed in blood. Dhristadyumna and the invincible Shikhandi have also been slain.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.28
उत्तमौजा युधामन्युस्तथा राजन् प्रभद्रकाः। पाञ्चालाश्च नरव्याघ्र चेदयश्च निषूदिताः॥
uttamaujā yudhāmanyustathā rājan prabhadrakāḥ| pāñcālāśca naravyāghra cedayaśca niṣūditāḥ||
Uttamouja, Yudhamanyu, Prabhadrakas and those foremost of men the Panchalas and Chedis have all been killed.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.29
तव पुत्रा हताः सर्वे द्रौपदेयाश्च भारत। कर्णपुत्रो हतः शूरो वृषसेनः प्रतापवान्॥
tava putrā hatāḥ sarve draupadeyāśca bhārata| karṇaputro hataḥ śūro vṛṣasenaḥ pratāpavān||
Your sons as also the five sons of Draupadi have been killed. The valiant and powerful son of Karna, Vrishasena, has also been killed.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.30
नरा विनिहताः सर्वे गजाश्च विनिपातिताः। रथिनश्च नरव्याघ्र हयाश्च निहता युधि॥
narā vinihatāḥ sarve gajāśca vinipātitāḥ| rathinaśca naravyāghra hayāśca nihatā yudhi||
All the men collected have been destroyed as also the elephants. All the car-warriors and horses have been slain in battle.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.31
किञ्चिच्छेषं च शिबिरं तावकानां कृतं प्रभो। पाण्डवानां कुरूणां च समासाद्य परस्परम्॥ प्राय: स्त्रीशेषमभवजगत् कालेन मोहितम्। सप्त पाण्डवतः शेषा धार्तराष्ट्रस्त्रयो रथाः॥
kiñciccheṣaṃ ca śibiraṃ tāvakānāṃ kṛtaṃ prabho| pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca samāsādya parasparam|| prāya: strīśeṣamabhavajagat kālena mohitam| sapta pāṇḍavataḥ śeṣā dhārtarāṣṭrastrayo rathāḥ||
Very few are serving on your side, O king. On account of the conflict between the Kurus and Pandavas the Earth contains only women now. Amongst the Pandavas seven are alive! and amongst your people only three.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.32
ते चैव भ्रातरः पञ्च वासुदेवोऽथ सात्यकिः। कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्च जयतां वरः॥
te caiva bhrātaraḥ pañca vāsudevo'tha sātyakiḥ| kṛpaśca kṛtavarmā ca drauṇiśca jayatāṃ varaḥ||
They are the five Pandava brothers and Vasudeva and Satyaki and Kripa and Kritavarman and Drona's son, that foremost of victorious heroes.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.33
तथाप्येते महाराज रथिनो नृपसत्तम। अक्षौहिणीनां सर्वासां समेतानां जनेश्वर॥
tathāpyete mahārāja rathino nṛpasattama| akṣauhiṇīnāṃ sarvāsāṃ sametānāṃ janeśvara||
These three car-warriors, are all that survive, O best of kings, of all the Akshauhinis collected on your side, O ruler of men!
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.34
एते शेषा महाराज सर्वेऽन्ये निधनं गताः। कालेन निहतं सर्वं जगद् वै भरतर्षभ॥ दुर्योधनं वै पुरतः कृत्वा वैरं च भारत।
ete śeṣā mahārāja sarve'nye nidhanaṃ gatāḥ| kālena nihataṃ sarvaṃ jagad vai bharatarṣabha|| duryodhanaṃ vai purataḥ kṛtvā vairaṃ ca bhārata|
These are only living O monarch, the rest have died. Making Duryodhana and his hostility towards the Pandavas the cause, the whole world, it seems has been destroyed, O foremost of Bharata's race, by Time!"
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.35
वैशम्पायन उवाच एतच्छुत्वा वचः क्रूरं धृतराष्ट्रा जनेश्वरः॥ निपपात स राजेन्द्रो गतसत्त्वो महीतले।
vaiśampāyana uvāca etacchutvā vacaḥ krūraṃ dhṛtarāṣṭrā janeśvaraḥ|| nipapāta sa rājendro gatasattvo mahītale|
Vaishampayana sajd Hearing these cruel words, Dhritarashtra, that ruler of men, fell down, senses, O monarch, on the Earth.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.36
तस्मिन् निपतिते भूमौ विदुरोऽपि महायशाः॥ निपपात महाराज शोकव्यसनकर्षितः।
tasmin nipatite bhūmau viduro'pi mahāyaśāḥ|| nipapāta mahārāja śokavyasanakarṣitaḥ|
As soon as the king fell down, the illustrious Vidura also, O king, afflicted with sorrow for the king's distress, fell down on Earth.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.37
गान्धारी च नृपश्रेष्ठ सर्वांश्च कुरुयोषितः॥ पतिताः सहसा भूमौ श्रुत्वा क्रूरं वचस्तदा।
gāndhārī ca nṛpaśreṣṭha sarvāṃśca kuruyoṣitaḥ|| patitāḥ sahasā bhūmau śrutvā krūraṃ vacastadā|
Gandhari also, O best of kings and all the Kuru ladies, suddenly fell down on the ground, hearing those cruel words.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.38
नि:सज्ञं पतितं भूमौ तदासीद् राजमण्डलम्॥ प्रलापयुक्तं महति चित्रन्यस्तं पटे यथा।
ni:sajñaṃ patitaṃ bhūmau tadāsīd rājamaṇḍalam|| pralāpayuktaṃ mahati citranyastaṃ paṭe yathā|
All those royal persons remained lying on the ground, deprived of their consciousness and crying in delirium, like figures painted on a large piece of canvas.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.39
कृच्छ्रेण तु ततो राजा धृतराष्ट्रो महीपतिः॥ शनैरलभत प्राणान् पुत्रव्यसनकर्शितः।
kṛcchreṇa tu tato rājā dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ|| śanairalabhata prāṇān putravyasanakarśitaḥ|
Then king Dhritarashtra, that lord of Earth, afflicted with the misery of the death of his sons, slowly and with difficulty regained his life-breaths.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.40
लम्वा तु स नृपः संज्ञा वेपमानः सुदुःखितः॥ उदीक्ष्य च दिशः सर्वाः क्षत्तारं वाक्यमब्रवीत्। विद्वन् क्षत्तर्महाप्राज्ञ त्वं गतिर्भरतर्षभ॥ ममानाथस्य सुभृशं पुत्रैर्हीनस्य सर्वशः। एवमुक्त्वा ततो भूयो विसंज्ञो निपपात ह॥ तं तथा पतितं दृष्ट्वा बान्धवा येऽस्य केचन। शीतैस्ते सिषिचुस्तोयैर्विव्यजुर्व्यजनैरपि॥ स तु दीर्घेण कालेन प्रत्याश्वस्तो नराधिपः। तूष्णीं दध्यौ महीपाल: पुत्रव्यसनकर्शितः॥ निःश्वसञ्जिह्मग इव कुम्भक्षिप्तो विशाम्पते।
lamvā tu sa nṛpaḥ saṃjñā vepamānaḥ suduḥkhitaḥ|| udīkṣya ca diśaḥ sarvāḥ kṣattāraṃ vākyamabravīt| vidvan kṣattarmahāprājña tvaṃ gatirbharatarṣabha|| mamānāthasya subhṛśaṃ putrairhīnasya sarvaśaḥ| evamuktvā tato bhūyo visaṃjño nipapāta ha|| taṃ tathā patitaṃ dṛṣṭvā bāndhavā ye'sya kecana| śītaiste siṣicustoyairvivyajurvyajanairapi|| sa tu dīrgheṇa kālena pratyāśvasto narādhipaḥ| tūṣṇīṃ dadhyau mahīpāla: putravyasanakarśitaḥ|| niḥśvasañjihmaga iva kumbhakṣipto viśāmpate|
Having recovered his consciousness, the king, with trembling limbs and aggrieved heart, looked of all sides and said these words to Kshatta Vidura:-"O learned Kshatta, O you of great wisdom, O foremost of Bharata's race, you are now my refuge! I am lordless and all my sons are dead"-Having said so, he once more dropped down unconscious. Beholding him fallen, all his relatives, that were present there, sprinkled cold water over him and fanned him. Comforted after a long while, that king stricken with sorrow on account of the death of his sons, remained silent, sighing heavily, like a snake put into a pot.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.41
संजयोऽप्यरुदत् तत्र दृष्ट्वा राजानमातुरम्॥ तथा सर्वाः स्त्रियश्चैव गान्धारी च यशस्विनी। ततो दीर्पण कालेन विदुरं वाक्यमब्रवीत्॥ धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठ मुह्यमानो मुहुर्मुहुः। गच्छन्तु योषितः सर्वा गान्धारी च यशस्विनी॥
saṃjayo'pyarudat tatra dṛṣṭvā rājānamāturam|| tathā sarvāḥ striyaścaiva gāndhārī ca yaśasvinī| tato dīrpaṇa kālena viduraṃ vākyamabravīt|| dhṛtarāṣṭro naraśreṣṭha muhyamāno muhurmuhuḥ| gacchantu yoṣitaḥ sarvā gāndhārī ca yaśasvinī||
Sanjaya also wept aloud, beholding the king so aggrieved. All the ladies too with famous Gandhari, did the same.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.42
तथेमे सुहृदः सर्वे भ्राम्यते मे मनो भृशम्। एवमुक्तस्ततः क्षत्ता ताः स्त्रियो भरतर्षभ॥ विसर्जयामास शनैर्वेपमानः पुनः पुनः।
tatheme suhṛdaḥ sarve bhrāmyate me mano bhṛśam| evamuktastataḥ kṣattā tāḥ striyo bharatarṣabha|| visarjayāmāsa śanairvepamānaḥ punaḥ punaḥ|
After a long while, O best of men, Dhritarashtra, having repeatedly swooned, said to Vidura. "Let all the ladies retire, even the illustrious Gandhari and all these friends! My mind is greatly unsettled!"-Thus addressed, Vidura, repeatedly trembling, slowly sent away the ladies, O foremost of Bharata's race.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)
MBh 6 97.43
निश्चक्रमुस्ततः सर्वाः स्त्रियो भरतसत्तम।॥ सर्वे दृष्ट्वा राजानमातुरम्। सुहृदश्च तथा ततो नरपतिं तत्र लब्धसंज्ञं परंतप॥ अवैक्षत् संजयो दीनं रोदमानं भृशातुरम्। प्राञ्जलिर्निश्वसन्तं च तं नरेन्द्रं मुहुर्मुहुः। समाश्वासयत क्षत्ता वचसा मधुरेण च॥
niścakramustataḥ sarvāḥ striyo bharatasattama||| sarve dṛṣṭvā rājānamāturam| suhṛdaśca tathā tato narapatiṃ tatra labdhasaṃjñaṃ paraṃtapa|| avaikṣat saṃjayo dīnaṃ rodamānaṃ bhṛśāturam| prāñjalirniśvasantaṃ ca taṃ narendraṃ muhurmuhuḥ| samāśvāsayata kṣattā vacasā madhureṇa ca||
All those ladies retired, O) chief of the Bharatas, as also all those friends, sceing the king deeply afflicted. Then Sanjaya cheerlessly looked at the king, O scorcher of foes, who, having recovered his senses, was weeping in great misery.
— tr. M.N. Dutt (1891–96) (public domain)