Kalika Purana — Chapter 87

KaP 87.87

।।और्व उवाच।। अथातः शृणु राजेन्द्र शकोत्थानं ध्वजोत्सवम्। यत् कृत्वा नृपतिर्याति न कदाचित् पराभवम् रवौ हरिस्थे द्वादश्यां श्रवणेन विडौजसम्। अराधयेन्नपः सम्यक् सर्वविघ्नोपशान्तये राजोपरिर्चरो नाम वसुनामापरस्तु यः। नृपस्तेनायमतुलो यज्ञः प्रावर्तितः पुरा प्रवृट्काले च नभसि द्वादश्यामसितेतरे। पुराहितो बहुविधैर्वाद्यैस्तूर्यैः समन्वितः प्रथमं शककेत्वर्थ वृक्षमामन्त्र्य वर्धयेत्। सांवत्सरो वार्धकिश्च कृतमङ्गलकौतुकः उद्याने देवातगारे श्मशाने मार्गमध्यतः। ये जातास्तरवस्तांस्तु वर्जयेद् वासवध्वजे बहुवल्लीयुतं शुष्कं बहुकण्टकसंयुतम्। कुब्जं वृक्षादनीयुक्तं लताच्छन्नतरुं त्यजेत् पक्षिवाससमाकीर्णं कोटरैर्बहुभिर्युतम्। पवनानलविध्वस्तं तरुं यत्नेन वर्जयेत् नारीसंज्ञाश्च ये वृक्षा अतिह्रस्वा अतिकृशाः। तान् सदा वर्जयेद् धीरः सर्वदा शक्रपूजने अर्जुनोऽप्यश्वकर्णश्च वटः प्रियकोषकश्च। औदुम्बरश्च पंचैते केत्वर्थे ह्युत्तमाः स्मृताः अन्ये च देवदार्वाद्याः शालाद्यास्तरवस्तथा। प्रशस्तास्तु परिग्राह्या नाप्रशस्ताः कदाचन धृत्वा वृक्षं ततो रात्रौ स्पृष्ट्वा मन्त्रमिमं पठेत्। यानि वृक्षेषु भूतानि तेभ्यः स्वस्ति नमोऽस्तु वः उपहारं गृहीत्वेमं क्रियतां वासवध्वजम्। पार्थिवस्त्वां वरयते स्वस्ति तेऽस्तु नगोत्तम ध्वजार्थं देवराजस्य पूजेयं प्रतिगृह्यताम्। ततोऽपरेऽह्नि तं छित्त्वा मूलमष्टांगुलं पुनः जले क्षिपेत् तथाग्रस्य छित्वैव चतुरङ्गुलम्। ततो नीत्वा पुरद्वारं केतुं निर्माय तत्र वै शुक्लाष्टम्यां भाद्रपदे केतुं वेदीं प्रवेशयेत्। द्वाविंशद्धस्तमानस्तु अधमः केतुरुच्यते द्वात्रिंशत् तु ततो ज्यायान् द्वाचत्वारिंशदेव च। ततोऽधिकः समाख्यातो द्वापञ्चाशत् तथोत्तमः कुमार्यः पञ्च कर्तव्याः शक्तस्य नृपसत्तम। शालमय्यस्तु ताः सर्वा अपराः शक्रमातृकाः केतोः पादप्रमाणेन कार्याः शक्रकुमारिकाः। मातृकार्धप्रमाणास्तु यन्त्रंहस्तद्वयं तथा एवं कृत्वा कुमारीश्च मातृकाः केतुमेव च। एकादश्यां सिते पक्षे यष्टिं तामधिवासयेत् अधिवास्य ततो यष्टिं गन्धद्वारादिमन्त्रकैः। द्वादश्यां मण्डलं कृत्वा वासवं विस्तृतात्मकम् अच्युतं पूजयित्वा तु शक्रं पश्चात् प्रपूजयेत्। शक्रस्य प्रतिमां कुर्यात् काञ्चनीं दाखीं च वा अन्यतैजससम्भूतां सर्वाभावे तु मृन्मयीम्। तां मण्डलस्य मध्ये तु पूजयित्वा विशेषतः ततः शुभे मुहूर्ते तु केतुमुत्थापयेन्नृपः। वज्रहस्त सुरारिघ्न बहुनेत्र पुरन्दर। क्षेमार्थं सर्वलोकानां पूजेयं प्रतिगृह्यताम् एह्येहि सर्वामरसिद्धसङ्घैरभिष्टुतो वज्रधरामरेश। समुत्थितस्त्वं श्रवणाद्यपादे गृहाण पूजां भगवन्नमस्ते एवमुत्तरतन्त्रोक्तैर्दहनप्लवनादिभिः। इति मन्त्रेण तन्त्रेण नानानैवेद्यवेदनैः अपपैः पायसैः पानैर्गुडैर्धानाभिरेव च। भक्ष्यैर्भोज्यैश्च विविधैः पूजयेच्छ्रीविवृद्धये घटे तु दशदिक्पालान् ग्रहांश्च परिपूजयेत्। साध्यादीन् सकलान् देवान् मातृः सर्वा अनुक्रमात् ततः शुभे मुहूर्ते तु ज्ञानिवर्धकिसंयुतः। केतूत्थापनभूमिं तु यज्ञवेद्यास्तु पश्चिमे विप्रैः पुरोहितैः सार्धं गच्छेद्राजा सुमंगलैः। रज्जुभिः पंचभिर्बद्धं यन्त्रश्लिष्टं समातृकम् कुमारीभिस्तु संयुक्तं दिक्पालानां च पट्टकैः। बृहद्भिरतिकान्तैश्च नानाद्रव्यैः सुपूरितैः यथावर्णैर्यथादेशे योजितैर्वस्त्रवेष्टितैः। युक्तं तं किङ्किणीजालैर्बृहद्घण्टौघचामरै भूषितं मुकुरैरुच्चैर्माल्यैर्बहुविधैस्तथा। बहुपुष्पैः सुगन्धैश्च भूषितं रत्नमालया चित्रमाल्याम्बरैश्चैव चतुर्भिरपि तोरणैः। उत्थापयेन्महाकेतुं राजकीयै शनैः शनैः तमुत्थाय महाकेतुं पूजितं मण्डलान्तरे। प्रतिमां तां नयेन्मूलं केतोः शक्रं विचिन्तयन् यजेत् तं पूर्ववत् तत्र शचीं मातलिमेव च। जयन्तं तनयं तस्य वज्रमैरावतं तथा ग्रहांश्चाप्यथ दिकपालान् सर्वाश्च गणदेवताः। अपूपाद्यैः पूतयेत् तु वलिभिः पायसादिभिः पूजितानां च देवानां शश्वद्धोमं समाचरेत्। होमान्ते तु बलिं दद्याद् वासवाय महात्मने तिलं घृतं चाक्षतं च पूष्पं दूर्वां तथैव च। एतैस्तु जुहुयाद् देवान् स्वैः स्वैर्मन्त्रैर्नरोत्तम ततो होमावसाने तु भोजयेद् ब्राह्मणानपि। एवं सम्पूजयेन्नित्यं सप्तरात्रं दिने दिने ब्राह्मणैः सहिता राजा वेदवेदांगपारगैः। सर्वत्र शक्रपूजासु यज्ञेषु परिकीर्तितः त्रातारमिति मन्त्रोऽयं वासवस्य प्रियः परः। एवं कृत्वा दिवाभागे शक्रोत्थापनमादितः श्रवणर्क्षयुतायां तु द्वादश्यां पार्थिवः स्वयम्। अन्त्यपादे भरण्यां तु निशि शक्रं विसर्जयेत् सुप्तेषु सर्वलोकेषु यथा राजा न पश्यति। षण्मासान्मृत्युमाप्नोति राजा दृष्ट्वा विसर्जनम् शक्रस्य नृपशार्दूल तस्मान्नेक्षेत तन्नपः। विसर्जनस्य मन्त्रोऽयं पुराविद्भिरुदीरितः सार्धं सुरासुरगणैः पुरन्दर शतक्रतो। उपहारं गृहीत्वेम महेन्द्रध्वज गम्यताम् सूतके तु समुत्पन्ने वारे भौमस्य वा शनैः। भूमिकम्पादिकोत्पाते वासवं न विसर्जयेत् उत्पाते सप्तरात्रं तु तथोपप्लवदर्शने। व्यतीत्य शनिभौमौ च ह्यन्यर्क्षेऽपि विसर्जयेत् सूतके त्वथ संप्राप्ते व्यतीते सूतके पुनः। यस्मिन् तस्मिन् चैव सूतकान्ते विसर्जयेत् तथा केतुं नृपो रक्षेत् पतन्ति शकुना यथा। न केतौ नृपशार्दूल यावन्नहि विसर्जनम् शनैः शनैः पातयेत् तु यथोत्थापनमादितः। कृतं तथा यथा भग्ने केतौ मृत्युमवाप्नुयात् विसृष्टं शक्रकेतुं तु सालङ्कारं तथा निशि। क्षिपेदनेन मन्त्रेण त्वगाधे सलिले नृप तिष्ठ केतो महाभाग यावत् संवत्सरं जले। भवाय सर्वलोकानामन्तराय विनाशक उत्थापयेत् तूर्यरवैः सर्वलोकस्य वै पुरः। रहो विसर्जयेत् केतुं विशेषो यः प्रपूजने एवं यः कुरुते पूजां वासवस्य महात्मनः। स चिरं पृथिवीं भुक्त्वा वासवं लोकमाप्नुयात् न तस्य राज्ये दुर्भिक्षं नाधयो व्याधयः क्वचित्। स्थास्यन्ति मृत्युर्नाकाले जनानां तत्र जायते तत्तुल्यः कोऽपि नान्योऽस्ति प्रियः शक्रस्य पार्थिव। तस्य पूजा सर्वपूजा केशवाद्याश्च तत्रगाः सकलकलुषहारि व्याधिदुर्भिक्षनाशं सकलभवनिवेशं सर्वसौभाग्यकारि। सुरपतिगृहगाभिर्वार्चनं शक्रकेतोः प्रतिशरदमनेकैः पूजयेच्छ्रीविवृद्धयै

||aurva uvāca|| athātaḥ śṛṇu rājendra śakotthānaṃ dhvajotsavam| yat kṛtvā nṛpatiryāti na kadācit parābhavam ravau haristhe dvādaśyāṃ śravaṇena viḍaujasam| arādhayennapaḥ samyak sarvavighnopaśāntaye rājoparircaro nāma vasunāmāparastu yaḥ| nṛpastenāyamatulo yajñaḥ prāvartitaḥ purā pravṛṭkāle ca nabhasi dvādaśyāmasitetare| purāhito bahuvidhairvādyaistūryaiḥ samanvitaḥ prathamaṃ śakaketvartha vṛkṣamāmantrya vardhayet| sāṃvatsaro vārdhakiśca kṛtamaṅgalakautukaḥ udyāne devātagāre śmaśāne mārgamadhyataḥ| ye jātāstaravastāṃstu varjayed vāsavadhvaje bahuvallīyutaṃ śuṣkaṃ bahukaṇṭakasaṃyutam| kubjaṃ vṛkṣādanīyuktaṃ latācchannataruṃ tyajet pakṣivāsasamākīrṇaṃ koṭarairbahubhiryutam| pavanānalavidhvastaṃ taruṃ yatnena varjayet nārīsaṃjñāśca ye vṛkṣā atihrasvā atikṛśāḥ| tān sadā varjayed dhīraḥ sarvadā śakrapūjane arjuno'pyaśvakarṇaśca vaṭaḥ priyakoṣakaśca| audumbaraśca paṃcaite ketvarthe hyuttamāḥ smṛtāḥ anye ca devadārvādyāḥ śālādyāstaravastathā| praśastāstu parigrāhyā nāpraśastāḥ kadācana dhṛtvā vṛkṣaṃ tato rātrau spṛṣṭvā mantramimaṃ paṭhet| yāni vṛkṣeṣu bhūtāni tebhyaḥ svasti namo'stu vaḥ upahāraṃ gṛhītvemaṃ kriyatāṃ vāsavadhvajam| pārthivastvāṃ varayate svasti te'stu nagottama dhvajārthaṃ devarājasya pūjeyaṃ pratigṛhyatām| tato'pare'hni taṃ chittvā mūlamaṣṭāṃgulaṃ punaḥ jale kṣipet tathāgrasya chitvaiva caturaṅgulam| tato nītvā puradvāraṃ ketuṃ nirmāya tatra vai śuklāṣṭamyāṃ bhādrapade ketuṃ vedīṃ praveśayet| dvāviṃśaddhastamānastu adhamaḥ keturucyate dvātriṃśat tu tato jyāyān dvācatvāriṃśadeva ca| tato'dhikaḥ samākhyāto dvāpañcāśat tathottamaḥ kumāryaḥ pañca kartavyāḥ śaktasya nṛpasattama| śālamayyastu tāḥ sarvā aparāḥ śakramātṛkāḥ ketoḥ pādapramāṇena kāryāḥ śakrakumārikāḥ| mātṛkārdhapramāṇāstu yantraṃhastadvayaṃ tathā evaṃ kṛtvā kumārīśca mātṛkāḥ ketumeva ca| ekādaśyāṃ site pakṣe yaṣṭiṃ tāmadhivāsayet adhivāsya tato yaṣṭiṃ gandhadvārādimantrakaiḥ| dvādaśyāṃ maṇḍalaṃ kṛtvā vāsavaṃ vistṛtātmakam acyutaṃ pūjayitvā tu śakraṃ paścāt prapūjayet| śakrasya pratimāṃ kuryāt kāñcanīṃ dākhīṃ ca vā anyataijasasambhūtāṃ sarvābhāve tu mṛnmayīm| tāṃ maṇḍalasya madhye tu pūjayitvā viśeṣataḥ tataḥ śubhe muhūrte tu ketumutthāpayennṛpaḥ| vajrahasta surārighna bahunetra purandara| kṣemārthaṃ sarvalokānāṃ pūjeyaṃ pratigṛhyatām ehyehi sarvāmarasiddhasaṅghairabhiṣṭuto vajradharāmareśa| samutthitastvaṃ śravaṇādyapāde gṛhāṇa pūjāṃ bhagavannamaste evamuttaratantroktairdahanaplavanādibhiḥ| iti mantreṇa tantreṇa nānānaivedyavedanaiḥ apapaiḥ pāyasaiḥ pānairguḍairdhānābhireva ca| bhakṣyairbhojyaiśca vividhaiḥ pūjayecchrīvivṛddhaye ghaṭe tu daśadikpālān grahāṃśca paripūjayet| sādhyādīn sakalān devān mātṛḥ sarvā anukramāt tataḥ śubhe muhūrte tu jñānivardhakisaṃyutaḥ| ketūtthāpanabhūmiṃ tu yajñavedyāstu paścime vipraiḥ purohitaiḥ sārdhaṃ gacchedrājā sumaṃgalaiḥ| rajjubhiḥ paṃcabhirbaddhaṃ yantraśliṣṭaṃ samātṛkam kumārībhistu saṃyuktaṃ dikpālānāṃ ca paṭṭakaiḥ| bṛhadbhiratikāntaiśca nānādravyaiḥ supūritaiḥ yathāvarṇairyathādeśe yojitairvastraveṣṭitaiḥ| yuktaṃ taṃ kiṅkiṇījālairbṛhadghaṇṭaughacāmarai bhūṣitaṃ mukurairuccairmālyairbahuvidhaistathā| bahupuṣpaiḥ sugandhaiśca bhūṣitaṃ ratnamālayā citramālyāmbaraiścaiva caturbhirapi toraṇaiḥ| utthāpayenmahāketuṃ rājakīyai śanaiḥ śanaiḥ tamutthāya mahāketuṃ pūjitaṃ maṇḍalāntare| pratimāṃ tāṃ nayenmūlaṃ ketoḥ śakraṃ vicintayan yajet taṃ pūrvavat tatra śacīṃ mātalimeva ca| jayantaṃ tanayaṃ tasya vajramairāvataṃ tathā grahāṃścāpyatha dikapālān sarvāśca gaṇadevatāḥ| apūpādyaiḥ pūtayet tu valibhiḥ pāyasādibhiḥ pūjitānāṃ ca devānāṃ śaśvaddhomaṃ samācaret| homānte tu baliṃ dadyād vāsavāya mahātmane tilaṃ ghṛtaṃ cākṣataṃ ca pūṣpaṃ dūrvāṃ tathaiva ca| etaistu juhuyād devān svaiḥ svairmantrairnarottama tato homāvasāne tu bhojayed brāhmaṇānapi| evaṃ sampūjayennityaṃ saptarātraṃ dine dine brāhmaṇaiḥ sahitā rājā vedavedāṃgapāragaiḥ| sarvatra śakrapūjāsu yajñeṣu parikīrtitaḥ trātāramiti mantro'yaṃ vāsavasya priyaḥ paraḥ| evaṃ kṛtvā divābhāge śakrotthāpanamāditaḥ śravaṇarkṣayutāyāṃ tu dvādaśyāṃ pārthivaḥ svayam| antyapāde bharaṇyāṃ tu niśi śakraṃ visarjayet supteṣu sarvalokeṣu yathā rājā na paśyati| ṣaṇmāsānmṛtyumāpnoti rājā dṛṣṭvā visarjanam śakrasya nṛpaśārdūla tasmānnekṣeta tannapaḥ| visarjanasya mantro'yaṃ purāvidbhirudīritaḥ sārdhaṃ surāsuragaṇaiḥ purandara śatakrato| upahāraṃ gṛhītvema mahendradhvaja gamyatām sūtake tu samutpanne vāre bhaumasya vā śanaiḥ| bhūmikampādikotpāte vāsavaṃ na visarjayet utpāte saptarātraṃ tu tathopaplavadarśane| vyatītya śanibhaumau ca hyanyarkṣe'pi visarjayet sūtake tvatha saṃprāpte vyatīte sūtake punaḥ| yasmin tasmin caiva sūtakānte visarjayet tathā ketuṃ nṛpo rakṣet patanti śakunā yathā| na ketau nṛpaśārdūla yāvannahi visarjanam śanaiḥ śanaiḥ pātayet tu yathotthāpanamāditaḥ| kṛtaṃ tathā yathā bhagne ketau mṛtyumavāpnuyāt visṛṣṭaṃ śakraketuṃ tu sālaṅkāraṃ tathā niśi| kṣipedanena mantreṇa tvagādhe salile nṛpa tiṣṭha keto mahābhāga yāvat saṃvatsaraṃ jale| bhavāya sarvalokānāmantarāya vināśaka utthāpayet tūryaravaiḥ sarvalokasya vai puraḥ| raho visarjayet ketuṃ viśeṣo yaḥ prapūjane evaṃ yaḥ kurute pūjāṃ vāsavasya mahātmanaḥ| sa ciraṃ pṛthivīṃ bhuktvā vāsavaṃ lokamāpnuyāt na tasya rājye durbhikṣaṃ nādhayo vyādhayaḥ kvacit| sthāsyanti mṛtyurnākāle janānāṃ tatra jāyate tattulyaḥ ko'pi nānyo'sti priyaḥ śakrasya pārthiva| tasya pūjā sarvapūjā keśavādyāśca tatragāḥ sakalakaluṣahāri vyādhidurbhikṣanāśaṃ sakalabhavaniveśaṃ sarvasaubhāgyakāri| surapatigṛhagābhirvārcanaṃ śakraketoḥ pratiśaradamanekaiḥ pūjayecchrīvivṛddhayai

Aurva said: Now hear next, lord of kings, of the raising of Indra's banner, the banner-festival, by performing which a king never comes to defeat. On the twelfth lunar day, when the sun is in Leo, under the Śravaṇa asterism, the king should duly propitiate the mighty one (Indra) for the quelling of all obstacles. There was a king named Uparicara, otherwise called Vasu; by that king was this incomparable rite first set in motion. In the rainy season, in the month of Nabhas (Śrāvaṇa), on the twelfth of the bright fortnight, the household priest, accompanied by many kinds of instruments and drums, should first invite a tree for the sake of Indra's banner and make it prosper — the astrologer and the carpenter being present, with auspicious rites performed. Trees grown in a garden, in a temple, in a cremation ground, or in the middle of a road he should avoid for Indra's banner. A tree covered with many creepers, dry, thick with thorns, crooked, infested with parasitic growth, or overspread with vines he should reject; one crowded with birds' nests, full of many hollows, or broken by wind and fire he should carefully avoid. Trees with feminine names, and those too short or too thin, the steadfast man should always avoid in the worship of Śakra. Arjuna, aśvakarṇa, vaṭa, priyaka-oṣaka and udumbara — these five are held best for the banner. Other trees too, such as devadāru and śāla, are commended and may be taken; never the uncommended. [Remainder of the chapter — the night invocation of the tree-spirits, the cutting and shaping of the banner-pole, its measures, the five maidens and the 'mothers', the maṇḍala and worship of Acyuta and Śakra, the raising of the banner with its verses, the seven days of worship and oblation, the nocturnal dismissal, the rules for impurity and portents, the casting of the banner into deep water, and the fruits of the rite — is not rendered here.]

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition — the model flagged this verse as uncertain