Ganesha Purana — Kridakhanda — Chapter 96

GnP 2 96.4

अध्याय १०० प्रारंभ :- क उवाच । अनेकरूपवान्देवो मयूरेशोऽखिलेश्वरः । अतिसुन्दरदेहः सन्नागकन्याभिराहृतः १ गृहं स्वकीयं क्रीडार्थं पूजितो बहुविस्तरात् । सुगन्धतैलोद्वर्तनैः स्नाप्योष्णैरपि तं जलैः २ दिव्यवस्त्रैरलंकारैश्चन्दनैरपि पूज्य च । धूपदीपैश्च नैवेद्यैः फलतांबूलकांचनैः ३ ऊचुः करपुटं बद्ध्वा वयं धन्यतमा विभो । यद् दृष्टं ते पदं देव ब्रह्माद्यैरपि कांक्षितम्

adhyāya 100 prāraṃbha :- ka uvāca | anekarūpavāndevo mayūreśo'khileśvaraḥ | atisundaradehaḥ sannāgakanyābhirāhṛtaḥ 1 gṛhaṃ svakīyaṃ krīḍārthaṃ pūjito bahuvistarāt | sugandhatailodvartanaiḥ snāpyoṣṇairapi taṃ jalaiḥ 2 divyavastrairalaṃkāraiścandanairapi pūjya ca | dhūpadīpaiśca naivedyaiḥ phalatāṃbūlakāṃcanaiḥ 3 ūcuḥ karapuṭaṃ baddhvā vayaṃ dhanyatamā vibho | yad dṛṣṭaṃ te padaṃ deva brahmādyairapi kāṃkṣitam

Chapter 100 begins. Kaḥ said: The god of many forms, Mayūreśa, lord of all, having an exceedingly beautiful body, was carried off by the nāga maidens to their own house for play, and worshipped at great length: rubbed with fragrant oils and bathed with warm waters, worshipped with divine garments, ornaments and sandal-paste, with incense, lamps and food-offerings, with fruit, betel and gold. With hands folded they said: "We are most blessed, O Lord, in that your station has been seen, O God — that which even Brahmā and the rest long for."

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

GnP 2 96.8

नागलोको धन्यतमो जीवितं नः सुजीवितम् । आनंदह्रदमग्नं नो मानसं तापमप्यजत् ५ यद्यत्ते ईप्सितं देव तत्तदत्रापि गृह्यताम् । अत्र स्थित्वा कति दिनं पश्चात्त्वं गन्तुमर्हसि. ६. मयूरेश उवाच। वांच्छितं वो विधास्येऽहं गिरिजा मां प्रतीक्षते । मद्वियोगेन तप्ता सा न भक्षयति किंचन ७ यूयं कस्यात्मजास्तस्य दर्शनं चेद्भवेन्मम । क उवाच । तत ऊचुर्नागकन्या वासुकेः पुत्रिका वयम्

nāgaloko dhanyatamo jīvitaṃ naḥ sujīvitam | ānaṃdahradamagnaṃ no mānasaṃ tāpamapyajat 5 yadyatte īpsitaṃ deva tattadatrāpi gṛhyatām | atra sthitvā kati dinaṃ paścāttvaṃ gantumarhasi. 6. mayūreśa uvāca| vāṃcchitaṃ vo vidhāsye'haṃ girijā māṃ pratīkṣate | madviyogena taptā sā na bhakṣayati kiṃcana 7 yūyaṃ kasyātmajāstasya darśanaṃ cedbhavenmama | ka uvāca | tata ūcurnāgakanyā vāsukeḥ putrikā vayam

(5) "Most blessed is the nāga world; our life is a life well lived; our mind, sunk in a lake of bliss, has cast off even its burning. (6) Whatever is desired by you, O God, let that be taken here too. Having stayed here some days, you may afterwards go." Mayūreśa said: "I shall do what you wish; (but) Girijā awaits me — scorched by separation from me she eats nothing. (7–8) Whose daughters are you? — if I might have sight of him." Kaḥ said: Then the nāga maidens said: "We are the daughters of Vāsuki."

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

GnP 2 96.23

अध्याय ९७ प्रारंभ :- मुनिरुवाच । त्वया विनायको देवो मयूरेश्वरसंजितः । ततो गुणेशनाम्ना मे महिमाऽयं निरुपितः १ स कथं प्राप तन्नाम किं च तेन कृतं महत् । कर्म तन्मे समाचक्ष्व साम्प्रतं विश्वसृग्विभो २ क उवाच । यथा तेन कृतं कर्म मयूरेश्वरनाम च । प्रापद्विनायको देवो निरूपिष्येऽखिलं तव ३ पातालभवने शेषः सभामध्यगतोऽभवत् । वासुकिप्रमुखै सर्वैः समन्तात्परिवारितः ४ ततः कद्रूः समायाता तेजोरूपा सुरूपिणी । मुक्तामणियुतं चारु बिभ्रती कंचुकं शुभम् ५ बिम्बोष्ठी चन्द्रवदना दिव्यभूषाम्बरावृता । तां दृष्ट्वा जननीं शेषो वासुकिप्रमुखाश्च ये ६ नेमुर्मातर्बहुदिनैरभवद्दर्शनं तव । कांक्षन्ते दर्शनं सर्वे त्वं तु निष्ठुरतां गता ७ इत्यूचुस्तां करे धृत्वाऽस्थापयन्पैत्र्य आसने । पुपूजुः परया भक्त्या ततः शेषोऽब्रवीत्तु ताम् ८ शेष उवाच । त्वं मातः कश्यपस्यापि पत्नी चारुतरा सती। सर्वविद्यानिधानस्य सष्टिस्थित्यन्तकारिणः ९ ब्रह्मादयो देवगणास्तत्त्वं यस्य न वै विदुः । त्वं चापि सहसा शापानुग्रहे च क्षमा ह्यसि २.९७.१० तव पुत्रा वयं मातस्त्रैलोक्यग्राससाहसाः । सा कथं त्वमिहायाता किमुद्दिश्य प्रयोजनम् ११ कद्रूरुवाच । विना प्रयोजनं पुत्र कोपि नायाति किंचन । तच्च ते कथयिष्येऽहं शृणु सादरमात्मज १२ विनता मे सपत्नी या जननी पुत्र पक्षिणाम् । तस्या दर्शनकांक्षा मे कदाचित्संबभूव ह १३ अनादृता तयाऽहं तु तद्गृहं सहसा गता। नासनं न च सत्कारं स्वागतं न च साऽकरोत् १४ पूर्ववैरं स्मरन्ती सा जटायुं पुत्रमादिशत् । तेन चाकर्षिता वेणी विवस्त्राऽहं कृता क्षणात् । मामुवाच महादुष्टे नावलोक्यं मुखं तव १५ मम मातुस्तु दासीत्वं पूर्वमासीः कृतं त्वया । तदा न करुणालेशो धूतो मनसि कर्हिचित् १६ इतो गच्छ न चेत्प्राणान्गृहीष्यामि महाखले । श्रुत्वा तदीयवाक्यानि दुःखिताऽहं फणीश्वर १७ आक्रन्दं परमं प्राप्ता प्रणत्यागे तु निश्चिता। आगताऽहं ततो युष्मद्दर्शनार्थं सुदुःखिताः १८ यदि वो मयि भक्तिः स्यात्साहाय्यं क्रियतां मम । सत्पुत्रा यदि मान्याऽहं तदा तस्या विनाशनम १९ कर्तव्यं च सपत्न्या मे ततो हृदि सुखं भवेत् । क उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं शेषो रोषसमन्विताः २.९७.२० जज्वाल सहसा वह्निर्घृतेनेव प्रदीपितः । मम मातुः कृता पीडा विनतातनयैर्यदि २१ तदाऽहं तत्प्रतीकारं करिष्यामि न संशयः । एवमुक्त्वा स शेषोऽथ वासुकिप्रमुखैर्युतः २२ तत्र गन्तुं मनश्चक्रे यत्र सा विनताऽभवत् । वासुकिरुवाच । अहमेव गमिष्यामि कोटिनागैर्युतोऽनघ

adhyāya 97 prāraṃbha :- muniruvāca | tvayā vināyako devo mayūreśvarasaṃjitaḥ | tato guṇeśanāmnā me mahimā'yaṃ nirupitaḥ 1 sa kathaṃ prāpa tannāma kiṃ ca tena kṛtaṃ mahat | karma tanme samācakṣva sāmprataṃ viśvasṛgvibho 2 ka uvāca | yathā tena kṛtaṃ karma mayūreśvaranāma ca | prāpadvināyako devo nirūpiṣye'khilaṃ tava 3 pātālabhavane śeṣaḥ sabhāmadhyagato'bhavat | vāsukipramukhai sarvaiḥ samantātparivāritaḥ 4 tataḥ kadrūḥ samāyātā tejorūpā surūpiṇī | muktāmaṇiyutaṃ cāru bibhratī kaṃcukaṃ śubham 5 bimboṣṭhī candravadanā divyabhūṣāmbarāvṛtā | tāṃ dṛṣṭvā jananīṃ śeṣo vāsukipramukhāśca ye 6 nemurmātarbahudinairabhavaddarśanaṃ tava | kāṃkṣante darśanaṃ sarve tvaṃ tu niṣṭhuratāṃ gatā 7 ityūcustāṃ kare dhṛtvā'sthāpayanpaitrya āsane | pupūjuḥ parayā bhaktyā tataḥ śeṣo'bravīttu tām 8 śeṣa uvāca | tvaṃ mātaḥ kaśyapasyāpi patnī cārutarā satī| sarvavidyānidhānasya saṣṭisthityantakāriṇaḥ 9 brahmādayo devagaṇāstattvaṃ yasya na vai viduḥ | tvaṃ cāpi sahasā śāpānugrahe ca kṣamā hyasi 2.97.10 tava putrā vayaṃ mātastrailokyagrāsasāhasāḥ | sā kathaṃ tvamihāyātā kimuddiśya prayojanam 11 kadrūruvāca | vinā prayojanaṃ putra kopi nāyāti kiṃcana | tacca te kathayiṣye'haṃ śṛṇu sādaramātmaja 12 vinatā me sapatnī yā jananī putra pakṣiṇām | tasyā darśanakāṃkṣā me kadācitsaṃbabhūva ha 13 anādṛtā tayā'haṃ tu tadgṛhaṃ sahasā gatā| nāsanaṃ na ca satkāraṃ svāgataṃ na ca sā'karot 14 pūrvavairaṃ smarantī sā jaṭāyuṃ putramādiśat | tena cākarṣitā veṇī vivastrā'haṃ kṛtā kṣaṇāt | māmuvāca mahāduṣṭe nāvalokyaṃ mukhaṃ tava 15 mama mātustu dāsītvaṃ pūrvamāsīḥ kṛtaṃ tvayā | tadā na karuṇāleśo dhūto manasi karhicit 16 ito gaccha na cetprāṇāngṛhīṣyāmi mahākhale | śrutvā tadīyavākyāni duḥkhitā'haṃ phaṇīśvara 17 ākrandaṃ paramaṃ prāptā praṇatyāge tu niścitā| āgatā'haṃ tato yuṣmaddarśanārthaṃ suduḥkhitāḥ 18 yadi vo mayi bhaktiḥ syātsāhāyyaṃ kriyatāṃ mama | satputrā yadi mānyā'haṃ tadā tasyā vināśanama 19 kartavyaṃ ca sapatnyā me tato hṛdi sukhaṃ bhavet | ka uvāca | evamākarṇya tadvākyaṃ śeṣo roṣasamanvitāḥ 2.97.20 jajvāla sahasā vahnirghṛteneva pradīpitaḥ | mama mātuḥ kṛtā pīḍā vinatātanayairyadi 21 tadā'haṃ tatpratīkāraṃ kariṣyāmi na saṃśayaḥ | evamuktvā sa śeṣo'tha vāsukipramukhairyutaḥ 22 tatra gantuṃ manaścakre yatra sā vinatā'bhavat | vāsukiruvāca | ahameva gamiṣyāmi koṭināgairyuto'nagha

GnP 2 96.24

विनतामानयिष्यामि तिष्ठ त्वं भुजगाधिप । क उवाच । एवमुक्त्वा ययौ शीघ्रं वासुकिर्विनताश्रमम्

vinatāmānayiṣyāmi tiṣṭha tvaṃ bhujagādhipa | ka uvāca | evamuktvā yayau śīghraṃ vāsukirvinatāśramam

"I shall bring Vinatā; you stay, O lord of serpents." Kaḥ said: Having said this, Vāsuki went swiftly to Vinatā's hermitage.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

GnP 2 96.32

असंख्यानुरगान्दृष्ट्वा बिभाय विनता तदा । तदैव वेष्टिता सर्पैः क्रूरैर्दुष्टस्वभावकैः २५ निन्युस्ते शेष निकटं सा च तानब्रवीत्तदा । विनतोवाच । किमर्थं बन्धनं कृत्वा मम नेतुं समुद्यताः २६ अपराधविहीनायाः पापिष्ठा गदताशु मे। मम पुत्रस्यानुभवो ज्ञातोऽस्ति सर्वपन्नगैः २७ अतो मुंचन्तु मां नो चेत्स संहारं करिष्यति । क उवाच । धार्यंट्ां तेषां समीक्ष्यैव सस्मार गरुडं तु सा २८ सोऽपि ज्ञात्वा स्मृतिं तस्या आगतः पक्षिभिः सह । श्येनः सम्पातिरथ च जटायुः पक्षिपुंगवः २९ येषां पक्षसमीरेण चकम्पे भुवनत्रयम् । भुजगास्ते तु सर्वेऽपि वमद्विषकणाभवन् २.९७.३० युद्धमासीन्महाघोरं भुजगेन्द्रपतत्त्रिणाम् । ततो जटायुं सम्पातिं श्येनं बद्ध्वानयंस्तु ते ३१ मातुः स्मृते तु संप्राप्तो गरुडः पक्षवातताः । कम्पयंजगतीं सर्वां पातयन्द्रुमपर्वतान्

asaṃkhyānuragāndṛṣṭvā bibhāya vinatā tadā | tadaiva veṣṭitā sarpaiḥ krūrairduṣṭasvabhāvakaiḥ 25 ninyuste śeṣa nikaṭaṃ sā ca tānabravīttadā | vinatovāca | kimarthaṃ bandhanaṃ kṛtvā mama netuṃ samudyatāḥ 26 aparādhavihīnāyāḥ pāpiṣṭhā gadatāśu me| mama putrasyānubhavo jñāto'sti sarvapannagaiḥ 27 ato muṃcantu māṃ no cetsa saṃhāraṃ kariṣyati | ka uvāca | dhāryaṃṭāṃ teṣāṃ samīkṣyaiva sasmāra garuḍaṃ tu sā 28 so'pi jñātvā smṛtiṃ tasyā āgataḥ pakṣibhiḥ saha | śyenaḥ sampātiratha ca jaṭāyuḥ pakṣipuṃgavaḥ 29 yeṣāṃ pakṣasamīreṇa cakampe bhuvanatrayam | bhujagāste tu sarve'pi vamadviṣakaṇābhavan 2.97.30 yuddhamāsīnmahāghoraṃ bhujagendrapatattriṇām | tato jaṭāyuṃ sampātiṃ śyenaṃ baddhvānayaṃstu te 31 mātuḥ smṛte tu saṃprāpto garuḍaḥ pakṣavātatāḥ | kampayaṃjagatīṃ sarvāṃ pātayandrumaparvatān

(25) Seeing the countless serpents, Vinatā was afraid; at once she was encircled by cruel snakes of evil nature. (26) They led her near Śeṣa, and she then said to them: Vinatā said: "Why, having bound me, are you set on carrying me off? (27) Tell me quickly, most sinful ones, (why me,) who am free of offence. The prowess of my son is known to all serpents; (28) so release me — otherwise he will work destruction." Kaḥ said: Seeing their obstinacy, she called Garuḍa to mind. (29) He too, knowing that she remembered him, came together with the birds — Śyena, Sampāti, and Jaṭāyu, that bull among birds — (30) by the wind of whose wings the three worlds shook; and all those serpents came to spew drops of poison. (31) There was a most terrible battle between the serpent-lords and the birds; then they bound Jaṭāyu, Sampāti and Śyena and led them away. (32) But at his mother's remembrance Garuḍa arrived, by the wind of his wings shaking the whole earth and felling trees and mountains.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition — the model flagged this verse as uncertain

GnP 2 96.35

तद्गन्धं भुजगा घ्रात्वा पलायनपरा ययुः । पक्षवातेन गगने बभ्रमुर्भुजगाः परे ३३ मुक्ता तु विनता बन्धात्स्वस्थानं गन्तुमुद्यता । तां दृष्ट्वा वासुकिः क्रुद्धो दहन्व्योम वमन्विषम् ३४ पक्षाघातेन गरुडोऽपातयद्भूतले च तम् । विनता तु गता वेगात्स्वस्था स्वस्थानमुत्तमम्

tadgandhaṃ bhujagā ghrātvā palāyanaparā yayuḥ | pakṣavātena gagane babhramurbhujagāḥ pare 33 muktā tu vinatā bandhātsvasthānaṃ gantumudyatā | tāṃ dṛṣṭvā vāsukiḥ kruddho dahanvyoma vamanviṣam 34 pakṣāghātena garuḍo'pātayadbhūtale ca tam | vinatā tu gatā vegātsvasthā svasthānamuttamam

(33) Smelling his scent, the serpents took to flight; others were whirled about in the sky by the wind of his wings. (34) Vinatā, released from her bonds, made ready to go to her own place. Seeing her, Vāsuki grew enraged, burning the sky and spewing poison; (35) and Garuḍa, with a blow of his wing, felled him to the ground. And Vinatā went swiftly, safe, to her own excellent abode.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

GnP 2 96.46

अध्याय ९८ प्रारंभ:- क उवाच। एवं गतं सप्तमेऽद्वे त्वष्टमे स गुणेश्वरः । उषः स्नात्वा स्थितो ब्रह्म जपन्वेदचतुष्टयम् १ कस्तूरीतिलको नानाभूषणः सुविराजितः । दिव्याम्बरधरो दिव्यगन्धमालाविभूषितः २ ततस्ते तापससुता आगतास्तं गुणेश्वरम् । तद्दीप्त्या भासिताः सर्वेऽरुणदीप्त्या यथा घनाः ३ तान्दृष्ट्वाऽध्ययने बुद्धिर्जाता तस्यार्भकैः सह । सर्वेषां मस्तके हस्तं न्यधात्तत्समये विभुः ४ त्रिचतुः पंचवर्षांणां वेदस्फूर्तिस्ततोऽभवन् । विना तु चेतनां शब्दो नभोवाण्या हि श्रूयते ५ चतुर्णामपि वेदानां सर्वे पारायणं व्यधुः । नाभक्षयन्पशुगणा ग्रासं मुखगतं तदा ६ श्रवणे तत्परा जाताः शब्दानां वेदचारिणाम् । हरिणाः सिंहशार्दूला भुजगाः पक्षिजातयः । गानस्य श्रवणे सक्ता अश्रुपातान्प्रसुस्रुवः ८ अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयः श्रवणे रताः । आनन्दह्रदसंमग्नाः शेरते स्म यथा निशि ९ प्रमथाद्या गणाः सर्वे शिवाया हर्षनिर्भराः । अस्रवच्चामृतं चन्द्र शिवभालस्थितस्तदा २.९८.१० तत्संसर्गाद्रुण्डमालारुण्डानि पुरूषा बभुः । लज्जिताः किन्नराः सर्वे गन्धर्वाश्चास्य गानतः ११ स्मरतप्ताः स्त्रियः शान्ता आरार्तिक्यं व्यधुस्तदा । तत्राजगाम सहसा दैत्यश्चाभिनवाकृतिः १२ यस्य शब्देन दीर्णास्ता मन्दराद्रिगुहास्तदा। हलदन्तो वापिनासस्तडागनयनोऽरिहा १३ स तु श्वापदरूपेण बभ्राम तत्र तत्र ह । पंचनेत्रश्चतुःशृंगो वसुपादश्चतुःश्रुतिः १४ त्रिमुखश्च द्विपुच्छोऽसौ जहासोच्चैर्निरीक्ष्य तम् । पश्यन्तु कौतुकं बालाः प्रोवाचेति शिशून्विभुः १५ अत्यद्भुतं दृष्टमिदमित्यूचुस्ते गुणेश्वरम् । ततो दैत्यो ननर्तोच्चैरुड्डीय न्यपतद्भुवि १६ क्षणं लीनः क्षणं तिष्ठन्दृश्यादृश्यस्वरूपधृक् । ध्रियतां ध्रियतामेष इत्युवाच शिशून्विभुः १७ इत्युक्त्वा दैत्यमगमद्वेगेन च गुणेश्वरः । पलायति महादैत्यो याति पृष्ठे स बालकैः १८ महारण्यं गताः सर्वे यत्र वायुर्न सर्पति । गर्जन्ति सिंहशार्दूला गजसूकरवानराः १९ तं धर्तुं तत्र यातोऽसावुड्डीय दैत्यपुंगवः । क्वापि यातो दूरदेशं ततः खिन्नो गजाननः २.९८.२० क्रोधसंरक्तनयनो मुमोच पाशमुल्बणम् । चकम्पे धरणी व्योम भ्रमन्मेघमभूत्तदा २१ न्यपतन्भानि खात्पृथ्वीं ककुभो व्यनदन्स्वनात् । स पाशो दैत्यमाक्रम्य क्षणेनायाद्गुणेश्वरम् २२ श्वासरोधात्पपातोर्व्याँ लुण्ठन्पादौ भुजौ मुखम् । नेत्रद्वारा गताः प्राणाः पश्यत्सु बालकेष्वपि २३ पतितो रूपमास्थाय चतुर्विंशतियोजनम् । सपाशकण्ठं तं केचिद्विचकर्षुरितस्ततः २४ गुदे काष्ठं मुखे धूलिं प्राक्षिपन्नपरेऽर्भकाः । केचिन्मूत्रं पुरीषं च चक्रुस्तन्मस्तकेऽर्भकाः २५ गुणेशनिकटे याताः सर्वे बालाः क्षुधातुराः । रसालानि बभक्षुस्ते केचित्तन्मस्तके गताः २६ आजघ्नुः फलघातेन भूमिस्था उपरिस्थितान् । पतितान्यपरे खादन्ददृशुर्विनतां ततः २७ अण्डमाच्छाद्य तिष्ठन्ती साऽधावद्बालकान्प्रति । पलायमानांस्तान्दृष्ट्वा विनता पृष्ठतो ययौ २८ निघ्नती पक्षवातेन श्वापदानि द्रुमानपि । गुणेशस्तत्समालोक्य लीनो वृक्षस्य कोटरे २९ ददर्शाण्डं श्वेततरं मण्डलं शशिनो यथा । दधार हस्ते सहसा गुणेशो बलवत्तरम् २.९८.३० अस्फुटत्तत्र ददृशे पतत्त्री नीलकण्ठवान्। दीर्घपक्षो विशालाक्षो वमञ्ज्वालाकणान्मुखात् ३१ व्याधूनयदुभौ पक्षौ कम्पयंजगतीतलम् । चेलुवेलामतिक्रम्य समुद्रास्तस्य शब्दतः ३२ चचाल मण्डलं भानोरर्भकास्ते पलायिताः । पृष्ठतोऽनुययौ सोऽथ पक्षघातेन ताडयन् ३३ तदृष्ट्वा कदनं तेषां योद्धुकामो गुणेश्वरः । जग्राह पक्षे तं क्रूरं ततो युद्धमवर्तत ३४ पक्षघातैश्चञ्चुपुटैर्जघान पक्षिपुंगवः । आरक्तनयनः सोऽपि तं जघ्ने मुष्टिघाततः ३५ अतिदार्यंऽप तस्य दृष्टवा चतुर्भिरप्यथायुधैः । गुणेशस्तं जघानाशु तानि पेतुर्धरातले ३६ उड्डीय स पपालाशु बालानादाय सत्वरः । गुणेशस्तान्समुन्मुच्य समारूढोऽण्डजे ततः ३७ वशे तमण्डजं कृत्वा चारुरोह गुणेश्वरः । ततस्तमाययुर्बाला विनतापि समाययौ ३८ तुष्टाव परमात्मानं गुणेशं तं धिया स्वया । त्वं सृष्टिकर्ता रजसा ब्रह्मा सत्त्वेन पालकः ३९ विष्णुस्त्वमसि तमसा संहरञ्शंकरोऽपि च । न देवा नर्षयस्तत्त्वं विदुस्ते सगुणस्य ह २.९८.४० निर्गुणस्य तु को वेद चराचरगुरोरपि । एवं स्तुत्वाऽवदीत्सा तं प्रणता भक्तितत्परा ४१ कश्यपस्य मुनेर्भार्या विनतां विद्धि मामिह । तस्य पुत्रः शिखण्डी च सेवकस्ते भविष्यति ४२ मुनिना पूर्वमुक्तं मे योऽण्डमेतद्भिनत्ति च । सोऽस्य स्वामी न संदेहो मोचयिष्याति ते सुतान् ४३ प्रतीक्षन्त्या मया दृष्टं पादपद्मं चिरं तव । जटायुः श्येनसंपाती नीता कद्रूसुतैस्त्रयः ४४ तान्मोचय जगन्नाथ शीघ्रं दर्शय मे सुतान् । गणेश उवाच । मा चिन्तां कुरु मातस्त्वं दर्शयिष्ये सुतांस्तव ४५ क उवाच । एवमुक्त्वा तु विनतां बहुहर्षसमन्वितः । शिखिनं च ततः प्राह वरं मत्तो वृणीष्व ह अध्याय ९९ प्रारंभ :- क उवाच । अद्भुतं कृतवान्वर्षे नवमेऽसौ गुणेश्वरः । शिखण्डिनं समारुह्य चतुरायुधभूषितः १ नानालंकारसंयुक्तो नृगनाभिजशोभितः । दिव्याम्बरधरो बालः क्रीडितुं समुपाययौ २ पूर्णचन्द्रनिभः श्रीमांजयशब्दैरभिष्टुतः । केचिन्नमन्ति तं बालाः केचिच्छत्रं ध्वजं परे ३ दध्रुः केचिद्वीजयन्तस्तद्दर्शनमहोत्सवाः । क्रीडन्तः सरसीं याताः पंचयोजनविस्तृताम् ४ अगाधोदां नक्रझषकूर्ममण्डूकसंयुताम् । लतातरुपरीवारां नानापक्षिगणैर्युताम् ५ उड्डीय पतिताः केचित्तस्यां केचिच्छनैर्ययुः । चूतं तत्तीरगं दृष्ट्वा विशालं फलसंयुतम् ६ आरुरोह मयूरेशो बालाः फलजिघत्सया। रसालैस्ते निजघ्नुस्तानभिन्नांगांन्पलायिताः ७ बालाः स्कन्धान्दारयन्तो निपेतुः केऽपि तज्जले । एवं क्रीडत्सु बालेषु दैत्योऽगादश्वरूपवान् ८ यस्य पादप्रहारेण चूर्णतां यान्ति पर्वताः । यस्य ह्रेषितशब्देन कम्पते भुवनत्रयम् ९ पुच्छचांचल्यतो जीवान्हन्ति स्कन्धं जघर्ष ह । यस्मिंश्चूतेऽस्य शब्देन कम्पिते पतितेऽर्भके २.९९.१० केचित्पलायिता बालाः केचिद्भग्नाश्च मस्तके । केचिन्निपतिताश्चाशु गुणेशो पतितो जले ११ निमग्ने द्विमुहूर्तेस्मिन्प्रारुदन्मुनिबालकाः । किं वक्तव्यमुमायै च दर्शनीयं मुखं कथम् १२ शंकरोऽपि रुषाविष्टो भस्मसान्न: करिष्यति । अगाधेस्मिंज्जले मग्नं प्रवेष्टुं च न शक्नुमः १३ माता पिता पालयिता भ्राता त्राता सखा च नः । क उवाच । एवं शोचत्सु बालेषु मयूरेशो दधार तम् १४ कर्णयोर्जलमध्ये तु चकर्ष बलवान्विभुः । आरुरोह बलाद्दैत्यं भारेणामज्जयन्मुहुः १५ स दैत्यो निर्वमन्नेत्रान्मुखाद्बहु जलं मुहुः । जलपूर्णश्रुतिश्वासोऽत्यजन्प्राणान्महारवः १६ एकहस्तेन धृत्वा तं दोलयित्वा जलाद्बहिः । मयूरेशस्ततो बाला जहृषुर्ननृतुर्भृशम् १७ भुवि ते शतधा जातं ददृशुर्दैत्यपुंगवम् । प्रशशंसुर्मयूरेशं महाबलपराक्रमम् १८ त ऊचुस्तं तदा देवं मृतं मत्वा रुदामहे । तावदेव हि दृष्टोऽसि हतदैत्यो बहिर्गतः १९ पुनस्ते जलमाविश्य प्रासिंचन्नंजलीन्मिथः । एकमत्या च सर्वे ते प्रासिंचन्गणनायकम् २.९९.२० वर्षाकाले यथा मेघा धरणीं पर्वतानपि । षड्भुजैः परिषिंचन्सन्नपर्याप्तोऽभवद्यदा २१ तदासंख्यभुजैर्वारी चिक्षेप बालकेषु सः । तदाश्चर्यं तु ते दृष्ट्वा परस्परमथाब्रुवन् २२ षड्भुजोऽयं कथमभूदनन्तभुजमण्डितः । मन्दीभूता मुनिसुताः क्व द्विहस्ता वयं विभो २३ असंख्यभुजवीर्योजाः क्व च त्वं भुवनेश्वर । पुनः सर्वे सिषिचुस्ते मयूरेशं रुषान्विताः २४ सोऽनन्तरूपस्तान्सर्वान्सिषेचे गणनायकः । एकैकस्याग्रतो भूत्वा षड्भुजो निजतेजसा २५ तावच्छिखण्डिनिष्ठोऽसौ चतुरायुधभूषितः । प्रणेमुस्तेऽञ्जलिपुटं बद्ध्वा देवम् गुणेश्वरम् २६ पश्यन्तस्तन्मुखे विश्वं सर्वस्वर्गान्वितं तु ते । गन्धर्वयक्षरक्षांसि सरिदब्धिद्रुमानपि २७ सर्वं चराचरं विश्वं सदेवासुरमानुषम्। प्रार्थयामासुरथ ते दृष्ट्वेत्थं ते भयातुराः २८ बाला ऊचुः । न विदामः स्वमात्मानं परं वा नापि किंचन । एकरूपो भव विभो कृपां कृत्वाऽखिलेश्वर २९ क उवाच । इति तत्प्रार्थनां श्रुत्वा जातोऽसौ पूर्ववद्विभुः । एतस्मिन्नन्तरे तत्र चिक्रीडुर्नागकन्यकाः २.९९.३० या निरीक्ष्याभवच्चाष्टनायिकानां त्रपा भृशम् । नेत्रे निरीक्ष्य ह्रीमन्त्यः प्रापलन्हरिणस्त्रियः ३१ अतिसुन्दरगात्रास्ताः सर्वालंकारभूषिताः । ता निरीक्ष्य मयूरेशं विह्वला मदनाग्निना ३२ ता ऊचुश्च मिथः सर्वा अयं भर्ता भवेद्यति । सफलं नस्तदा जन्म जीवितं च वयोऽपि च ३३ धैर्यात्तमूचुस्ताः सर्वाः कुत आगमनं तव । दृष्ट्वा ते वदनं चेतो विह्वलं नोऽभिजायते ३४ विश्रान्तं कुरु चेतो नः स्वांगसंगान्नृषूत्तम । देव उवाच । अहं शिवसुतो नाम्ना मयूरेश इति स्फुटम् ३५ विख्यातो मुनिपुत्रैस्तु मज्जिता बलवत्तरैः । दृष्टवान्पादकमलं भवतीनां प्रसंगतः ३६ ता ऊचुः । अस्मद्गृहे क्षणं स्थित्वा विश्रामं कर्तुमर्हसि । देव उवाच । पार्वती मद्वियोगेन परितप्येद्भृशं यतः ३७ अतो नायामि वः स्थानं गच्छन्तु नागकन्यकाः । क उवाच । एवं वदति तस्मिंस्तु धृत्वा निन्युर्गृहं तु ताः ३८ तमदृष्ट्वा पुनः शोकं व्यधुर्मुनिसुतास्तदा । बाला ऊचुः । कथं कठिनतां यातो दयालुः स गुणेश्वरः ३९ अमृतस्राविकिरणो न चन्द्र उष्णतां व्रजेत् । न पिता त्यजते बालानपराधायुते सति २.९९.४० क्व गतोऽसि विना त्वां हि गमिष्यन्ति हि नोऽसवः । क उवाच । केचिन्निपतिता भूमौ केचिद्भालं निजघ्निरे ४१ केचिद्ययुः स्वाश्रमं ते पथि तस्य पदाम्बुजे।। दृष्ट्वा नेमू रुदन्तस्ते ददृशुस्ते भगासुरम् ४२ मूर्धजाघाततो यस्य भानि भूमौ निपेतिरे । शतयोजनपादाब्जो भूमावास्यं प्रसार्य सः ४३ तेषां मार्गे प्रसुष्वाप ततस्ते शिशवो ययुः । ध्यायन्तस्तं मयूरेशं शोचन्तः पथिविह्वलाः ४४ उदरे तस्य ते याता आपगा जलधीनिव । भ्रान्ताः परस्परं चक्रुर्वार्ता नानाविधास्ततः ४५ मयूरेशो गतः क्वापि वयं कुत्र व्रजामहे । न जानीमो दिशं सर्वे नो दृश्यन्ते गृहाणि च

adhyāya 98 prāraṃbha:- ka uvāca| evaṃ gataṃ saptame'dve tvaṣṭame sa guṇeśvaraḥ | uṣaḥ snātvā sthito brahma japanvedacatuṣṭayam 1 kastūrītilako nānābhūṣaṇaḥ suvirājitaḥ | divyāmbaradharo divyagandhamālāvibhūṣitaḥ 2 tataste tāpasasutā āgatāstaṃ guṇeśvaram | taddīptyā bhāsitāḥ sarve'ruṇadīptyā yathā ghanāḥ 3 tāndṛṣṭvā'dhyayane buddhirjātā tasyārbhakaiḥ saha | sarveṣāṃ mastake hastaṃ nyadhāttatsamaye vibhuḥ 4 tricatuḥ paṃcavarṣāṃṇāṃ vedasphūrtistato'bhavan | vinā tu cetanāṃ śabdo nabhovāṇyā hi śrūyate 5 caturṇāmapi vedānāṃ sarve pārāyaṇaṃ vyadhuḥ | nābhakṣayanpaśugaṇā grāsaṃ mukhagataṃ tadā 6 śravaṇe tatparā jātāḥ śabdānāṃ vedacāriṇām | hariṇāḥ siṃhaśārdūlā bhujagāḥ pakṣijātayaḥ | gānasya śravaṇe saktā aśrupātānprasusruvaḥ 8 aṣṭāśītisahasrāṇi munayaḥ śravaṇe ratāḥ | ānandahradasaṃmagnāḥ śerate sma yathā niśi 9 pramathādyā gaṇāḥ sarve śivāyā harṣanirbharāḥ | asravaccāmṛtaṃ candra śivabhālasthitastadā 2.98.10 tatsaṃsargādruṇḍamālāruṇḍāni purūṣā babhuḥ | lajjitāḥ kinnarāḥ sarve gandharvāścāsya gānataḥ 11 smarataptāḥ striyaḥ śāntā ārārtikyaṃ vyadhustadā | tatrājagāma sahasā daityaścābhinavākṛtiḥ 12 yasya śabdena dīrṇāstā mandarādriguhāstadā| haladanto vāpināsastaḍāganayano'rihā 13 sa tu śvāpadarūpeṇa babhrāma tatra tatra ha | paṃcanetraścatuḥśṛṃgo vasupādaścatuḥśrutiḥ 14 trimukhaśca dvipuccho'sau jahāsoccairnirīkṣya tam | paśyantu kautukaṃ bālāḥ provāceti śiśūnvibhuḥ 15 atyadbhutaṃ dṛṣṭamidamityūcuste guṇeśvaram | tato daityo nanartoccairuḍḍīya nyapatadbhuvi 16 kṣaṇaṃ līnaḥ kṣaṇaṃ tiṣṭhandṛśyādṛśyasvarūpadhṛk | dhriyatāṃ dhriyatāmeṣa ityuvāca śiśūnvibhuḥ 17 ityuktvā daityamagamadvegena ca guṇeśvaraḥ | palāyati mahādaityo yāti pṛṣṭhe sa bālakaiḥ 18 mahāraṇyaṃ gatāḥ sarve yatra vāyurna sarpati | garjanti siṃhaśārdūlā gajasūkaravānarāḥ 19 taṃ dhartuṃ tatra yāto'sāvuḍḍīya daityapuṃgavaḥ | kvāpi yāto dūradeśaṃ tataḥ khinno gajānanaḥ 2.98.20 krodhasaṃraktanayano mumoca pāśamulbaṇam | cakampe dharaṇī vyoma bhramanmeghamabhūttadā 21 nyapatanbhāni khātpṛthvīṃ kakubho vyanadansvanāt | sa pāśo daityamākramya kṣaṇenāyādguṇeśvaram 22 śvāsarodhātpapātorvyā~ luṇṭhanpādau bhujau mukham | netradvārā gatāḥ prāṇāḥ paśyatsu bālakeṣvapi 23 patito rūpamāsthāya caturviṃśatiyojanam | sapāśakaṇṭhaṃ taṃ kecidvicakarṣuritastataḥ 24 gude kāṣṭhaṃ mukhe dhūliṃ prākṣipannapare'rbhakāḥ | kecinmūtraṃ purīṣaṃ ca cakrustanmastake'rbhakāḥ 25 guṇeśanikaṭe yātāḥ sarve bālāḥ kṣudhāturāḥ | rasālāni babhakṣuste kecittanmastake gatāḥ 26 ājaghnuḥ phalaghātena bhūmisthā uparisthitān | patitānyapare khādandadṛśurvinatāṃ tataḥ 27 aṇḍamācchādya tiṣṭhantī sā'dhāvadbālakānprati | palāyamānāṃstāndṛṣṭvā vinatā pṛṣṭhato yayau 28 nighnatī pakṣavātena śvāpadāni drumānapi | guṇeśastatsamālokya līno vṛkṣasya koṭare 29 dadarśāṇḍaṃ śvetataraṃ maṇḍalaṃ śaśino yathā | dadhāra haste sahasā guṇeśo balavattaram 2.98.30 asphuṭattatra dadṛśe patattrī nīlakaṇṭhavān| dīrghapakṣo viśālākṣo vamañjvālākaṇānmukhāt 31 vyādhūnayadubhau pakṣau kampayaṃjagatītalam | celuvelāmatikramya samudrāstasya śabdataḥ 32 cacāla maṇḍalaṃ bhānorarbhakāste palāyitāḥ | pṛṣṭhato'nuyayau so'tha pakṣaghātena tāḍayan 33 tadṛṣṭvā kadanaṃ teṣāṃ yoddhukāmo guṇeśvaraḥ | jagrāha pakṣe taṃ krūraṃ tato yuddhamavartata 34 pakṣaghātaiścañcupuṭairjaghāna pakṣipuṃgavaḥ | āraktanayanaḥ so'pi taṃ jaghne muṣṭighātataḥ 35 atidāryaṃ'pa tasya dṛṣṭavā caturbhirapyathāyudhaiḥ | guṇeśastaṃ jaghānāśu tāni peturdharātale 36 uḍḍīya sa papālāśu bālānādāya satvaraḥ | guṇeśastānsamunmucya samārūḍho'ṇḍaje tataḥ 37 vaśe tamaṇḍajaṃ kṛtvā cāruroha guṇeśvaraḥ | tatastamāyayurbālā vinatāpi samāyayau 38 tuṣṭāva paramātmānaṃ guṇeśaṃ taṃ dhiyā svayā | tvaṃ sṛṣṭikartā rajasā brahmā sattvena pālakaḥ 39 viṣṇustvamasi tamasā saṃharañśaṃkaro'pi ca | na devā narṣayastattvaṃ viduste saguṇasya ha 2.98.40 nirguṇasya tu ko veda carācaragurorapi | evaṃ stutvā'vadītsā taṃ praṇatā bhaktitatparā 41 kaśyapasya munerbhāryā vinatāṃ viddhi māmiha | tasya putraḥ śikhaṇḍī ca sevakaste bhaviṣyati 42 muninā pūrvamuktaṃ me yo'ṇḍametadbhinatti ca | so'sya svāmī na saṃdeho mocayiṣyāti te sutān 43 pratīkṣantyā mayā dṛṣṭaṃ pādapadmaṃ ciraṃ tava | jaṭāyuḥ śyenasaṃpātī nītā kadrūsutaistrayaḥ 44 tānmocaya jagannātha śīghraṃ darśaya me sutān | gaṇeśa uvāca | mā cintāṃ kuru mātastvaṃ darśayiṣye sutāṃstava 45 ka uvāca | evamuktvā tu vinatāṃ bahuharṣasamanvitaḥ | śikhinaṃ ca tataḥ prāha varaṃ matto vṛṇīṣva ha adhyāya 99 prāraṃbha :- ka uvāca | adbhutaṃ kṛtavānvarṣe navame'sau guṇeśvaraḥ | śikhaṇḍinaṃ samāruhya caturāyudhabhūṣitaḥ 1 nānālaṃkārasaṃyukto nṛganābhijaśobhitaḥ | divyāmbaradharo bālaḥ krīḍituṃ samupāyayau 2 pūrṇacandranibhaḥ śrīmāṃjayaśabdairabhiṣṭutaḥ | kecinnamanti taṃ bālāḥ kecicchatraṃ dhvajaṃ pare 3 dadhruḥ kecidvījayantastaddarśanamahotsavāḥ | krīḍantaḥ sarasīṃ yātāḥ paṃcayojanavistṛtām 4 agādhodāṃ nakrajhaṣakūrmamaṇḍūkasaṃyutām | latātaruparīvārāṃ nānāpakṣigaṇairyutām 5 uḍḍīya patitāḥ kecittasyāṃ kecicchanairyayuḥ | cūtaṃ tattīragaṃ dṛṣṭvā viśālaṃ phalasaṃyutam 6 āruroha mayūreśo bālāḥ phalajighatsayā| rasālaiste nijaghnustānabhinnāṃgāṃnpalāyitāḥ 7 bālāḥ skandhāndārayanto nipetuḥ ke'pi tajjale | evaṃ krīḍatsu bāleṣu daityo'gādaśvarūpavān 8 yasya pādaprahāreṇa cūrṇatāṃ yānti parvatāḥ | yasya hreṣitaśabdena kampate bhuvanatrayam 9 pucchacāṃcalyato jīvānhanti skandhaṃ jagharṣa ha | yasmiṃścūte'sya śabdena kampite patite'rbhake 2.99.10 kecitpalāyitā bālāḥ kecidbhagnāśca mastake | kecinnipatitāścāśu guṇeśo patito jale 11 nimagne dvimuhūrtesminprārudanmunibālakāḥ | kiṃ vaktavyamumāyai ca darśanīyaṃ mukhaṃ katham 12 śaṃkaro'pi ruṣāviṣṭo bhasmasānna: kariṣyati | agādhesmiṃjjale magnaṃ praveṣṭuṃ ca na śaknumaḥ 13 mātā pitā pālayitā bhrātā trātā sakhā ca naḥ | ka uvāca | evaṃ śocatsu bāleṣu mayūreśo dadhāra tam 14 karṇayorjalamadhye tu cakarṣa balavānvibhuḥ | āruroha balāddaityaṃ bhāreṇāmajjayanmuhuḥ 15 sa daityo nirvamannetrānmukhādbahu jalaṃ muhuḥ | jalapūrṇaśrutiśvāso'tyajanprāṇānmahāravaḥ 16 ekahastena dhṛtvā taṃ dolayitvā jalādbahiḥ | mayūreśastato bālā jahṛṣurnanṛturbhṛśam 17 bhuvi te śatadhā jātaṃ dadṛśurdaityapuṃgavam | praśaśaṃsurmayūreśaṃ mahābalaparākramam 18 ta ūcustaṃ tadā devaṃ mṛtaṃ matvā rudāmahe | tāvadeva hi dṛṣṭo'si hatadaityo bahirgataḥ 19 punaste jalamāviśya prāsiṃcannaṃjalīnmithaḥ | ekamatyā ca sarve te prāsiṃcangaṇanāyakam 2.99.20 varṣākāle yathā meghā dharaṇīṃ parvatānapi | ṣaḍbhujaiḥ pariṣiṃcansannaparyāpto'bhavadyadā 21 tadāsaṃkhyabhujairvārī cikṣepa bālakeṣu saḥ | tadāścaryaṃ tu te dṛṣṭvā parasparamathābruvan 22 ṣaḍbhujo'yaṃ kathamabhūdanantabhujamaṇḍitaḥ | mandībhūtā munisutāḥ kva dvihastā vayaṃ vibho 23 asaṃkhyabhujavīryojāḥ kva ca tvaṃ bhuvaneśvara | punaḥ sarve siṣicuste mayūreśaṃ ruṣānvitāḥ 24 so'nantarūpastānsarvānsiṣece gaṇanāyakaḥ | ekaikasyāgrato bhūtvā ṣaḍbhujo nijatejasā 25 tāvacchikhaṇḍiniṣṭho'sau caturāyudhabhūṣitaḥ | praṇemuste'ñjalipuṭaṃ baddhvā devam guṇeśvaram 26 paśyantastanmukhe viśvaṃ sarvasvargānvitaṃ tu te | gandharvayakṣarakṣāṃsi saridabdhidrumānapi 27 sarvaṃ carācaraṃ viśvaṃ sadevāsuramānuṣam| prārthayāmāsuratha te dṛṣṭvetthaṃ te bhayāturāḥ 28 bālā ūcuḥ | na vidāmaḥ svamātmānaṃ paraṃ vā nāpi kiṃcana | ekarūpo bhava vibho kṛpāṃ kṛtvā'khileśvara 29 ka uvāca | iti tatprārthanāṃ śrutvā jāto'sau pūrvavadvibhuḥ | etasminnantare tatra cikrīḍurnāgakanyakāḥ 2.99.30 yā nirīkṣyābhavaccāṣṭanāyikānāṃ trapā bhṛśam | netre nirīkṣya hrīmantyaḥ prāpalanhariṇastriyaḥ 31 atisundaragātrāstāḥ sarvālaṃkārabhūṣitāḥ | tā nirīkṣya mayūreśaṃ vihvalā madanāgninā 32 tā ūcuśca mithaḥ sarvā ayaṃ bhartā bhavedyati | saphalaṃ nastadā janma jīvitaṃ ca vayo'pi ca 33 dhairyāttamūcustāḥ sarvāḥ kuta āgamanaṃ tava | dṛṣṭvā te vadanaṃ ceto vihvalaṃ no'bhijāyate 34 viśrāntaṃ kuru ceto naḥ svāṃgasaṃgānnṛṣūttama | deva uvāca | ahaṃ śivasuto nāmnā mayūreśa iti sphuṭam 35 vikhyāto muniputraistu majjitā balavattaraiḥ | dṛṣṭavānpādakamalaṃ bhavatīnāṃ prasaṃgataḥ 36 tā ūcuḥ | asmadgṛhe kṣaṇaṃ sthitvā viśrāmaṃ kartumarhasi | deva uvāca | pārvatī madviyogena paritapyedbhṛśaṃ yataḥ 37 ato nāyāmi vaḥ sthānaṃ gacchantu nāgakanyakāḥ | ka uvāca | evaṃ vadati tasmiṃstu dhṛtvā ninyurgṛhaṃ tu tāḥ 38 tamadṛṣṭvā punaḥ śokaṃ vyadhurmunisutāstadā | bālā ūcuḥ | kathaṃ kaṭhinatāṃ yāto dayāluḥ sa guṇeśvaraḥ 39 amṛtasrāvikiraṇo na candra uṣṇatāṃ vrajet | na pitā tyajate bālānaparādhāyute sati 2.99.40 kva gato'si vinā tvāṃ hi gamiṣyanti hi no'savaḥ | ka uvāca | kecinnipatitā bhūmau kecidbhālaṃ nijaghnire 41 kecidyayuḥ svāśramaṃ te pathi tasya padāmbuje|| dṛṣṭvā nemū rudantaste dadṛśuste bhagāsuram 42 mūrdhajāghātato yasya bhāni bhūmau nipetire | śatayojanapādābjo bhūmāvāsyaṃ prasārya saḥ 43 teṣāṃ mārge prasuṣvāpa tataste śiśavo yayuḥ | dhyāyantastaṃ mayūreśaṃ śocantaḥ pathivihvalāḥ 44 udare tasya te yātā āpagā jaladhīniva | bhrāntāḥ parasparaṃ cakrurvārtā nānāvidhāstataḥ 45 mayūreśo gataḥ kvāpi vayaṃ kutra vrajāmahe | na jānīmo diśaṃ sarve no dṛśyante gṛhāṇi ca

GnP 2 96.48

प्रतापं वासुकेर्दृष्ट्वा गरुडः सूक्ष्मरूपधृक् । विनतां रक्षितुं यातो याते तस्मिंश्चुकोप ह ३६ वासुकिर्विषमत्यन्तमसृजज्जगतीं दहन् । नागलोकं निनायाशु बद्ध्वा तान्विवरेऽक्षिपत् ३७ पिधाय द्वारं शिलया ततो मातरमभ्यगात्। उदन्तं सर्वमाचख्यौ मात्रे शेषाय चारुधिः ३८ शुशोच विनता श्रुत्वा बद्ध्वा नीतान्सुतांस्तु तान् । प्रययौ कश्यपं शीघ्रं नमस्कृत्याब्रवीदिदम् ३९ विपरीतमिदं जातं प्रत्यक् सूर्योदयो यथा। गृहे स्थितां मामनयत्सहसा वासुकी रिपुः २.९७.४० पृष्ठतोऽनुययौ श्येनो जटायुर्मोचितुं च माम् । सम्पातिः सर्पसङ्घांस्ते मारयामासुरोजसा ४१ पराजितेषु तेष्वाशु भुजगैर्बहुभिर्मुने । गरुडं चास्मरं तेन जित्वा सर्पगणांस्तु तान् ४२ मोचिता चाणुरूपेण तेनाप्यागमनं कृतम । जटायुस्तेन सम्पातिः श्येनो वासुकिना बलात् ४३ नीताः पातालविवरे पिधाय स्थापिता दृढम् । गमिष्यन्ति मम प्राणांस्तान्विना निश्चितं मुने ४४ एतावद्दुःखचाप्ताऽहं त्वयि नाथे सति प्रभो । क उवाच । इति श्रुत्वा प्रिया वाक्यं प्राह तां कश्यपो मुनिः ४५ मुनिरुवाच । मा चिन्तां कुरु भद्रे त्वं व्येतु ते मानसो ज्वरः । ऋतुं तेऽहं प्रदास्यामि पुत्रस्तेऽन्यो भविष्यति ४६ अभेद्यमण्डं वज्रेण पार्वत्या यदि बालकः । क्रीडन्भेत्स्यति पादाभ्यां ततः पुत्रो भवेत्तव ४७ स नीलकण्ठो बलवान्नीलकण्ठ इवापरः । श्रवणात्तस्य शब्दस्य भुजगास्ते पराभवम्

pratāpaṃ vāsukerdṛṣṭvā garuḍaḥ sūkṣmarūpadhṛk | vinatāṃ rakṣituṃ yāto yāte tasmiṃścukopa ha 36 vāsukirviṣamatyantamasṛjajjagatīṃ dahan | nāgalokaṃ nināyāśu baddhvā tānvivare'kṣipat 37 pidhāya dvāraṃ śilayā tato mātaramabhyagāt| udantaṃ sarvamācakhyau mātre śeṣāya cārudhiḥ 38 śuśoca vinatā śrutvā baddhvā nītānsutāṃstu tān | prayayau kaśyapaṃ śīghraṃ namaskṛtyābravīdidam 39 viparītamidaṃ jātaṃ pratyak sūryodayo yathā| gṛhe sthitāṃ māmanayatsahasā vāsukī ripuḥ 2.97.40 pṛṣṭhato'nuyayau śyeno jaṭāyurmocituṃ ca mām | sampātiḥ sarpasaṅghāṃste mārayāmāsurojasā 41 parājiteṣu teṣvāśu bhujagairbahubhirmune | garuḍaṃ cāsmaraṃ tena jitvā sarpagaṇāṃstu tān 42 mocitā cāṇurūpeṇa tenāpyāgamanaṃ kṛtama | jaṭāyustena sampātiḥ śyeno vāsukinā balāt 43 nītāḥ pātālavivare pidhāya sthāpitā dṛḍham | gamiṣyanti mama prāṇāṃstānvinā niścitaṃ mune 44 etāvadduḥkhacāptā'haṃ tvayi nāthe sati prabho | ka uvāca | iti śrutvā priyā vākyaṃ prāha tāṃ kaśyapo muniḥ 45 muniruvāca | mā cintāṃ kuru bhadre tvaṃ vyetu te mānaso jvaraḥ | ṛtuṃ te'haṃ pradāsyāmi putraste'nyo bhaviṣyati 46 abhedyamaṇḍaṃ vajreṇa pārvatyā yadi bālakaḥ | krīḍanbhetsyati pādābhyāṃ tataḥ putro bhavettava 47 sa nīlakaṇṭho balavānnīlakaṇṭha ivāparaḥ | śravaṇāttasya śabdasya bhujagāste parābhavam

GnP 2 96.96

अध्याय ९६ प्रारंभ :- क उवाच । ततः कदाचिद्गिरिजा प्रसन्नं प्राह शंकरम् । शिवोवाच । देवेश सप्तमं वर्षं प्रवृत्तं सांप्रतं शिशोः १ क्रियतां व्रतबन्धोऽस्य सुमुहूर्ते महोत्सवात् । शिव उवाच । सम्यगुक्तं त्वया भद्रे ज्ञात्वा चेतोगतं मम २ संपादयिष्ये साध्वस्य व्रतबन्धं यथाविधि । क उवाच । इत्युक्त्वा गिरिजां देवः समाकार्य च गौतमम् ३ विचार्य सुदिने लग्नं सामग्रीः समपादयत् । मण्डपं च सुविस्तीर्णं सर्वानृषिगणान्मुनीन् ४ आकार्य परिपूज्यैतांस्तदाज्ञावशगो हरः । यथाविधि चकारास्य व्रतबन्धं मुदा तदा ५ उपायनानि सर्वे ते शिवयोर्बालकस्य च । अष्टाशीतिसहस्रेभ्यो नमस्कृत्य हरोऽपि च ६ संपूज्य विधिवत्प्रादान्नानोपायनसंचयान् । त्रिंशत्त्रिकोटिदेवेभ्यो यक्षेभ्योऽपि तथैव च । किन्नरेभ्यश्चारणेभ्यो वाद्यघोषे नदत्यपि ७ गायत्सु किन्नरेष्वाशु नर्तकीनां गणेषु च । नृत्यत्सु सर्वलोकेषु पश्यत्सु सुमहोत्सवम् ८ उपायनानि दानानि ददौ हर्षात्सदाशिवः । देवतास्थापनं कृत्वा भोजयामास चाखिलान् ९ प्रातःकाले बटुं स्नाप्य चौलकर्म समाप्य च । चतुर्भिर्ब्राह्मणैः सार्धं तं भोज्य संस्नाप्य वै पुनः २.९६.१० वेदिकायामन्तरा दु धृत्वा पटमनुत्तमम् । मुहूर्तं साधयामास मुनिभिर्मन्त्रवादिभिः ११ एतस्मिन्नन्तरे दैत्यौ कृतान्तकालसंज्ञकौ। गजरूपधरौ मत्तौ मदोदस्राविणौ दृढौ १२ तीक्ष्णदन्तौ दीर्घशुण्डौ गगनस्पर्धिपुष्करौ । चीत्कारभीषितजनौ सिन्दूरारुणमस्तकौ १३ कम्पते पादघातेन ययोराशु वसुन्धरा । दन्ताघातेन युध्यन्तौ रजसाच्छाद्य रोदसी १४ सभाद्वारगतं शक्रकारिणं समुपागतौ । दन्तप्रहारैस्तद्गण्डं भिन्दन्तौ बलवत्तरम् १५ स्रवद्रक्तः पपातोर्व्यां मूर्छितो गजराट् क्षणात् । ऐरावतः पपालाशु मुहूर्तात्प्राप्य चेतनाम् १६ करिणौ पृष्ठलग्नौ तौ दन्ताघातैर्निजघ्नतुः । ततस्तौ मत्तमातंगौ सभामध्यं समीयतुः १७ शुण्डाभ्यां मण्डपं तौ तु ताडयामासतुस्तदा । उत्तस्थुः सर्वलोकास्ते श्रुत्वा कोलाहलं तयोः १८ यतो यतो गच्छतः स्म ततो देवाः पलायिताः । मुनयश्च तयोर्भीत्या दशदिक्षु पलायिताः १९ शिवं तत्र समाचख्युर्विघ्नमेतदुपस्थितम् । गणा ऊचुः । सेन्द्रा सभा मुनियुता विध्वस्ता गजभीतितः २.९६.२० ततः पलायिता गौरी सखीभिर्गृहमागता । बालस्ततो निरीक्ष्यैतौ दन्तिनौ बलवत्तरौ २१ जगर्ज घनवच्छीघ्रं तयोः शुण्डे दधार ह । उभाभ्यामपि हस्ताभ्यां चीत्कारं तौ प्रचक्रतुः २२ भ्रामयित्वास्फालयत्स एकस्मिन्नपरं गजम् । उभौ तौ शतधा जातौ पतितौ धरणीतले २३ धरा चकम्पे वृक्षाश्च निपेतुश्चूर्णिता भुवि । ततः खण्डानि तान्याशू दूरतश्चिक्षिपुर्गणाः २४ बटुं जग्राह जननी शीघ्रमागत्य स्वे कटौ । सर्वे पलायिता देवा मुनयोऽनेन दानवौ २५ बालेन निहतौ शीघ्रमित्युवाच शिवां सखी । ततस्ते मीलिता देवा इन्द्राद्या मुनयोऽपि च २६ ऊचुर्गुणेशं ते सर्वे स्वामिन्सर्वंगुणाकर । सर्वप्राणहरौ दैत्यौ कापट्याद्गजरूपिणौ २७ निहतौ लीलया देवमायिनौ बलवत्तरौ । इत्युक्त्वा शक्रमुनयो देवाश्च विविशु सभाम् २८ उपविष्टेषु सर्वेषु ननृतुश्चाप्सरोगणाः । ततो वाद्यान्यवाद्यन्त ब्रह्मा रुद्रसमीपगः २९ दत्त्वा परस्परं प्रैषं बबन्ध मेखलां शिशोः । यज्ञोपवीतमजिनं होमं च समिधामपि २.९६.३० कारयामास विधिवत्सावित्रीवाचनं ततः । ततो माता ददौ भिक्षामंशुके भूषणानि च ३१ उत्तरीयं च रत्नानि मुक्ताफलयुतानि च । लड्डूकान्भक्ष्यखाद्यानि त्रिशूलं शशिनं शिवः ३२ ददौ नाम चकारास्य भालचन्द्र इति स्फुटम् । शूलपाणिरिति परं ततश्चक्रं हरिर्ददौ ३३ शोचिष्केशेति नामास्य चक्रे सम्यङ्महात्मनः । ततः पुरन्दरः पूज्य कण्ठे चिन्तामणिं ददौ ३४ नाम चिन्तामणिरिति चक्रे सर्वार्थदं शुभम् । ददौ तदैव कमलमभ्यर्च्य कमलासनः ३५ विधातेति च नामास्य स्थापयामास संसदि । ततः सर्वे सुरगणाः समभ्यर्च्य गुणेश्वरम् ३६ नानाविधानि नामानि चक्रुः स्वस्वेच्छया सुराः । अदितिः कश्यपश्चाथ तं पुपूजतुरादरात् ३७ दर्शयामास देवोऽपि पूर्वरूपं तयोश्शुभम् । भालचन्द्रं दशभुजं मुकुटेन विराजितम् ३८ दिव्याम्बरं दिव्यगन्धं दिव्याभरणभूषितम् । सिंहारूढं विराजन्तमुरगोदरबन्धनम् ३९ दृष्ट्वेत्थमदितिर्ह्रष्टा लिलिगं स्नेहनिर्भरा । रोमांचितशरीरा सा प्रेमगद्गदनिःस्वना २.९६.४० विस्मयं परमं प्राप्ता स्रवदश्रुजलाविला। परमानन्दमग्नाऽभूत्स्नेहस्तुतपयोधरा ४१ तथैव कश्यपो देहभावं तत्याज तत्क्षणात् । ऊचतुस्तौ सुतस्नेहाद्वत्सावां ते वियोगतः ४२ कृशतां गमितौ तेऽद्य दर्शनात्पुष्टतां गतौ । नावां त्यज सुतेदानीं जनौ त्वच्चरणे रतौ ४३ गजानन उवाच । प्रतिश्रुतं मया मातर्दास्ये दर्शनमेकदा । तदिदानीं मया दत्तं न शोकं कर्तुमर्हसि ४४ सर्वान्तर्यामिणो मे वै वियोगो न कदाचन । क उवाच । एवं तु वदतोरेवं पार्वती समुपागता ४५ उवाच परमप्रीता दृष्ट्वा स्नेहं तयोः शिशौ । अदिते देहि मे पुत्रं गृहीतं चिरकालतः ४६ नायं तव सुतः सुभ्रु सम्यक्पश्य शुचिस्मिते । साऽपश्यत्पुनरेवैनं स्वस्यैव तनयं विभुम् ४७ अदितिरुवाच । त्वमेव गौरि पश्याशु तनयं मे पुरः स्थितम् । साऽपश्यत्पुनरेवैनं गुणेशं तनयं स्वकम् ४८ अदितिस्तां ममेत्याह पार्वती तां ममेति च । एवं विवदमाने तु प्राहुर्देवाः सुविस्मिताः ४९ अनादिनिधनो देवः सृष्टिस्थित्यन्तुकारकः । अनन्तरूपोऽनन्तश्रीरनेकशक्तिसंयुतः २.९६.५० कस्या अयं भवेत्पुत्र उभे भ्रान्तेऽस्य मायया । ते ऊचतुः । यस्या अयं भवेत्पुत्रस्तस्या हस्ते प्रदीयताम् ५१ क उवाच। ततो देवा निरीक्ष्यैनं नानारूपिणमीश्वरम् । कश्चिदाह विधाताऽयं कश्चिद्विष्णुं चतुर्भुजम् ५२ कश्चित्त्रिलोचनं प्राह वरुणं विस्मिताः सुराः। ऊचुस्ते निश्चयोऽस्माभिर्विधातुं नैव शक्यते ५३ भवतीभ्यां विवेकेन ग्राहयोऽयं परमः पुमान् । ततो गौरी गृहाणाशु तं विभुं तनयं स्वकम् ५४ स्तनपानं ददौ स्नेहाददितिर्नीरसाऽभवत् । ममचेद्बालकोऽयं स्यात्कथं यायात्परं प्रति ५५ अहं भ्रान्त्याऽभवं सक्ता परस्य तनये वृथा। मुनयः कश्यपश्चैनं पुपूजुस्ते गुणेश्वरम् ५६ नमस्कृत्याभ्यनुज्ञाप्य ययुः स्वं स्वं निवेशनम् । भवानी च गृहं याता पुत्रमादाय हर्षिता ५७ ततः समागताः सर्वे प्रागमन्निलयान्स्वकान् ५८ (४३४६)

adhyāya 96 prāraṃbha :- ka uvāca | tataḥ kadācidgirijā prasannaṃ prāha śaṃkaram | śivovāca | deveśa saptamaṃ varṣaṃ pravṛttaṃ sāṃprataṃ śiśoḥ 1 kriyatāṃ vratabandho'sya sumuhūrte mahotsavāt | śiva uvāca | samyaguktaṃ tvayā bhadre jñātvā cetogataṃ mama 2 saṃpādayiṣye sādhvasya vratabandhaṃ yathāvidhi | ka uvāca | ityuktvā girijāṃ devaḥ samākārya ca gautamam 3 vicārya sudine lagnaṃ sāmagrīḥ samapādayat | maṇḍapaṃ ca suvistīrṇaṃ sarvānṛṣigaṇānmunīn 4 ākārya paripūjyaitāṃstadājñāvaśago haraḥ | yathāvidhi cakārāsya vratabandhaṃ mudā tadā 5 upāyanāni sarve te śivayorbālakasya ca | aṣṭāśītisahasrebhyo namaskṛtya haro'pi ca 6 saṃpūjya vidhivatprādānnānopāyanasaṃcayān | triṃśattrikoṭidevebhyo yakṣebhyo'pi tathaiva ca | kinnarebhyaścāraṇebhyo vādyaghoṣe nadatyapi 7 gāyatsu kinnareṣvāśu nartakīnāṃ gaṇeṣu ca | nṛtyatsu sarvalokeṣu paśyatsu sumahotsavam 8 upāyanāni dānāni dadau harṣātsadāśivaḥ | devatāsthāpanaṃ kṛtvā bhojayāmāsa cākhilān 9 prātaḥkāle baṭuṃ snāpya caulakarma samāpya ca | caturbhirbrāhmaṇaiḥ sārdhaṃ taṃ bhojya saṃsnāpya vai punaḥ 2.96.10 vedikāyāmantarā du dhṛtvā paṭamanuttamam | muhūrtaṃ sādhayāmāsa munibhirmantravādibhiḥ 11 etasminnantare daityau kṛtāntakālasaṃjñakau| gajarūpadharau mattau madodasrāviṇau dṛḍhau 12 tīkṣṇadantau dīrghaśuṇḍau gaganaspardhipuṣkarau | cītkārabhīṣitajanau sindūrāruṇamastakau 13 kampate pādaghātena yayorāśu vasundharā | dantāghātena yudhyantau rajasācchādya rodasī 14 sabhādvāragataṃ śakrakāriṇaṃ samupāgatau | dantaprahāraistadgaṇḍaṃ bhindantau balavattaram 15 sravadraktaḥ papātorvyāṃ mūrchito gajarāṭ kṣaṇāt | airāvataḥ papālāśu muhūrtātprāpya cetanām 16 kariṇau pṛṣṭhalagnau tau dantāghātairnijaghnatuḥ | tatastau mattamātaṃgau sabhāmadhyaṃ samīyatuḥ 17 śuṇḍābhyāṃ maṇḍapaṃ tau tu tāḍayāmāsatustadā | uttasthuḥ sarvalokāste śrutvā kolāhalaṃ tayoḥ 18 yato yato gacchataḥ sma tato devāḥ palāyitāḥ | munayaśca tayorbhītyā daśadikṣu palāyitāḥ 19 śivaṃ tatra samācakhyurvighnametadupasthitam | gaṇā ūcuḥ | sendrā sabhā muniyutā vidhvastā gajabhītitaḥ 2.96.20 tataḥ palāyitā gaurī sakhībhirgṛhamāgatā | bālastato nirīkṣyaitau dantinau balavattarau 21 jagarja ghanavacchīghraṃ tayoḥ śuṇḍe dadhāra ha | ubhābhyāmapi hastābhyāṃ cītkāraṃ tau pracakratuḥ 22 bhrāmayitvāsphālayatsa ekasminnaparaṃ gajam | ubhau tau śatadhā jātau patitau dharaṇītale 23 dharā cakampe vṛkṣāśca nipetuścūrṇitā bhuvi | tataḥ khaṇḍāni tānyāśū dūrataścikṣipurgaṇāḥ 24 baṭuṃ jagrāha jananī śīghramāgatya sve kaṭau | sarve palāyitā devā munayo'nena dānavau 25 bālena nihatau śīghramityuvāca śivāṃ sakhī | tataste mīlitā devā indrādyā munayo'pi ca 26 ūcurguṇeśaṃ te sarve svāminsarvaṃguṇākara | sarvaprāṇaharau daityau kāpaṭyādgajarūpiṇau 27 nihatau līlayā devamāyinau balavattarau | ityuktvā śakramunayo devāśca viviśu sabhām 28 upaviṣṭeṣu sarveṣu nanṛtuścāpsarogaṇāḥ | tato vādyānyavādyanta brahmā rudrasamīpagaḥ 29 dattvā parasparaṃ praiṣaṃ babandha mekhalāṃ śiśoḥ | yajñopavītamajinaṃ homaṃ ca samidhāmapi 2.96.30 kārayāmāsa vidhivatsāvitrīvācanaṃ tataḥ | tato mātā dadau bhikṣāmaṃśuke bhūṣaṇāni ca 31 uttarīyaṃ ca ratnāni muktāphalayutāni ca | laḍḍūkānbhakṣyakhādyāni triśūlaṃ śaśinaṃ śivaḥ 32 dadau nāma cakārāsya bhālacandra iti sphuṭam | śūlapāṇiriti paraṃ tataścakraṃ harirdadau 33 śociṣkeśeti nāmāsya cakre samyaṅmahātmanaḥ | tataḥ purandaraḥ pūjya kaṇṭhe cintāmaṇiṃ dadau 34 nāma cintāmaṇiriti cakre sarvārthadaṃ śubham | dadau tadaiva kamalamabhyarcya kamalāsanaḥ 35 vidhāteti ca nāmāsya sthāpayāmāsa saṃsadi | tataḥ sarve suragaṇāḥ samabhyarcya guṇeśvaram 36 nānāvidhāni nāmāni cakruḥ svasvecchayā surāḥ | aditiḥ kaśyapaścātha taṃ pupūjaturādarāt 37 darśayāmāsa devo'pi pūrvarūpaṃ tayośśubham | bhālacandraṃ daśabhujaṃ mukuṭena virājitam 38 divyāmbaraṃ divyagandhaṃ divyābharaṇabhūṣitam | siṃhārūḍhaṃ virājantamuragodarabandhanam 39 dṛṣṭvetthamaditirhraṣṭā liligaṃ snehanirbharā | romāṃcitaśarīrā sā premagadgadaniḥsvanā 2.96.40 vismayaṃ paramaṃ prāptā sravadaśrujalāvilā| paramānandamagnā'bhūtsnehastutapayodharā 41 tathaiva kaśyapo dehabhāvaṃ tatyāja tatkṣaṇāt | ūcatustau sutasnehādvatsāvāṃ te viyogataḥ 42 kṛśatāṃ gamitau te'dya darśanātpuṣṭatāṃ gatau | nāvāṃ tyaja sutedānīṃ janau tvaccaraṇe ratau 43 gajānana uvāca | pratiśrutaṃ mayā mātardāsye darśanamekadā | tadidānīṃ mayā dattaṃ na śokaṃ kartumarhasi 44 sarvāntaryāmiṇo me vai viyogo na kadācana | ka uvāca | evaṃ tu vadatorevaṃ pārvatī samupāgatā 45 uvāca paramaprītā dṛṣṭvā snehaṃ tayoḥ śiśau | adite dehi me putraṃ gṛhītaṃ cirakālataḥ 46 nāyaṃ tava sutaḥ subhru samyakpaśya śucismite | sā'paśyatpunarevainaṃ svasyaiva tanayaṃ vibhum 47 aditiruvāca | tvameva gauri paśyāśu tanayaṃ me puraḥ sthitam | sā'paśyatpunarevainaṃ guṇeśaṃ tanayaṃ svakam 48 aditistāṃ mametyāha pārvatī tāṃ mameti ca | evaṃ vivadamāne tu prāhurdevāḥ suvismitāḥ 49 anādinidhano devaḥ sṛṣṭisthityantukārakaḥ | anantarūpo'nantaśrīranekaśaktisaṃyutaḥ 2.96.50 kasyā ayaṃ bhavetputra ubhe bhrānte'sya māyayā | te ūcatuḥ | yasyā ayaṃ bhavetputrastasyā haste pradīyatām 51 ka uvāca| tato devā nirīkṣyainaṃ nānārūpiṇamīśvaram | kaścidāha vidhātā'yaṃ kaścidviṣṇuṃ caturbhujam 52 kaścittrilocanaṃ prāha varuṇaṃ vismitāḥ surāḥ| ūcuste niścayo'smābhirvidhātuṃ naiva śakyate 53 bhavatībhyāṃ vivekena grāhayo'yaṃ paramaḥ pumān | tato gaurī gṛhāṇāśu taṃ vibhuṃ tanayaṃ svakam 54 stanapānaṃ dadau snehādaditirnīrasā'bhavat | mamacedbālako'yaṃ syātkathaṃ yāyātparaṃ prati 55 ahaṃ bhrāntyā'bhavaṃ saktā parasya tanaye vṛthā| munayaḥ kaśyapaścainaṃ pupūjuste guṇeśvaram 56 namaskṛtyābhyanujñāpya yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam | bhavānī ca gṛhaṃ yātā putramādāya harṣitā 57 tataḥ samāgatāḥ sarve prāgamannilayānsvakān 58 (4346)

GnP 2 96.97

यास्यन्ति च गुणेशोऽपि तमारुह्य भुवो भरम् । हरिष्यति तदा पुत्रा मोक्ष्यन्ते नागबन्धनात ४९ एवमुक्त्वा मुनिस्तस्यै रहो नीत्वा ऋतुं ददौ । विनताथ ययौ हर्षात्काननं जन्तुवर्जितम् २.९७.५० कालेन सुषुवे चाण्डमभेद्यं वज्रपर्वतैः। मृद्भाण्डे वल्कलैर्वेष्ट्य निक्षिप्याण्डं स्थिराऽभवत ५१ यथा भूमिगतं द्रव्यं भुजगो बलवत्तरः ५२(४३९८)

yāsyanti ca guṇeśo'pi tamāruhya bhuvo bharam | hariṣyati tadā putrā mokṣyante nāgabandhanāta 49 evamuktvā munistasyai raho nītvā ṛtuṃ dadau | vinatātha yayau harṣātkānanaṃ jantuvarjitam 2.97.50 kālena suṣuve cāṇḍamabhedyaṃ vajraparvataiḥ| mṛdbhāṇḍe valkalairveṣṭya nikṣipyāṇḍaṃ sthirā'bhavata 51 yathā bhūmigataṃ dravyaṃ bhujago balavattaraḥ 52(4398)

(49) "...and Guṇeśa too, mounting him, will take away the burden of the earth; then, O sons, they will be freed from the serpents' bondage." Having said this, the sage led her aside and granted her her fruitful season. Then Vinatā went joyfully to a forest empty of creatures. (51) In time she brought forth an egg unbreakable even by adamantine mountains; wrapping the egg in bark within an earthen vessel and setting it down, she remained steady — (52) as a mighty serpent (guards) a treasure lying in the ground.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition — the model flagged this verse as uncertain

GnP 2 96.98

. मयूर उवाच । यदि मे त्वं प्रसन्नोऽसि यदि देयो वरो मम । तदा मन्नामपूर्वं ते नामाख्यातं भवेद्भुवि ४७ एतन्मे देहि सर्वेश तव भक्ति दृढां तथा । देव उवाच । साधु साधु त्वया प्रोक्तं निर्लोभेनान्तरात्मना ४८ त्वन्नामपूर्व मन्नाम मयूरेश्वर इत्यथ । विख्यातं त्रिषु लोकेषु भक्तिर्मयि दृढा भवेत् ४९ क उवाच । एवमाकर्ण्य सा सर्वं विनता स्वाश्रमं ययौ । शिखण्डिनं समारूढो मयूरेशो निजं गृहम् २.९८.५० मयूरेश मयूरेश मयूरेशेति चासकृत् । गृणद्भिर्मुनिबालैस्तैरन्वितः शोभयन्दिशः ५१ मातरं प्रणिपत्याह वृत्तान्तं सर्वमंजसा । वर्णयन्तो मयूरेशं मुनिपुत्रा गृहान्ययुः ५२ इत्थं मयूरेशनाम प्राप चासौ गुणेश्वरः ५३ (४४५१)

. mayūra uvāca | yadi me tvaṃ prasanno'si yadi deyo varo mama | tadā mannāmapūrvaṃ te nāmākhyātaṃ bhavedbhuvi 47 etanme dehi sarveśa tava bhakti dṛḍhāṃ tathā | deva uvāca | sādhu sādhu tvayā proktaṃ nirlobhenāntarātmanā 48 tvannāmapūrva mannāma mayūreśvara ityatha | vikhyātaṃ triṣu lokeṣu bhaktirmayi dṛḍhā bhavet 49 ka uvāca | evamākarṇya sā sarvaṃ vinatā svāśramaṃ yayau | śikhaṇḍinaṃ samārūḍho mayūreśo nijaṃ gṛham 2.98.50 mayūreśa mayūreśa mayūreśeti cāsakṛt | gṛṇadbhirmunibālaistairanvitaḥ śobhayandiśaḥ 51 mātaraṃ praṇipatyāha vṛttāntaṃ sarvamaṃjasā | varṇayanto mayūreśaṃ muniputrā gṛhānyayuḥ 52 itthaṃ mayūreśanāma prāpa cāsau guṇeśvaraḥ 53 (4451)

(47) The peacock said: "If you are pleased with me, if a boon is to be given me, then let your name on earth be proclaimed with my name placed first. (48) Grant me this, Lord of all, and firm devotion to you." The God said: "Well said, well said, spoken by you with an inward mind free of greed. (49) With your name first, my name shall be 'Mayūreśvara', famed in the three worlds; and your devotion to me shall be firm." Kaḥ said: Hearing all this, Vinatā went to her own hermitage, (50) and Mayūreśa, mounted upon the peacock, (went) to his own house, (51) accompanied by those sage-boys repeatedly crying "Mayūreśa, Mayūreśa, Mayūreśa," and making the quarters radiant. (52) Bowing to his mother, he related the whole event straightaway; and the sages' sons went to their homes extolling Mayūreśa. (53) Thus that Guṇeśvara obtained the name Mayūreśa.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

GnP 2 96.99

इन्द्रियाणामधिपतिर्मनो नीतं तु तेन नः । विना नो मनसा ज्ञानं कथमुत्पत्स्यतेऽर्भकाः ४७ क्व मातरो भ्रातरो वा पितरः क्व गुणेश्वरः । एवं वदत्सु बालेषु मयूरेशोऽखिलार्थकृत् ४८ आविरासीत्तत्पुरतश्चतुरायुधभूषितः । गुणेश उवाच । मा शोचन्तु भवद्दुःखं ज्ञात्वाऽहं शीघ्रमागतः ४९ भगासुरोदरगता नात्मानं विदुरर्भकाः । क उवाच । निद्रया मोहयामास मुनिपुत्रान्गुणेश्वरः २.९९.५० दैत्यदेहान्तरगतो ववृधे वामनौ यथा । विपाट्य देहं तस्याशु शकले द्वे व्यधाद्विभुः ५१ ततोऽस्तमित आदित्ये नागतेष्वर्भकेषु च । मातरः पितरश्चैव चिन्तामापुः शुचान्विताः ५२ ऊचुः परस्परं ते तु शिवापुत्रो महाबलः । बालान्नीत्वा गतः कुत्र मृतो वा शिशुभिः सह ५३ जीवंश्चेदागतः स स्यात्सायंकाले बुभुक्षितः । केचित्प्राणान्विना तैस्तु तत्यजुर्मातरोऽपि च ५४ केचिदूचुरुमायैतत्वृत्तं सर्वं निवेद्यताम् । केचित्तेषु वनं याता बभ्रमुर्वनपर्वतान् ५५ नापुस्तं च स्वकान्बालान्खिन्नाः प्रापुर्गृहान्पुनः । नानाकोलाहलं चक्रुर्जनन्यः पिदृसोदराः ५६ तेषामाक्रन्दितं श्रुत्वा कृपालुः स मयूरराट् । तत्तद्रूपं स्वमात्मानं तत्तद्भूषासमन्वितम् ५७ तत्तद्वासःपरीधानं तत्तच्छीलगुणान्वितम् । तत्तदंगं चकाराशु विवेशासौ गृहे ततः ५८ ।। कृत्वा तत्तद्वयोवेषं तत्तन्मानयुतं शुभम् । जनन्यस्ताः समुत्थाय बालानादाय सत्वराः ५९ स्तनपानं ददुः प्रीत्या परमानन्दनिर्भराः। ततो ददृशिरे बालाः पितृभिर्मातृभिस्तदा २.९९.६० ता ऊचुः क्व स्थिता रोषादुषःकाले गताः कुतः। न स्नानं न च भुक्तं वा न चान्यद्वापि भक्षितम् ६१ मयूरेश्वरसंगेन नेदानीं गन्तुमर्हथ । क उवाच । एवं शिक्षाप्य तान्बालानालिंग्य बुभुजुः सुखम् ६२ शिवापि पुरतोऽपश्यन्मयूरेशं समागतम् । आलिंग्य परिपप्रच्छ कि भुक्तं वनगोचरे ६३ त्वद्वियोगजदुःखेन मया किंचिन्न भक्षितम् । स्तनौ पिब पयोवृद्धौ भोजनं च समाचर । ततः सर्वं चकारासौ मातृवाक्यं गुणेश्वरः ६४ (४५१५)

indriyāṇāmadhipatirmano nītaṃ tu tena naḥ | vinā no manasā jñānaṃ kathamutpatsyate'rbhakāḥ 47 kva mātaro bhrātaro vā pitaraḥ kva guṇeśvaraḥ | evaṃ vadatsu bāleṣu mayūreśo'khilārthakṛt 48 āvirāsīttatpurataścaturāyudhabhūṣitaḥ | guṇeśa uvāca | mā śocantu bhavadduḥkhaṃ jñātvā'haṃ śīghramāgataḥ 49 bhagāsurodaragatā nātmānaṃ vidurarbhakāḥ | ka uvāca | nidrayā mohayāmāsa muniputrānguṇeśvaraḥ 2.99.50 daityadehāntaragato vavṛdhe vāmanau yathā | vipāṭya dehaṃ tasyāśu śakale dve vyadhādvibhuḥ 51 tato'stamita āditye nāgateṣvarbhakeṣu ca | mātaraḥ pitaraścaiva cintāmāpuḥ śucānvitāḥ 52 ūcuḥ parasparaṃ te tu śivāputro mahābalaḥ | bālānnītvā gataḥ kutra mṛto vā śiśubhiḥ saha 53 jīvaṃścedāgataḥ sa syātsāyaṃkāle bubhukṣitaḥ | kecitprāṇānvinā taistu tatyajurmātaro'pi ca 54 kecidūcurumāyaitatvṛttaṃ sarvaṃ nivedyatām | kecitteṣu vanaṃ yātā babhramurvanaparvatān 55 nāpustaṃ ca svakānbālānkhinnāḥ prāpurgṛhānpunaḥ | nānākolāhalaṃ cakrurjananyaḥ pidṛsodarāḥ 56 teṣāmākranditaṃ śrutvā kṛpāluḥ sa mayūrarāṭ | tattadrūpaṃ svamātmānaṃ tattadbhūṣāsamanvitam 57 tattadvāsaḥparīdhānaṃ tattacchīlaguṇānvitam | tattadaṃgaṃ cakārāśu viveśāsau gṛhe tataḥ 58 || kṛtvā tattadvayoveṣaṃ tattanmānayutaṃ śubham | jananyastāḥ samutthāya bālānādāya satvarāḥ 59 stanapānaṃ daduḥ prītyā paramānandanirbharāḥ| tato dadṛśire bālāḥ pitṛbhirmātṛbhistadā 2.99.60 tā ūcuḥ kva sthitā roṣāduṣaḥkāle gatāḥ kutaḥ| na snānaṃ na ca bhuktaṃ vā na cānyadvāpi bhakṣitam 61 mayūreśvarasaṃgena nedānīṃ gantumarhatha | ka uvāca | evaṃ śikṣāpya tānbālānāliṃgya bubhujuḥ sukham 62 śivāpi purato'paśyanmayūreśaṃ samāgatam | āliṃgya paripapraccha ki bhuktaṃ vanagocare 63 tvadviyogajaduḥkhena mayā kiṃcinna bhakṣitam | stanau piba payovṛddhau bhojanaṃ ca samācara | tataḥ sarvaṃ cakārāsau mātṛvākyaṃ guṇeśvaraḥ 64 (4515)

GnP 2 96.100

ब्रह्माद्या मुनयो देवा यान्ति यस्य गृहं सदा । यस्य विषभवा ज्वाला दहेत्त्रिभुवनं विभो ९ क उवाच । इत्युक्त्वा तं पुरस्कृत्य पितरं प्रापुरंगनाः । रत्नसिंहासने दीप्ते तिष्ठन्तं पन्नगैर्युतम् २.१००.१० सूर्यकोटिनिभं रत्नमालया शोभितं तदा । मूर्धस्थरत्नकिरणैर्भासयन्तं दिशोऽखिलाः । तं दृष्ट्वा वासुकिं देवो गर्वितं बलवत्तरम् ११ उड्डीय तत्फणासंस्थं मणिं जग्राह सत्वरम् । येन पातालविवरे नान्धकारोऽभवत्किल १२ आन्दोलयामास शिरः कम्पयन्सप्तपर्वतान् । उदधीन्सप्तस्वर्गांश्च पातालानि रसातलम १३ हस्तेनैकेन तं गृह्य मयूरेशः स्वलीलया। वासुकिं निजकण्ठं तं बबन्ध सर्पभूषणः १४ विख्यातः स्वर्गलोकेऽभून्ज्जगर्जानन्दतो विभुः । तद्गर्जितं समाकर्ण्य चुक्षुभे भुवनत्रयम् १५ ततः सर्पगणाः शेषं नीतुं वासुकिमब्रुवन् । स च क्रोधसमाविष्टो विस्तार्य निखिलान्फणान् १६ विषाग्निमुत्सृजन्दग्धुं त्रैलोक्यमुपचक्रमे । उवाच कः क्षमो जेतुं मम बन्धुं तु वासुकिम् १७ आवेशेन ययौ रोषाद्दावानल इव ज्वलन् । शीघ्रं यातो मयूरेशं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् १८ ततो नागकुलान्याशु तं शेषमन्वयुस्तदा । ततः पन्नगवृन्दं तं दृष्ट्वा देवो व्यतिष्ठत १९ शिखण्डिमस्तके हस्तं न्यधाद्युद्धाय पन्नगैः। स ययौ तं नमस्कृत्य ग्रसन्निव महाद्भुतः २.१००.२० दुधाव पक्षौ तद्वाताद्भ्रामयन्भुजगोत्तमान् । कांश्चित्स भक्षयामास चुचूर्ण चापरानपि २१ मारयामास कांश्चित्स भुजगान्बलवत्तरान् । निरीक्ष्य तं मृताः केचित्पन्नगा भयविह्वलाः २२ दृष्ट्वा पराक्रमं तस्य शेषः श्वासमपास्रजत् । शिखण्डी पतितस्तेन मूर्छितो धरणीतले २३ मयूरेशं ततः शेषो ययौ क्रोधद्दहन्निव । त्रैलोक्य विषवह्निस्थं समालोक्य गुणेश्वरः २४ विराटरूपं समास्थाय रुरोह तत्फणोपरि । उड्डीय बालभावेन गर्जन्मेघ इवापरः २५ ननर्त करतालेन पादाघातेन मर्दयन् । अनन्तकोटिब्रह्माण्डभारेण परिपीडितः २६ एकब्रह्माण्डवाही स कथं तद्भारमावहेत् । बबन्ध शेषं हि कटौ रज्जुं बालो यथा रमन् २७ ततस्ते भुजगाः सर्वे योद्धु कामास्तमन्वयुः । हुंकारेणैव तान्सर्वान्पातयामास विघ्नराट् २८ अबध्नान्मस्तके कांश्चित्कांश्चिच्च कर्णयोर्विभुः । परिश्रान्तस्तदा शेषस्तं नुनाव गुणेश्वरम् २९ न स्वरूपं विदुर्देवा ब्रह्माद्या मुनयोऽपि च । त्वमेव सृजसे विश्वं पासि हंसि त्वमेव हि २.१००.३० नानावतारकर्ता त्वं नानादैत्यविमर्दनः । त्वमेव साक्षी सर्वस्य सर्वान्तर्यामितां दधत् ३१ सर्वत्र कारणं त्वं हि कारणानां च कारणम् । अज्ञानादभिमानेन योद्धुकामान्क्षमस्व नः ३२ क उवाच । सम्पातिं च जटायुं च श्येनमानीय सर्पराट् । निवेद्य च नमस्कृत्य शेषस्तूष्णीं बभूव ह ३३ तेऽपि तं प्रणिपत्याहुर्दीननाथ प्रसादतः । बन्धा मुक्ताः सर्पकृतान्नमस्ते परमेश्वर ३४ क उवाच । एवमुक्त्वा मयूरेश बन्धुं तं शिखिनं त्रयः । आलिलिंगुर्मुदा युक्तास्तदा गद्गदभाषिणः ३५ पप्रच्छुः कुशलं मात्रे ते च क्षेममथाब्रुवन् । ततः शिखण्डिनं सोऽथ रुरोह गणनायकः ३६ पातालाद्धरणीं प्रायात्तैस्त्रिभिः संयुतो वशी। भगासुरं ददर्शार्द्धमार्गे शिशुहरं च तम् ३७ उद्यम्य परशुं दीप्तं शशिसूर्यनिभं विभु । तत्याज कण्ठे तं तस्य पशुमारममारयत् ३८ तच्छिरः परिबभ्राम शृंगवज्राहतं यथा । ततस्तदुत्थिता बाला योगमायाविमोहिताः ३९ मयूरेशः क्व चास्तीति प्राक्रोशन्सर्व एव ते। आसने क्रीडने स्वापे जागृतौ भोजनेऽपि च २.१००.४० तमेव ध्यायमानास्ते तन्मुखाद्बहिराययुः । गर्भवासादिवोत्तीर्णा ददृशुस्तं गुणेश्वरम् ४१ दृष्ट्वा ते रुरुदुः स्नेहादालिलिंगुर्मुदाखिला । ते ऊचु । त्यक्त्वाऽस्मान्दैत्यजठरे मृतान्क्वास्ति गतो भवान् ४२ त्वत्स्मृतेस्तस्य जठरे जीविता निर्गतास्ततः । मयूरेश उवाच । सर्वव्यापी सर्वगतः सर्ववेत्ताऽखिलेश्वरः ४३ न त्यक्तवान्कदाचिद्वो मा चिन्तां कर्तुमर्हथ । क उवाच । ततो ययौ मयूरेशो बालकैः परिवेष्टितः ४४ केचिद्धावन्ति पुरतो नानाशब्दकरा भृशम् । केचिच्छत्रधराः केचिद्दण्डचामरधारिणः ४५ धूलिध्वजं समालोक्य ययुर्मुनिगणा बहि । शिख्यारूढं मयूरेशं बालकै परिवेष्टितम् ४६ ऊचुः परस्परं सर्वे मुनयो विस्मयान्विताः। गृहेऽस्मिन्शिशवश्चामी कुतोऽन्येऽस्य समीपतः ४७ तांश्च तान्मीलिताः सर्वेऽपश्यंते देवरूपिणः । विचारेण च तान्सर्वे परब्रह्मस्वरूपिणः ४८ आनन्दह्रदमग्नास्ते न विदुः स्वपरं पुनः । नापश्यंस्ते पुनस्तांस्तान्भ्रान्ता इव व्यलोकयन् ४९ मायया मोहिताः सर्वे स्वान्स्वान्बालान्व्यलोकयन् । कश्चित्पितरमासाद्य पठति स्म यथा पुरा २.१००.५० कश्चिन्मातरमासाद्य पिबति स्म स्तनं मुदा। आलिलिंगाथ जननीं पितरं वापि कश्चन ५१ भ्रातरं ताडयित्वाऽन्यो रुरोद ताडनादिव । उमापि तनयं दृष्ट्वालिंग्य प्रादात्स्तनं मुदा ५२ कथं चिरतरं यात इति क्रोधादभाषत । आदाय हस्ते गिरिजा मयूरेशं गृहं ययौ ५३ सर्वे ते मुनयो जग्मुः शिशुभिः स्वं स्वमाश्रमम् ५४ (४५६९)

brahmādyā munayo devā yānti yasya gṛhaṃ sadā | yasya viṣabhavā jvālā dahettribhuvanaṃ vibho 9 ka uvāca | ityuktvā taṃ puraskṛtya pitaraṃ prāpuraṃganāḥ | ratnasiṃhāsane dīpte tiṣṭhantaṃ pannagairyutam 2.100.10 sūryakoṭinibhaṃ ratnamālayā śobhitaṃ tadā | mūrdhastharatnakiraṇairbhāsayantaṃ diśo'khilāḥ | taṃ dṛṣṭvā vāsukiṃ devo garvitaṃ balavattaram 11 uḍḍīya tatphaṇāsaṃsthaṃ maṇiṃ jagrāha satvaram | yena pātālavivare nāndhakāro'bhavatkila 12 āndolayāmāsa śiraḥ kampayansaptaparvatān | udadhīnsaptasvargāṃśca pātālāni rasātalama 13 hastenaikena taṃ gṛhya mayūreśaḥ svalīlayā| vāsukiṃ nijakaṇṭhaṃ taṃ babandha sarpabhūṣaṇaḥ 14 vikhyātaḥ svargaloke'bhūnjjagarjānandato vibhuḥ | tadgarjitaṃ samākarṇya cukṣubhe bhuvanatrayam 15 tataḥ sarpagaṇāḥ śeṣaṃ nītuṃ vāsukimabruvan | sa ca krodhasamāviṣṭo vistārya nikhilānphaṇān 16 viṣāgnimutsṛjandagdhuṃ trailokyamupacakrame | uvāca kaḥ kṣamo jetuṃ mama bandhuṃ tu vāsukim 17 āveśena yayau roṣāddāvānala iva jvalan | śīghraṃ yāto mayūreśaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 18 tato nāgakulānyāśu taṃ śeṣamanvayustadā | tataḥ pannagavṛndaṃ taṃ dṛṣṭvā devo vyatiṣṭhata 19 śikhaṇḍimastake hastaṃ nyadhādyuddhāya pannagaiḥ| sa yayau taṃ namaskṛtya grasanniva mahādbhutaḥ 2.100.20 dudhāva pakṣau tadvātādbhrāmayanbhujagottamān | kāṃścitsa bhakṣayāmāsa cucūrṇa cāparānapi 21 mārayāmāsa kāṃścitsa bhujagānbalavattarān | nirīkṣya taṃ mṛtāḥ kecitpannagā bhayavihvalāḥ 22 dṛṣṭvā parākramaṃ tasya śeṣaḥ śvāsamapāsrajat | śikhaṇḍī patitastena mūrchito dharaṇītale 23 mayūreśaṃ tataḥ śeṣo yayau krodhaddahanniva | trailokya viṣavahnisthaṃ samālokya guṇeśvaraḥ 24 virāṭarūpaṃ samāsthāya ruroha tatphaṇopari | uḍḍīya bālabhāvena garjanmegha ivāparaḥ 25 nanarta karatālena pādāghātena mardayan | anantakoṭibrahmāṇḍabhāreṇa paripīḍitaḥ 26 ekabrahmāṇḍavāhī sa kathaṃ tadbhāramāvahet | babandha śeṣaṃ hi kaṭau rajjuṃ bālo yathā raman 27 tataste bhujagāḥ sarve yoddhu kāmāstamanvayuḥ | huṃkāreṇaiva tānsarvānpātayāmāsa vighnarāṭ 28 abadhnānmastake kāṃścitkāṃścicca karṇayorvibhuḥ | pariśrāntastadā śeṣastaṃ nunāva guṇeśvaram 29 na svarūpaṃ vidurdevā brahmādyā munayo'pi ca | tvameva sṛjase viśvaṃ pāsi haṃsi tvameva hi 2.100.30 nānāvatārakartā tvaṃ nānādaityavimardanaḥ | tvameva sākṣī sarvasya sarvāntaryāmitāṃ dadhat 31 sarvatra kāraṇaṃ tvaṃ hi kāraṇānāṃ ca kāraṇam | ajñānādabhimānena yoddhukāmānkṣamasva naḥ 32 ka uvāca | sampātiṃ ca jaṭāyuṃ ca śyenamānīya sarparāṭ | nivedya ca namaskṛtya śeṣastūṣṇīṃ babhūva ha 33 te'pi taṃ praṇipatyāhurdīnanātha prasādataḥ | bandhā muktāḥ sarpakṛtānnamaste parameśvara 34 ka uvāca | evamuktvā mayūreśa bandhuṃ taṃ śikhinaṃ trayaḥ | āliliṃgurmudā yuktāstadā gadgadabhāṣiṇaḥ 35 papracchuḥ kuśalaṃ mātre te ca kṣemamathābruvan | tataḥ śikhaṇḍinaṃ so'tha ruroha gaṇanāyakaḥ 36 pātālāddharaṇīṃ prāyāttaistribhiḥ saṃyuto vaśī| bhagāsuraṃ dadarśārddhamārge śiśuharaṃ ca tam 37 udyamya paraśuṃ dīptaṃ śaśisūryanibhaṃ vibhu | tatyāja kaṇṭhe taṃ tasya paśumāramamārayat 38 tacchiraḥ paribabhrāma śṛṃgavajrāhataṃ yathā | tatastadutthitā bālā yogamāyāvimohitāḥ 39 mayūreśaḥ kva cāstīti prākrośansarva eva te| āsane krīḍane svāpe jāgṛtau bhojane'pi ca 2.100.40 tameva dhyāyamānāste tanmukhādbahirāyayuḥ | garbhavāsādivottīrṇā dadṛśustaṃ guṇeśvaram 41 dṛṣṭvā te ruruduḥ snehādāliliṃgurmudākhilā | te ūcu | tyaktvā'smāndaityajaṭhare mṛtānkvāsti gato bhavān 42 tvatsmṛtestasya jaṭhare jīvitā nirgatāstataḥ | mayūreśa uvāca | sarvavyāpī sarvagataḥ sarvavettā'khileśvaraḥ 43 na tyaktavānkadācidvo mā cintāṃ kartumarhatha | ka uvāca | tato yayau mayūreśo bālakaiḥ pariveṣṭitaḥ 44 keciddhāvanti purato nānāśabdakarā bhṛśam | kecicchatradharāḥ keciddaṇḍacāmaradhāriṇaḥ 45 dhūlidhvajaṃ samālokya yayurmunigaṇā bahi | śikhyārūḍhaṃ mayūreśaṃ bālakai pariveṣṭitam 46 ūcuḥ parasparaṃ sarve munayo vismayānvitāḥ| gṛhe'sminśiśavaścāmī kuto'nye'sya samīpataḥ 47 tāṃśca tānmīlitāḥ sarve'paśyaṃte devarūpiṇaḥ | vicāreṇa ca tānsarve parabrahmasvarūpiṇaḥ 48 ānandahradamagnāste na viduḥ svaparaṃ punaḥ | nāpaśyaṃste punastāṃstānbhrāntā iva vyalokayan 49 māyayā mohitāḥ sarve svānsvānbālānvyalokayan | kaścitpitaramāsādya paṭhati sma yathā purā 2.100.50 kaścinmātaramāsādya pibati sma stanaṃ mudā| āliliṃgātha jananīṃ pitaraṃ vāpi kaścana 51 bhrātaraṃ tāḍayitvā'nyo ruroda tāḍanādiva | umāpi tanayaṃ dṛṣṭvāliṃgya prādātstanaṃ mudā 52 kathaṃ cirataraṃ yāta iti krodhādabhāṣata | ādāya haste girijā mayūreśaṃ gṛhaṃ yayau 53 sarve te munayo jagmuḥ śiśubhiḥ svaṃ svamāśramam 54 (4569)