Ganesha Purana — Kridakhanda — Chapter 153

GnP 2 153.1

सूत उवाच । तदमात्याश्च चत्वारः सोमकान्तं पुरो ययुः । प्रणिपत्याखिलान्प्रोचुरागतस्ते सुतो नृप १ सर्ववीरैर्नागरिकैरिन्द्रः सुरगणैरिव । वृतो हर्षेण शोकेन दृष्ट्वान्यानमेव च २ एवं निवेदितोऽमात्यैः सोऽपि शीघ्रं समागतः । आबालवनितावृद्धैः सेवकैश्च समन्वितः ३ दृष्ट्वा शोभां विमानस्य सर्व आनन्दनिर्भराः। तन्मध्ये सोमकान्तं ते दृष्ट्वा नेमुर्धरातले ४ युक्तं दूतैर्गणेशस्य कान्तयाप्यतिकान्तया । तत उत्तीर्य यानात्स आलिलिंग सुतं मुदा ५ आनन्दाश्रूणि मुंचंतौ सरोमांचावुभावपि । विदेहाविव संजातौ न किंचिदूचतुः क्षणम् ६ तत ऊचे पिता पुत्रं स्नेहेन वत्सरागतम् । त्वामेव नित्यं ध्यायामि सत्पुत्रं वंशभूषणम् । न त्वया सदृशं पश्ये पुत्रेषुर्जनवर्तिषु । ततः सुधर्मा सस्नेहा धावमाना सुतं ययौ । आलिलिंग मुदा युक्ता गलदश्रू उभावपि । तत ऊचे सुतं माता चिरदृष्टोऽसि बालक । न मे सुखं किंचिदभूत्तादुत्कण्ठितचेतसः । इदानीं ते मुखं दृष्ट्वा सानन्दं मे मनोऽभवत् । वियोगेन च ते देहो मम जातः कृशो भृशम् । तत आलिंगनं चक्रुर्नागरा नामधारकाः । केचित्प्रदक्षिणां चक्रुः केचित्पादौ तदाऽस्पृशन् । केचिच्च दर्शनादेव प्रतियाताः पुरं प्रति । तत ऊचे नृपः सर्वान्भृगुणाऽनुग्रहान्मम । गणेशस्य पुराणं यच्छ्रावितं पापनाशनम् ७ अभवं तेन निष्पापो दिव्यदेहो विमानगः। सर्वेषां दर्शनं जातं पुनर्यास्यामि यानगः ८ कृपावता गणेशेन यानं मे प्रेषितं भुवि । राज्यं च परिभुक्तं मे स्वेच्छया संपदः सुत ९ धाम यास्यामि परमं प्रसादाद्भृगुसंभवात् । एवं ते शुश्रुवुर्वाणी सोमकान्तसमीरिताम् २.१५३.१० रुरुदुः सुस्वरं सर्वे पतिता भुवि केचन । श्रेणीमुख्यास्ततः प्रोचुः सोमकान्तं कृपानिधिम् ११ नो विना जगतीपाल कथं यास्यसि धाम तत् । प्राणांस्त्यक्त्वा वयं सर्वे यास्यामोऽप्यनु ते नृप १२ हत्या त्वन्मस्तके राजन्सर्वेषां नो भविष्यति । ननः पुण्यं तथा येन द्रक्ष्यामस्तं गुणेश्वरम् १३ तव प्रसादाद्देवस्य यास्यामो लोकमुत्तमम् । न संसारे सुखं किंचिदायुनाशो वृथाऽत्र हि १४ अस्माकं न भवेत्किंचित्साधनं धामसाधनम् । ततोऽवदद्धेमकण्ठो जनकं वाक्यमादृतः १५ कथं त्यक्त्वाऽर्भकं तात यासि द्रष्टुं गजाननम् । मम राज्येन को हेतुराज्ञया तव वत्सरम् १६ पालितं राज्यमखिलं नेच्छेदानीं ममापि च । शपथस्त तथा राजन्नतो नेतुं ममार्हसि १७ सोमकान्त उवाच । सर्वेषामेव संद्रष्टुमिच्छा देवपदाम्बुजम् । अहं च परवानत्र कथं कार्यं मया जनाः १८ भवत्स्नेहेन शोचामि पुत्रस्नेहाद्विशेषतः । अतएवोर्ध्वगं यानमुत्तार्य द्रष्टुमागतः १९ सूत उवाच । ततः शोचत्सु लोकेषु सोमकान्ते रुदत्यपि । पुत्रे च देवदूतानां दया प्रादुरभूत्तदा २.१५३.२० ते ऊचुः सोमकान्तं तं धन्यो राजन्यतो जनाः । त्वयि संकल्पितप्राणा यथा त्वं जगदीश्वरे २१ अतः सर्वान्गृहीत्वैव यामः शीघ्रं गजाननम्। राजोवाच । यदि सर्वा पुरी नीता तदा कीर्तिर्दृढा मम २२ भविष्यति रसायां मे नान्यथा तु भविष्यति । सूत उवाच । एवमुक्त्वा पुराणस्य गणेशस्य श्रवोद्भवम् २३ पूज्यं हस्ते जले नैषां ददौ राजा तदाज्ञया । तोये हस्ते गते लोका निष्पापाः पुण्यमूर्तयः २४ आबालवनितावृद्धा रुरुहुर्यानमुत्तमम् । गणेशस्य तु ये दूतास्ततोऽगुरूर्ध्वमार्गतः २५ ततः केचिन्नराः पापा यैर्नापि च जलं करे । ते पुनर्नगरे याताः शशंसुः शेषितं जनम् २६ ततो ददृशिरे सर्वे उर्ध्वगं नगरं बहु । ऊचुः परस्परं शेषा द्रव्यलाभेन तोषिणः २७ नानाव्यवसायरता बभूवुर्हष्टमानसाः । कांश्चित्पलायनपरान्दूता दण्डप्रहारिणः २८ बलाद्गृहीत्वा प्राक्षिपन्यानमध्येतिकौतुकात् । नानामिषेण जग्मुर्ये तांस्तथैव निचिक्षिपुः २९ उपविष्टा मध्यदेशे राजपत्नीसुतादयः । अमात्याः परितो लोका नागरा विविशुः सुखम् २.१५३.३० मयूरेशमयूरेश जय त्वमिति घोषिणः । वाद्यत्सु देववाद्येषु नृत्यत्यप्सरसां गणे ३१ प्रतिनादेन गर्जन्ति मण्डलानि दिशामपि । अतिवेगेन ते प्राप्ता गणेशस्य पदं शुभम् ३२ सुषमां परिपश्यन्तो विस्मयेनाब्रुवन्निति । अहो महत्पुण्यमस्य येन दृष्टो गजाननः ३३ समीपतां ययुः सर्वे राजा सायुज्यमाप च। सूत उवाच । एवं वः कथिता विप्रा गणेशस्य पुराणना ३४ कथा सर्वजनस्यापि श्रवणात्पापनाशनि । शृणुध्वं देवदूतेभ्यो विमाने पृष्टवान्नृपः । तत्सर्वं भवतां विप्राः कथयामि कथानकम् ३५ (६८९१)

sūta uvāca | tadamātyāśca catvāraḥ somakāntaṃ puro yayuḥ | praṇipatyākhilānprocurāgataste suto nṛpa 1 sarvavīrairnāgarikairindraḥ suragaṇairiva | vṛto harṣeṇa śokena dṛṣṭvānyānameva ca 2 evaṃ nivedito'mātyaiḥ so'pi śīghraṃ samāgataḥ | ābālavanitāvṛddhaiḥ sevakaiśca samanvitaḥ 3 dṛṣṭvā śobhāṃ vimānasya sarva ānandanirbharāḥ| tanmadhye somakāntaṃ te dṛṣṭvā nemurdharātale 4 yuktaṃ dūtairgaṇeśasya kāntayāpyatikāntayā | tata uttīrya yānātsa āliliṃga sutaṃ mudā 5 ānandāśrūṇi muṃcaṃtau saromāṃcāvubhāvapi | videhāviva saṃjātau na kiṃcidūcatuḥ kṣaṇam 6 tata ūce pitā putraṃ snehena vatsarāgatam | tvāmeva nityaṃ dhyāyāmi satputraṃ vaṃśabhūṣaṇam | na tvayā sadṛśaṃ paśye putreṣurjanavartiṣu | tataḥ sudharmā sasnehā dhāvamānā sutaṃ yayau | āliliṃga mudā yuktā galadaśrū ubhāvapi | tata ūce sutaṃ mātā ciradṛṣṭo'si bālaka | na me sukhaṃ kiṃcidabhūttādutkaṇṭhitacetasaḥ | idānīṃ te mukhaṃ dṛṣṭvā sānandaṃ me mano'bhavat | viyogena ca te deho mama jātaḥ kṛśo bhṛśam | tata āliṃganaṃ cakrurnāgarā nāmadhārakāḥ | kecitpradakṣiṇāṃ cakruḥ kecitpādau tadā'spṛśan | kecicca darśanādeva pratiyātāḥ puraṃ prati | tata ūce nṛpaḥ sarvānbhṛguṇā'nugrahānmama | gaṇeśasya purāṇaṃ yacchrāvitaṃ pāpanāśanam 7 abhavaṃ tena niṣpāpo divyadeho vimānagaḥ| sarveṣāṃ darśanaṃ jātaṃ punaryāsyāmi yānagaḥ 8 kṛpāvatā gaṇeśena yānaṃ me preṣitaṃ bhuvi | rājyaṃ ca paribhuktaṃ me svecchayā saṃpadaḥ suta 9 dhāma yāsyāmi paramaṃ prasādādbhṛgusaṃbhavāt | evaṃ te śuśruvurvāṇī somakāntasamīritām 2.153.10 ruruduḥ susvaraṃ sarve patitā bhuvi kecana | śreṇīmukhyāstataḥ procuḥ somakāntaṃ kṛpānidhim 11 no vinā jagatīpāla kathaṃ yāsyasi dhāma tat | prāṇāṃstyaktvā vayaṃ sarve yāsyāmo'pyanu te nṛpa 12 hatyā tvanmastake rājansarveṣāṃ no bhaviṣyati | nanaḥ puṇyaṃ tathā yena drakṣyāmastaṃ guṇeśvaram 13 tava prasādāddevasya yāsyāmo lokamuttamam | na saṃsāre sukhaṃ kiṃcidāyunāśo vṛthā'tra hi 14 asmākaṃ na bhavetkiṃcitsādhanaṃ dhāmasādhanam | tato'vadaddhemakaṇṭho janakaṃ vākyamādṛtaḥ 15 kathaṃ tyaktvā'rbhakaṃ tāta yāsi draṣṭuṃ gajānanam | mama rājyena ko heturājñayā tava vatsaram 16 pālitaṃ rājyamakhilaṃ necchedānīṃ mamāpi ca | śapathasta tathā rājannato netuṃ mamārhasi 17 somakānta uvāca | sarveṣāmeva saṃdraṣṭumicchā devapadāmbujam | ahaṃ ca paravānatra kathaṃ kāryaṃ mayā janāḥ 18 bhavatsnehena śocāmi putrasnehādviśeṣataḥ | ataevordhvagaṃ yānamuttārya draṣṭumāgataḥ 19 sūta uvāca | tataḥ śocatsu lokeṣu somakānte rudatyapi | putre ca devadūtānāṃ dayā prādurabhūttadā 2.153.20 te ūcuḥ somakāntaṃ taṃ dhanyo rājanyato janāḥ | tvayi saṃkalpitaprāṇā yathā tvaṃ jagadīśvare 21 ataḥ sarvāngṛhītvaiva yāmaḥ śīghraṃ gajānanam| rājovāca | yadi sarvā purī nītā tadā kīrtirdṛḍhā mama 22 bhaviṣyati rasāyāṃ me nānyathā tu bhaviṣyati | sūta uvāca | evamuktvā purāṇasya gaṇeśasya śravodbhavam 23 pūjyaṃ haste jale naiṣāṃ dadau rājā tadājñayā | toye haste gate lokā niṣpāpāḥ puṇyamūrtayaḥ 24 ābālavanitāvṛddhā ruruhuryānamuttamam | gaṇeśasya tu ye dūtāstato'gurūrdhvamārgataḥ 25 tataḥ kecinnarāḥ pāpā yairnāpi ca jalaṃ kare | te punarnagare yātāḥ śaśaṃsuḥ śeṣitaṃ janam 26 tato dadṛśire sarve urdhvagaṃ nagaraṃ bahu | ūcuḥ parasparaṃ śeṣā dravyalābhena toṣiṇaḥ 27 nānāvyavasāyaratā babhūvurhaṣṭamānasāḥ | kāṃścitpalāyanaparāndūtā daṇḍaprahāriṇaḥ 28 balādgṛhītvā prākṣipanyānamadhyetikautukāt | nānāmiṣeṇa jagmurye tāṃstathaiva nicikṣipuḥ 29 upaviṣṭā madhyadeśe rājapatnīsutādayaḥ | amātyāḥ parito lokā nāgarā viviśuḥ sukham 2.153.30 mayūreśamayūreśa jaya tvamiti ghoṣiṇaḥ | vādyatsu devavādyeṣu nṛtyatyapsarasāṃ gaṇe 31 pratinādena garjanti maṇḍalāni diśāmapi | ativegena te prāptā gaṇeśasya padaṃ śubham 32 suṣamāṃ paripaśyanto vismayenābruvanniti | aho mahatpuṇyamasya yena dṛṣṭo gajānanaḥ 33 samīpatāṃ yayuḥ sarve rājā sāyujyamāpa ca| sūta uvāca | evaṃ vaḥ kathitā viprā gaṇeśasya purāṇanā 34 kathā sarvajanasyāpi śravaṇātpāpanāśani | śṛṇudhvaṃ devadūtebhyo vimāne pṛṣṭavānnṛpaḥ | tatsarvaṃ bhavatāṃ viprāḥ kathayāmi kathānakam 35 (6891)

GnP 2 153.2

अध्याय १५४ प्रारंभ :- ऋषय ऊचुः । किं पृष्टं सोमकान्तेन विमानवर्तिनाऽनघ । तद्वयं श्रोतुमिच्छामो वद सर्वमशेषतः १ सूत उवाच । गच्छता व्योममार्गेण पृष्टा दूता महात्मना । वाराणसीस्थितानां तु गणेशानां महात्मनाम् २ नामानि परिवाराणां तानि नः शृणुतानघाः । राजोवाच । दूता वदन्तु कृपया विश्वेशपरिवारगान् ३ गणेशान्मम कार्त्स्न्येन स्मरणात्सर्वसिद्धिदान् । दूता ऊचुः । कथयामः समासेन विश्वेशावरणे गतान् ४ गणेशान्क्रमशो राजञ्शृणु सर्वभयापहान् । दुर्गा विनायकोऽथार्क भीमचण्डी विनायकः ५ देहलीगणपश्चाथ तथोद्दण्डविनायकः । पाशपाणिः सर्वविघ्न हरणोऽथ विनायकः ६ प्रथमावरणे सिद्धसिद्धिरूपो विनायकः । लम्बोदरः कूटदन्तः शूलटंक विनायकः ७ कूष्माण्डाख्यश्चतुर्थश्च पंचमो मुण्डसंज्ञकः। विकटद्विजसंज्ञस्तु राजपुत्रविनायकः ८ प्रणवाख्योऽथापरश्च द्वितीयावरणे स्थिताः । वक्रतुण्ड एकदन्तत्रिमुखश्च विनायकः ९ पंचास्यश्चापरश्चात्र हेरम्बश्च विनायकः २.१५४.१० मोदकप्रिय इत्येव तृतीयावरणे स्थिताः । विनायकोऽभयप्रदः सिंहतुण्डविनायकः ११ कुणिताक्षश्चापरश्च क्षिप्रप्रसादसंज्ञकः । चिन्तामणिरिति ख्यातो दन्तहस्तविनायकः १२ प्रचंडश्चाप्यपरश्चोद्दण्डमुण्डविनायकौ । चतुर्थावरणे ज्ञेया अष्टावेते विनायकाः १३ स्थूलदन्तो द्वितीयस्तु कलिप्रियविनायकः । चतुर्दन्तो द्वितुण्डाख्यो ज्येष्ठो गजविनायकः १४ कालाख्यश्च तथा ज्ञेयो मार्गेशालयोपरोऽपि च । पंचमावरणे ज्ञेया अष्टावेते विनायकाः १५ मणिकर्णिविनायक आशासृष्टिविनायकः । यक्षाख्यो गजकर्णाख्यश्चित्रघण्टविनायकः १६ सुमंगलश्च मित्राख्य एते षष्ठे विनायकाः । मोदः प्रमोदः सुमुखो दुर्मुखश्च विनायकः १७ गणपाख्योथापरश्च तथा ज्ञान विनायकः । सप्तमावरणे ज्ञेया तस्था द्वारविनायकाः १८ अविमुक्तोऽष्टमो यत्र मोक्षदोऽथ विनायकः । अन्यो भगीरथाख्यो हि हरिश्चन्द्रविनायकः १९ कपर्दीति परो ज्ञेयस्तथा बिन्दुविनायकः । एतेषां स्मरणं नित्यं सर्वकामफलप्रदम् २.१५४.२० प्रातरुत्थाय यश्चैतान्पठते शुद्धमानसः । न तस्य विघ्ना विघ्नं हि कुर्वन्ति सर्वकर्मसु २१ एकैकनाम्ना राजेन्द्र दूर्वाभिस्तन्दुलैरपि । तिलैः शमीदलैश्चैतान्पूजयेद्भक्तिमान्नरः २२ असाध्यं साधयेत्कार्यं सर्वत्र विजयी भवेत् । आयुष्यं पुष्टिमारोग्यं प्राप्नुयाद्धनमुत्तमम् २३ इदं ते कथितं सर्वं यद्धि पृष्टं त्वया नृप । तूष्णीं ययुर्देवदूतास्ततो धाम निजं मुदा २४ सूत उवाच । इदं तत्कथितं विप्रा विश्वेशावरणं मया। इदानीं कथयिष्यामि पुराणस्य फलश्रुतिम् २५ (६९१६)

adhyāya 154 prāraṃbha :- ṛṣaya ūcuḥ | kiṃ pṛṣṭaṃ somakāntena vimānavartinā'nagha | tadvayaṃ śrotumicchāmo vada sarvamaśeṣataḥ 1 sūta uvāca | gacchatā vyomamārgeṇa pṛṣṭā dūtā mahātmanā | vārāṇasīsthitānāṃ tu gaṇeśānāṃ mahātmanām 2 nāmāni parivārāṇāṃ tāni naḥ śṛṇutānaghāḥ | rājovāca | dūtā vadantu kṛpayā viśveśaparivāragān 3 gaṇeśānmama kārtsnyena smaraṇātsarvasiddhidān | dūtā ūcuḥ | kathayāmaḥ samāsena viśveśāvaraṇe gatān 4 gaṇeśānkramaśo rājañśṛṇu sarvabhayāpahān | durgā vināyako'thārka bhīmacaṇḍī vināyakaḥ 5 dehalīgaṇapaścātha tathoddaṇḍavināyakaḥ | pāśapāṇiḥ sarvavighna haraṇo'tha vināyakaḥ 6 prathamāvaraṇe siddhasiddhirūpo vināyakaḥ | lambodaraḥ kūṭadantaḥ śūlaṭaṃka vināyakaḥ 7 kūṣmāṇḍākhyaścaturthaśca paṃcamo muṇḍasaṃjñakaḥ| vikaṭadvijasaṃjñastu rājaputravināyakaḥ 8 praṇavākhyo'thāparaśca dvitīyāvaraṇe sthitāḥ | vakratuṇḍa ekadantatrimukhaśca vināyakaḥ 9 paṃcāsyaścāparaścātra herambaśca vināyakaḥ 2.154.10 modakapriya ityeva tṛtīyāvaraṇe sthitāḥ | vināyako'bhayapradaḥ siṃhatuṇḍavināyakaḥ 11 kuṇitākṣaścāparaśca kṣipraprasādasaṃjñakaḥ | cintāmaṇiriti khyāto dantahastavināyakaḥ 12 pracaṃḍaścāpyaparaścoddaṇḍamuṇḍavināyakau | caturthāvaraṇe jñeyā aṣṭāvete vināyakāḥ 13 sthūladanto dvitīyastu kalipriyavināyakaḥ | caturdanto dvituṇḍākhyo jyeṣṭho gajavināyakaḥ 14 kālākhyaśca tathā jñeyo mārgeśālayoparo'pi ca | paṃcamāvaraṇe jñeyā aṣṭāvete vināyakāḥ 15 maṇikarṇivināyaka āśāsṛṣṭivināyakaḥ | yakṣākhyo gajakarṇākhyaścitraghaṇṭavināyakaḥ 16 sumaṃgalaśca mitrākhya ete ṣaṣṭhe vināyakāḥ | modaḥ pramodaḥ sumukho durmukhaśca vināyakaḥ 17 gaṇapākhyothāparaśca tathā jñāna vināyakaḥ | saptamāvaraṇe jñeyā tasthā dvāravināyakāḥ 18 avimukto'ṣṭamo yatra mokṣado'tha vināyakaḥ | anyo bhagīrathākhyo hi hariścandravināyakaḥ 19 kapardīti paro jñeyastathā binduvināyakaḥ | eteṣāṃ smaraṇaṃ nityaṃ sarvakāmaphalapradam 2.154.20 prātarutthāya yaścaitānpaṭhate śuddhamānasaḥ | na tasya vighnā vighnaṃ hi kurvanti sarvakarmasu 21 ekaikanāmnā rājendra dūrvābhistandulairapi | tilaiḥ śamīdalaiścaitānpūjayedbhaktimānnaraḥ 22 asādhyaṃ sādhayetkāryaṃ sarvatra vijayī bhavet | āyuṣyaṃ puṣṭimārogyaṃ prāpnuyāddhanamuttamam 23 idaṃ te kathitaṃ sarvaṃ yaddhi pṛṣṭaṃ tvayā nṛpa | tūṣṇīṃ yayurdevadūtāstato dhāma nijaṃ mudā 24 sūta uvāca | idaṃ tatkathitaṃ viprā viśveśāvaraṇaṃ mayā| idānīṃ kathayiṣyāmi purāṇasya phalaśrutim 25 (6916)