Ganesha Purana — Kridakhanda — Chapter 152

GnP 2 152.1

सूत उवाच । उपरिष्टाद्ददर्शाथ नृपो दैवपुरं निजम् । जहर्ष गोपुरादालशोभां दृष्ट्वाथ काञ्चनीम् १ ततः सुधर्मा सस्मार सभां रम्यां समीक्ष्य ह । निजं पुत्रं स्नेहवशात्प्राह गद्गदभाषिणी २ हेमकण्ठो मम सुतो भद्रासनगतो भवेत्। पित्रोर्मार्गं प्रतीक्षन्स जाते संवत्सरेऽधुना ३ स्वामिन्कृपानिधे तस्य दर्शनं दातुमर्हसि। स्त्रियो वाक्यं निशम्यैवं शुशोच नृपतिस्तदा ४ नृप उवाच । हेमकण्ठो मम सुतो जीवन्स्याद्वा मृतो भवेत् । उक्तमासीन्मया चास्मै वत्सराद्दर्शनं भवेत् ५ अनृतात्कुत्र गच्छेयं नोक्तमासीत्कदाचन । न तत्र गन्तुं नो हातुं शक्तोऽहं परमं पदम् ६ विरुद्धं कथमेतद्धि घटेतेत्यरुदद्भृशम् । दृष्ट्वा दूतास्तयोः शोकमब्रुवन्राजसत्तमम् ७ युवयो रोदनं श्रुत्वा कृपा नः समुपागता। क्षणमुत्तारयामोऽत्र दृष्ट्वा तं यात सत्वरम् ८ जाते भवत्समाधाने संतोषो नः परो भवेत् । तत उत्तारयामासुर्दूता देवपुरादुदक् ९ विमानं तद्गणेशस्य पुराणश्रवणागतम् । नगरं प्रभया व्याप्तं वाद्यघोषैश्च नादितम् २.१५२.१० सुबलो ज्ञानगम्यश्च नमस्कृत्य नृपं गणान् । ईयतुर्हेमकण्ठं तं सर्ववृत्तान्तमीरितुम ११ क्षणाद्भद्रासनगतं हेमकण्ठमपश्यताम् । सन्नद्धैर्वीरमुख्यैश्च परिवीतं महाबलैः १२ अमात्यनागरैर्युक्तमीक्षन्तं नृत्यमुत्तमम् । तदमात्यो ज्ञानगम्यं सुबलं समपश्यताम् १३ उत्तस्थुः सर्ववीराश्व सामात्यो हेमकण्ठकः । आलिंगनाय ते सर्वे तयोः प्रापुः ससंभ्रमम १४ तेषामालिंगने जाते ततो नृपसुतो ययौ । हर्षेण महता युक्तः सरोमांचोऽब्रवीच्च तौ १५ मम माता पिताऽमात्यौ क्षेमयुक्तौ न वा क्वचित् । त्यक्त्वा तौ पितरौ यातो युवामेकाकिनौ कथम् १६ एवमुक्त्वा स्वासने तावुपवेश्य प्रपूज्य च । वस्त्रचन्दनभूषादिफलताम्बूलकांचनैः १७ तयोर्विना मम प्राणाः कण्ठमात्रावलम्बिनः । अहर्निशं तयोर्ध्यानं नान्यस्य मम मानसे १८ पिता मे प्रावदत्पूर्वमेकदा दर्शनं पुनः । दास्यामीति कथं तच्चानृतं वाक्यं करिष्यति १९ तावूचतुः । मा कुरुष्व वृथा चिन्तां पित्रोस्ते कुशलं नृप । तयोः पुण्यप्रभावं को जानाति भुवनत्रये २.१५२.२० अनुज्ञां भवतो गृहय निर्गता नगराद्वयम् । चत्वारोऽपि पितुस्तेऽभूत्सौकुमार्यादिकं महत् २१ क्षुधया पीडितोऽत्यन्तं रक्तस्रावि पदाम्बुजम् । कन्दमूलैः फलैस्तृप्तिर्न चासीत्तस्य भूपतेः २२ मातुस्तेऽपि तथावस्था चेलतुर्न पदं तदा । भ्रमद्भिर्बहुधा पश्चाद्दृष्ठं चारु सरो महत् २३ शीतलं वृक्षवल्लीभिस्तत्र सुष्वाप भूमिपः। सुधर्मा पादसंवाहं चकार श्रमकर्षिता २४ आवां तु कन्दमूलार्थे यातस्तत्राययौ मुनिः। च्यवनो मुनिशार्दूलो जलार्थे तौ ददर्श ह २५ तयोर्हार्दं स गृह्यैव निजमाश्रममाययौ । तत आवां समायातौ गृह्य मूलफलं बहु २६ सर्वे तदाश्रमे याता मुनिना पूजिता भृशम् । भोजिताः षड्रसैश्चान्नैर्विश्रान्तिं परमां गताः २७ ततःकथाप्रसंगोऽभून्मुनिना च नृपेण च । सर्वं चाकथयद्राजा वृत्तान्तं मुनये तदा २८ ततो मुनिर्ध्यानबलात्पूर्व जन्मास्य संजगौ। दुरितं तच्छमोपायमब्रवीत्करुणायुतः २९ दुरितश्रवणे चास्य संत्रासो नौ नृपाभवत् । स संदिग्धमना यावत्तावद्देहाद्विनिर्गताः २.१५२.३० पक्षिणः श्वेतवर्णास्तमारब्धा भक्षितुं नृपम् । तेषां चंचुप्रहारेण विह्वलः पतितो नृपः ३१ रक्ष रक्षेति कारुण्यात्प्रोक्तः प्रार्तनया मुनिः । तस्य प्रेक्षणमात्रेण पक्षिणोऽन्तर्दधुः क्षणात् ३२ स तु हस्तयुगं बद्ध्वा तस्थौ मुनिमुखो नृपः । महज्ज्ञात्वा नृपैनः स श्रावयामास भक्तितः ३३ गणेशस्य पुराणं यद्वर्षमात्रं कृपानिधिः । अष्टोत्तरशतेनादौ देवनाम्ना प्रसिच्य च ३४ तदंगात्पुरुषं घोरं निष्काश्यतपसो बलात् । व्योमकेशो ललज्जिह्वो व्याकुलः क्षुधया भृशम् ३५ भक्ष्यं ययाचे स भृगुं सोऽवदत्तं पुरस्थितम् । भक्षयस्वाम्रवृक्षं त्वं महान्तं शुष्कमेव च ३६ तेन स्पृष्टो आम्रवृक्षो भस्मसादभवत्क्षणात् । ततस्तं धीवरं प्राह भक्षयस्वेत्यसौ मुनिः ३७ ततो नृपं मुनिः प्राह पुराणश्रवणं महत् । श्रेयो निक्षिप नित्यं त्वमस्मिन्भस्मनि भूमिप ३८ यावच्चूतस्य वृक्षोऽत्र भवेदन्यो यथा पुरा । ततस्त्वमपि राजेन्द्र दिव्यदेहो भविष्यसि ३९ तथैव स नृपश्चक्रे स्नात्वा श्रुत्वा कथां बहु । न्यक्षिपत्त्यहं श्रेयस्तस्मिन्मस्मानि भक्तितः २.१५२.४० संवत्सरान्ते वृक्षोऽसौ भवन्नृप यथा पुरा । नृपोऽपि दिव्यकान्तिः स शशिसूर्यनिभोऽभवत् । यावन्नृपो मुनिं स्तौति विमानं तावदागतम् ४२ नृत्यगीतसमायुक्तं वाद्यघोषनिनादितम् । गणेशदूतसंयुक्तमाश्रमान्तिकमास्थितम् ४३ यच्छोभां पश्यतोर्नाथ दृशो नौ सफलाभवन् । अतिपुण्यात्पितुस्ते ते दूता देवाज्ञया नृपम् ४४ न्यक्षिपन्यानमध्ये नौ नृपेक्षणप्रणोदिताः । सुधर्मा च मुनेराज्ञां गृह्य याता विमानगा ४५ दृष्टं देवपुरं यावत्तावत्वत्स्मृतिरागता। अत उत्तारितं यानं उत्तरे नगरान्नृप ४६ दिदृक्षया पितृभ्यां ते तौ यातौ त्वां निवेदितुम् । तयोः शीघ्रं दर्शनाय याहि नो चेद्गमिष्यति ४७ तयोर्वाक्यं निशम्येत्थं हेमकण्ठत्वरान्वितः । रोमांचाश्रुसमायुक्तो धावमानः श्रुताखिलः ४८ ययौ तद्दर्शनोत्सुक्यात्पुरस्कृत्य तदा तु तौ। विशीर्णभूषणगणो नागरैः सेवकैर्वृतः ४९ गलदश्रुः क्षणात्प्राप विमानं गणसंकुलम् २.१५२.५० (६८५६)

sūta uvāca | upariṣṭāddadarśātha nṛpo daivapuraṃ nijam | jaharṣa gopurādālaśobhāṃ dṛṣṭvātha kāñcanīm 1 tataḥ sudharmā sasmāra sabhāṃ ramyāṃ samīkṣya ha | nijaṃ putraṃ snehavaśātprāha gadgadabhāṣiṇī 2 hemakaṇṭho mama suto bhadrāsanagato bhavet| pitrormārgaṃ pratīkṣansa jāte saṃvatsare'dhunā 3 svāminkṛpānidhe tasya darśanaṃ dātumarhasi| striyo vākyaṃ niśamyaivaṃ śuśoca nṛpatistadā 4 nṛpa uvāca | hemakaṇṭho mama suto jīvansyādvā mṛto bhavet | uktamāsīnmayā cāsmai vatsarāddarśanaṃ bhavet 5 anṛtātkutra gaccheyaṃ noktamāsītkadācana | na tatra gantuṃ no hātuṃ śakto'haṃ paramaṃ padam 6 viruddhaṃ kathametaddhi ghaṭetetyarudadbhṛśam | dṛṣṭvā dūtāstayoḥ śokamabruvanrājasattamam 7 yuvayo rodanaṃ śrutvā kṛpā naḥ samupāgatā| kṣaṇamuttārayāmo'tra dṛṣṭvā taṃ yāta satvaram 8 jāte bhavatsamādhāne saṃtoṣo naḥ paro bhavet | tata uttārayāmāsurdūtā devapurādudak 9 vimānaṃ tadgaṇeśasya purāṇaśravaṇāgatam | nagaraṃ prabhayā vyāptaṃ vādyaghoṣaiśca nāditam 2.152.10 subalo jñānagamyaśca namaskṛtya nṛpaṃ gaṇān | īyaturhemakaṇṭhaṃ taṃ sarvavṛttāntamīrituma 11 kṣaṇādbhadrāsanagataṃ hemakaṇṭhamapaśyatām | sannaddhairvīramukhyaiśca parivītaṃ mahābalaiḥ 12 amātyanāgarairyuktamīkṣantaṃ nṛtyamuttamam | tadamātyo jñānagamyaṃ subalaṃ samapaśyatām 13 uttasthuḥ sarvavīrāśva sāmātyo hemakaṇṭhakaḥ | āliṃganāya te sarve tayoḥ prāpuḥ sasaṃbhramama 14 teṣāmāliṃgane jāte tato nṛpasuto yayau | harṣeṇa mahatā yuktaḥ saromāṃco'bravīcca tau 15 mama mātā pitā'mātyau kṣemayuktau na vā kvacit | tyaktvā tau pitarau yāto yuvāmekākinau katham 16 evamuktvā svāsane tāvupaveśya prapūjya ca | vastracandanabhūṣādiphalatāmbūlakāṃcanaiḥ 17 tayorvinā mama prāṇāḥ kaṇṭhamātrāvalambinaḥ | aharniśaṃ tayordhyānaṃ nānyasya mama mānase 18 pitā me prāvadatpūrvamekadā darśanaṃ punaḥ | dāsyāmīti kathaṃ taccānṛtaṃ vākyaṃ kariṣyati 19 tāvūcatuḥ | mā kuruṣva vṛthā cintāṃ pitroste kuśalaṃ nṛpa | tayoḥ puṇyaprabhāvaṃ ko jānāti bhuvanatraye 2.152.20 anujñāṃ bhavato gṛhaya nirgatā nagarādvayam | catvāro'pi pituste'bhūtsaukumāryādikaṃ mahat 21 kṣudhayā pīḍito'tyantaṃ raktasrāvi padāmbujam | kandamūlaiḥ phalaistṛptirna cāsīttasya bhūpateḥ 22 mātuste'pi tathāvasthā celaturna padaṃ tadā | bhramadbhirbahudhā paścāddṛṣṭhaṃ cāru saro mahat 23 śītalaṃ vṛkṣavallībhistatra suṣvāpa bhūmipaḥ| sudharmā pādasaṃvāhaṃ cakāra śramakarṣitā 24 āvāṃ tu kandamūlārthe yātastatrāyayau muniḥ| cyavano muniśārdūlo jalārthe tau dadarśa ha 25 tayorhārdaṃ sa gṛhyaiva nijamāśramamāyayau | tata āvāṃ samāyātau gṛhya mūlaphalaṃ bahu 26 sarve tadāśrame yātā muninā pūjitā bhṛśam | bhojitāḥ ṣaḍrasaiścānnairviśrāntiṃ paramāṃ gatāḥ 27 tataḥkathāprasaṃgo'bhūnmuninā ca nṛpeṇa ca | sarvaṃ cākathayadrājā vṛttāntaṃ munaye tadā 28 tato munirdhyānabalātpūrva janmāsya saṃjagau| duritaṃ tacchamopāyamabravītkaruṇāyutaḥ 29 duritaśravaṇe cāsya saṃtrāso nau nṛpābhavat | sa saṃdigdhamanā yāvattāvaddehādvinirgatāḥ 2.152.30 pakṣiṇaḥ śvetavarṇāstamārabdhā bhakṣituṃ nṛpam | teṣāṃ caṃcuprahāreṇa vihvalaḥ patito nṛpaḥ 31 rakṣa rakṣeti kāruṇyātproktaḥ prārtanayā muniḥ | tasya prekṣaṇamātreṇa pakṣiṇo'ntardadhuḥ kṣaṇāt 32 sa tu hastayugaṃ baddhvā tasthau munimukho nṛpaḥ | mahajjñātvā nṛpainaḥ sa śrāvayāmāsa bhaktitaḥ 33 gaṇeśasya purāṇaṃ yadvarṣamātraṃ kṛpānidhiḥ | aṣṭottaraśatenādau devanāmnā prasicya ca 34 tadaṃgātpuruṣaṃ ghoraṃ niṣkāśyatapaso balāt | vyomakeśo lalajjihvo vyākulaḥ kṣudhayā bhṛśam 35 bhakṣyaṃ yayāce sa bhṛguṃ so'vadattaṃ purasthitam | bhakṣayasvāmravṛkṣaṃ tvaṃ mahāntaṃ śuṣkameva ca 36 tena spṛṣṭo āmravṛkṣo bhasmasādabhavatkṣaṇāt | tatastaṃ dhīvaraṃ prāha bhakṣayasvetyasau muniḥ 37 tato nṛpaṃ muniḥ prāha purāṇaśravaṇaṃ mahat | śreyo nikṣipa nityaṃ tvamasminbhasmani bhūmipa 38 yāvaccūtasya vṛkṣo'tra bhavedanyo yathā purā | tatastvamapi rājendra divyadeho bhaviṣyasi 39 tathaiva sa nṛpaścakre snātvā śrutvā kathāṃ bahu | nyakṣipattyahaṃ śreyastasminmasmāni bhaktitaḥ 2.152.40 saṃvatsarānte vṛkṣo'sau bhavannṛpa yathā purā | nṛpo'pi divyakāntiḥ sa śaśisūryanibho'bhavat | yāvannṛpo muniṃ stauti vimānaṃ tāvadāgatam 42 nṛtyagītasamāyuktaṃ vādyaghoṣanināditam | gaṇeśadūtasaṃyuktamāśramāntikamāsthitam 43 yacchobhāṃ paśyatornātha dṛśo nau saphalābhavan | atipuṇyātpituste te dūtā devājñayā nṛpam 44 nyakṣipanyānamadhye nau nṛpekṣaṇapraṇoditāḥ | sudharmā ca munerājñāṃ gṛhya yātā vimānagā 45 dṛṣṭaṃ devapuraṃ yāvattāvatvatsmṛtirāgatā| ata uttāritaṃ yānaṃ uttare nagarānnṛpa 46 didṛkṣayā pitṛbhyāṃ te tau yātau tvāṃ niveditum | tayoḥ śīghraṃ darśanāya yāhi no cedgamiṣyati 47 tayorvākyaṃ niśamyetthaṃ hemakaṇṭhatvarānvitaḥ | romāṃcāśrusamāyukto dhāvamānaḥ śrutākhilaḥ 48 yayau taddarśanotsukyātpuraskṛtya tadā tu tau| viśīrṇabhūṣaṇagaṇo nāgaraiḥ sevakairvṛtaḥ 49 galadaśruḥ kṣaṇātprāpa vimānaṃ gaṇasaṃkulam 2.152.50 (6856)