Ganesha Purana — Kridakhanda — Chapter 146

GnP 2 146.9

रिपौ मित्रेऽथ गर्यास यां स्तुतौ शोके समः समुत् । मौनी निश्चलधीभक्तिरसंगः स च मे प्रियः १७ संशीलयति यश्चैनमुपदेशं मया कृतम् । स वन्द्यः सर्वलोकेषु मुक्तात्मा मे प्रियः सदा १८ अनिष्टाप्तौ च न द्वेष्टीष्टप्राप्तौ न च तुष्यति । क्षेत्रतज्ज्ञौ च यो वेत्ति स मे प्रियतरो भवेत् १९ वरेण्य उवाच । किं क्षेत्रं कश्च तद्वेत्ति कि तज्ज्ञानं गजानन । एतदाचक्ष्व महयं त्वं पृच्छते करुणाम्बुधे २.१४६.२० श्रीगजानन उवाच। पंचभूतानि तन्मात्राः पंचकर्मेन्द्रियाणि च । अहंकारो मनो बुद्धिः पंचज्ञानेन्द्रियाणि च२१ इच्छाव्यक्तं धृतिद्वेषौ सुखदुःखे तथैव च। चेतनासहितश्चायं समूहः क्षेत्रमुच्यते २२ तज्ज्ञं त्वं विद्धि मां भूप सर्वान्तर्यामिणं विभुम् । अयं समूहोऽहं चापि यज्ज्ञानविषयौ नृप २३ आर्जवं गुरुशुश्रूषा विरक्तिश्चेन्द्रियार्थतः । शौचं क्षान्तिरदम्भश्च जन्मादिदोषवीक्षणम् २४ समदृष्टिइर्दृढा भक्तिरेकान्तित्वं शमो दमः । एतैर्यच्च युतं ज्ञानं तज्ज्ञानं विद्धि बाहुज २५ तज्ज्ञानविषयं राजन्ब्रवीमि त्वं शणुष्व मे । यज्ज्ञात्वैति च निर्वाणं मुक्त्वा संसृतिसागरम् २६ यदनादीन्द्रियैर्हीनं गुणभुग्गुणवर्जितम् । अव्यक्तं सदसद्भिन्नमिन्द्रियार्थावभासकम् २७ विष्वभृच्चाखिलव्यापि एकं नानेव भासते । बाह्याभ्यन्तरतः पूर्णमसंगं तमसः परम् २८ दुर्ज्ञेयं चातिसूक्ष्मत्वाद्दीप्तीनामपि भासकम् । ज्ञेयमेतादृशं विद्धि ज्ञानगम्यं पुरातनम् २९ एतदेव परं ब्रह्म ज्ञेयमात्मा परोऽव्ययः। गुणान्प्रकृतिजान्भुङ्क्ते पुरुषः प्रकृतेः परः २.१४६.३० गुणैस्त्रिभिरियं देहे बध्नाति पुरुषं दृढम् । यदा प्रकाशः क्षान्तिश्च विद्धिः सत्त्वं तदाधिकम् ३१ लोभोऽशमः स्पृहारम्भः कर्मणां रजसोगुणः । मोहोऽप्रवृत्तिश्चाज्ञानं प्रमादस्तमसो गुणाः ३२ सत्त्वाधिकः सुखं ज्ञानं कर्मसंगो रजोधिकः । तमोधिकश्च लभते निद्रालस्यं सुखेतरत् ३३ एषु त्रिषु प्रवृद्धेषु मुक्तिसंसृतिदुर्गतिः । प्रयान्ति मानवा राजंस्तस्मात्सत्त्वयुतो भव ३४ ततश्च सर्वभावेन भज त्वं मां नरेश्वर । भक्त्या चाव्यभिचारिण्या सर्वत्रैव च संस्थितम्३५ अग्नौ सूर्ये तथा सोमे यच्च तारासु संस्थितम् । विदुषी ब्राह्मणे तेजे विद्धि तन्मामकं नृप३६ अहमेवाखिलं विश्वं सृजामि विसृजामि च । ओषधीस्तेजसा सर्वा विश्वं चाप्याययाम्यहम् ३७ सर्वेन्द्रियाण्यधिष्ठाय जाठरं च धनञ्जयम् । भुनज्मि चाखिलान्भोगान्पुण्यपापाविवर्जितः ३८ अहं विष्णुश्च रुद्रश्च ब्रह्मा गौरी गुणेश्वरः । इन्द्राद्या लोकपालाश्च ममैवांशसमुद्भवाः ३९ येन येन हि रूपेण जनो मां पर्युपासते । तथा तथा दर्शयामि तस्मै रूपं सुभक्तितः २.१४६.४० इति क्षेत्रं तथा ज्ञाता ज्ञानं ज्ञेयं मयेरितम् । अखिलं भूपते सम्यगुपपन्नाय पृच्छते ४१ (६६१४) ॐतत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतर्थ शास्त्रे श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेश्वरे उत्तरखण्डे बालचरिते श्रीगजाननवरेण्यसंवादे 'क्षेत्रक्षेत्रज्ञविवेकयोगो' नवमोध्यायः ।

ripau mitre'tha garyāsa yāṃ stutau śoke samaḥ samut | maunī niścaladhībhaktirasaṃgaḥ sa ca me priyaḥ 17 saṃśīlayati yaścainamupadeśaṃ mayā kṛtam | sa vandyaḥ sarvalokeṣu muktātmā me priyaḥ sadā 18 aniṣṭāptau ca na dveṣṭīṣṭaprāptau na ca tuṣyati | kṣetratajjñau ca yo vetti sa me priyataro bhavet 19 vareṇya uvāca | kiṃ kṣetraṃ kaśca tadvetti ki tajjñānaṃ gajānana | etadācakṣva mahayaṃ tvaṃ pṛcchate karuṇāmbudhe 2.146.20 śrīgajānana uvāca| paṃcabhūtāni tanmātrāḥ paṃcakarmendriyāṇi ca | ahaṃkāro mano buddhiḥ paṃcajñānendriyāṇi ca21 icchāvyaktaṃ dhṛtidveṣau sukhaduḥkhe tathaiva ca| cetanāsahitaścāyaṃ samūhaḥ kṣetramucyate 22 tajjñaṃ tvaṃ viddhi māṃ bhūpa sarvāntaryāmiṇaṃ vibhum | ayaṃ samūho'haṃ cāpi yajjñānaviṣayau nṛpa 23 ārjavaṃ guruśuśrūṣā viraktiścendriyārthataḥ | śaucaṃ kṣāntiradambhaśca janmādidoṣavīkṣaṇam 24 samadṛṣṭiirdṛḍhā bhaktirekāntitvaṃ śamo damaḥ | etairyacca yutaṃ jñānaṃ tajjñānaṃ viddhi bāhuja 25 tajjñānaviṣayaṃ rājanbravīmi tvaṃ śaṇuṣva me | yajjñātvaiti ca nirvāṇaṃ muktvā saṃsṛtisāgaram 26 yadanādīndriyairhīnaṃ guṇabhugguṇavarjitam | avyaktaṃ sadasadbhinnamindriyārthāvabhāsakam 27 viṣvabhṛccākhilavyāpi ekaṃ nāneva bhāsate | bāhyābhyantarataḥ pūrṇamasaṃgaṃ tamasaḥ param 28 durjñeyaṃ cātisūkṣmatvāddīptīnāmapi bhāsakam | jñeyametādṛśaṃ viddhi jñānagamyaṃ purātanam 29 etadeva paraṃ brahma jñeyamātmā paro'vyayaḥ| guṇānprakṛtijānbhuṅkte puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ 2.146.30 guṇaistribhiriyaṃ dehe badhnāti puruṣaṃ dṛḍham | yadā prakāśaḥ kṣāntiśca viddhiḥ sattvaṃ tadādhikam 31 lobho'śamaḥ spṛhārambhaḥ karmaṇāṃ rajasoguṇaḥ | moho'pravṛttiścājñānaṃ pramādastamaso guṇāḥ 32 sattvādhikaḥ sukhaṃ jñānaṃ karmasaṃgo rajodhikaḥ | tamodhikaśca labhate nidrālasyaṃ sukhetarat 33 eṣu triṣu pravṛddheṣu muktisaṃsṛtidurgatiḥ | prayānti mānavā rājaṃstasmātsattvayuto bhava 34 tataśca sarvabhāvena bhaja tvaṃ māṃ nareśvara | bhaktyā cāvyabhicāriṇyā sarvatraiva ca saṃsthitam35 agnau sūrye tathā some yacca tārāsu saṃsthitam | viduṣī brāhmaṇe teje viddhi tanmāmakaṃ nṛpa36 ahamevākhilaṃ viśvaṃ sṛjāmi visṛjāmi ca | oṣadhīstejasā sarvā viśvaṃ cāpyāyayāmyaham 37 sarvendriyāṇyadhiṣṭhāya jāṭharaṃ ca dhanañjayam | bhunajmi cākhilānbhogānpuṇyapāpāvivarjitaḥ 38 ahaṃ viṣṇuśca rudraśca brahmā gaurī guṇeśvaraḥ | indrādyā lokapālāśca mamaivāṃśasamudbhavāḥ 39 yena yena hi rūpeṇa jano māṃ paryupāsate | tathā tathā darśayāmi tasmai rūpaṃ subhaktitaḥ 2.146.40 iti kṣetraṃ tathā jñātā jñānaṃ jñeyaṃ mayeritam | akhilaṃ bhūpate samyagupapannāya pṛcchate 41 (6614) oṃtatsaditi śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmṛtartha śāstre śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśvare uttarakhaṇḍe bālacarite śrīgajānanavareṇyasaṃvāde 'kṣetrakṣetrajñavivekayogo' navamodhyāyaḥ |

GnP 2 146.10

१४६॥ अध्याय १४७ प्रारंभ :- श्रीगजानन उवाच । दैव्यासुरी राक्षसी च प्रकृतिस्त्रिविधा नृणाम् । तासां फलानि चिह्नानि संक्षेपात्तेऽधुना ब्रुवे १ आद्या संसाधयेन्मुक्तिं द्वे परे बन्धनं नृप । चिह्नं ब्रवीमि चाद्यायास्तन्मे निगदतः शृणु २ अपैशुन्यं दया क्रोधश्चापलं धृतिरार्जवम् । तेजोऽभयहिंसा च क्षमा शौचममानिता ३ इत्यादिचिह्नमाद्याया आसुर्याः शृणु सांप्रतम् । अतिवादोऽभिमानश्च दर्पोऽज्ञानं सकोपता ४ आसुर्या एवमाद्यानि चिह्नानि प्रकृतेर्नृप । निष्ठुरत्वं मदो मोहोऽहंकारो गर्व एव च ५ द्वेषो हिंसा दया क्रोध औद्धत्यं दुर्विनीतता । आभिचारिककर्तृत्वं क्रूरकर्मरतिस्तथा ६ अविश्वासः सतां वाक्येऽशुचित्वे कर्महीनता। निन्दकत्वं च वेदानां भक्तानामसुरद्विषाम् ७ मुनिश्रोत्रियविप्राणां तथा स्मृतिपुराणयोः । पाखण्डवाक्ये विश्वासः संगतिर्मलिनात्मनाम् ८ सदम्भे कर्मकर्तृत्वं स्पृहा च परवस्तुषु । अनेककामनावत्त्वं सर्वदाऽनृतभाषणम् ९ परोत्कर्षासहिष्णुत्वं परकृत्यपराहतिः । इत्याद्या बहवश्चान्ये राक्षस्याः प्रकृतेर्गुणाः २.१४७.१० पृथिव्या स्वर्गलोके च परिवृत्य वसन्ति ते। मद्भक्तिरहिता लोका राक्षसीं प्रकृतिं श्रिताः ११ तामसीं ये श्रिता राजन्यान्ति ते रौरवं ध्रुवम् । अनिर्वाच्यं च ते दुःखं भुञ्जते तत्र संस्थिता: १२ दैवान्निःसृत्य नरकाज्जायन्ते भुवि कुब्जकाः । जात्यन्धाः पंगवो दीनाहीनजातिषु ते नृप १३ पुनः पापसमाचारा मय्यभक्ताः पतन्ति ते । उत्पतन्ति हि मद्भक्ता यां कांचिद्योनिमाश्रिताः १४ लभन्ते स्वर्गतिं यज्ञैरन्यैर्धर्मैश्च भूमिप । सुलभा सा सकामानां मयि भक्तिः सुदुर्लभा १५ विमूढा मोहजालेन बद्धाः स्वेन च कर्मणा। अहं हर्ता अहं कर्ता अहं भोक्तेति वादिनः १६ अहमेवेश्वरः शास्ता अहं वेत्ता अहं सुखी । एतादृशी मतिर्नृणामधःपातयतीह तान् १७ तस्मादेतत्समुत्सृज्य दैवीं प्रकृतिमाश्रय । भक्तिं कुरु मदीयां त्वमनिशं दृढचेतसा १८ सापि भक्तिस्त्रिधा राजन्सात्विकी राजसीतरा । यद्देवान्भजते भक्त्या सात्त्विकी सा मता शुभा १९ राजसी सा तु विज्ञेया भक्तिर्जन्ममृतिप्रदा । यद्यक्षांच्चैव रक्षांसि यजन्ते सर्वभावतः २.१४७.२० वेदेनाविहितं क्रूरं साहंकारं सदम्भकम् । भजन्ते प्रेतभूतादीन्कर्म कुर्वन्ति कामिकम् २१ शोषयन्तो निजं देहमन्तस्थं मां दृढा ग्रहाः । तामस्येतादृशी भक्तिर्नृणां सा निरयप्रदा २२ कामो लोभस्तथा क्रोधो दम्भश्चत्वार इत्यमि । महाद्वाराणि वीचीनां तस्मादेतांस्तु वर्जयेत् २३ (६६३७) ॐतत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थ शास्त्रे श्रीमदादि श्रीन्महागाणेश्वरे महापुराणे उत्तरखंडे बालचरिते श्रीगजाननवरेण्यसंवादे ' उपदेशयोगो' नाम दशमोऽध्यायः

146|| adhyāya 147 prāraṃbha :- śrīgajānana uvāca | daivyāsurī rākṣasī ca prakṛtistrividhā nṛṇām | tāsāṃ phalāni cihnāni saṃkṣepātte'dhunā bruve 1 ādyā saṃsādhayenmuktiṃ dve pare bandhanaṃ nṛpa | cihnaṃ bravīmi cādyāyāstanme nigadataḥ śṛṇu 2 apaiśunyaṃ dayā krodhaścāpalaṃ dhṛtirārjavam | tejo'bhayahiṃsā ca kṣamā śaucamamānitā 3 ityādicihnamādyāyā āsuryāḥ śṛṇu sāṃpratam | ativādo'bhimānaśca darpo'jñānaṃ sakopatā 4 āsuryā evamādyāni cihnāni prakṛternṛpa | niṣṭhuratvaṃ mado moho'haṃkāro garva eva ca 5 dveṣo hiṃsā dayā krodha auddhatyaṃ durvinītatā | ābhicārikakartṛtvaṃ krūrakarmaratistathā 6 aviśvāsaḥ satāṃ vākye'śucitve karmahīnatā| nindakatvaṃ ca vedānāṃ bhaktānāmasuradviṣām 7 muniśrotriyaviprāṇāṃ tathā smṛtipurāṇayoḥ | pākhaṇḍavākye viśvāsaḥ saṃgatirmalinātmanām 8 sadambhe karmakartṛtvaṃ spṛhā ca paravastuṣu | anekakāmanāvattvaṃ sarvadā'nṛtabhāṣaṇam 9 parotkarṣāsahiṣṇutvaṃ parakṛtyaparāhatiḥ | ityādyā bahavaścānye rākṣasyāḥ prakṛterguṇāḥ 2.147.10 pṛthivyā svargaloke ca parivṛtya vasanti te| madbhaktirahitā lokā rākṣasīṃ prakṛtiṃ śritāḥ 11 tāmasīṃ ye śritā rājanyānti te rauravaṃ dhruvam | anirvācyaṃ ca te duḥkhaṃ bhuñjate tatra saṃsthitā: 12 daivānniḥsṛtya narakājjāyante bhuvi kubjakāḥ | jātyandhāḥ paṃgavo dīnāhīnajātiṣu te nṛpa 13 punaḥ pāpasamācārā mayyabhaktāḥ patanti te | utpatanti hi madbhaktā yāṃ kāṃcidyonimāśritāḥ 14 labhante svargatiṃ yajñairanyairdharmaiśca bhūmipa | sulabhā sā sakāmānāṃ mayi bhaktiḥ sudurlabhā 15 vimūḍhā mohajālena baddhāḥ svena ca karmaṇā| ahaṃ hartā ahaṃ kartā ahaṃ bhokteti vādinaḥ 16 ahameveśvaraḥ śāstā ahaṃ vettā ahaṃ sukhī | etādṛśī matirnṛṇāmadhaḥpātayatīha tān 17 tasmādetatsamutsṛjya daivīṃ prakṛtimāśraya | bhaktiṃ kuru madīyāṃ tvamaniśaṃ dṛḍhacetasā 18 sāpi bhaktistridhā rājansātvikī rājasītarā | yaddevānbhajate bhaktyā sāttvikī sā matā śubhā 19 rājasī sā tu vijñeyā bhaktirjanmamṛtipradā | yadyakṣāṃccaiva rakṣāṃsi yajante sarvabhāvataḥ 2.147.20 vedenāvihitaṃ krūraṃ sāhaṃkāraṃ sadambhakam | bhajante pretabhūtādīnkarma kurvanti kāmikam 21 śoṣayanto nijaṃ dehamantasthaṃ māṃ dṛḍhā grahāḥ | tāmasyetādṛśī bhaktirnṛṇāṃ sā nirayapradā 22 kāmo lobhastathā krodho dambhaścatvāra ityami | mahādvārāṇi vīcīnāṃ tasmādetāṃstu varjayet 23 (6637) oṃtatsaditi śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmṛtārtha śāstre śrīmadādi śrīnmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe uttarakhaṃḍe bālacarite śrīgajānanavareṇyasaṃvāde ' upadeśayogo' nāma daśamo'dhyāyaḥ

GnP 2 146.16

अध्याय १४६ प्रारंभ :- वरेण्य उवाच । अनन्यभावस्त्वां सम्यङ्मतिमन्तमुपासते । योऽक्षरं परमं व्यक्तं तयोः कस्ते मतोऽधिकः १ असि त्वं सर्ववित्साक्षी भूतभावन ईश्वरः । अतस्त्वां परिपृच्छामि वद मे कृपया विभो २ श्रीगजानन उवाच । यो मां मूर्तिधरं भक्त्या मद्भक्तः परिसेवते । स मे मान्योऽनन्यभक्तिर्नियुज्य हृदयं मयि ३ खगणं स्ववशं कृत्वाऽखिलभूतहितार्थकृत् । मध्येयमक्षराव्यक्तं सर्वगं कूटगं स्थिरम् ४ सोऽपि मामेत्य निर्देश्यं मत्परो य उपासते । संसारसागरादस्मादुद्धरामि तमप्यहम् ५ अव्यक्तोपासनादुःखमधिकं तेन लभ्यते । व्यक्तस्योपासनासाध्यं तदेवाव्यक्तभक्तितः ६ भक्तिश्चैवादरश्चात्र कारणं परमं मतम् । सर्वेषां विदुषां श्रेष्ठो ह्यकिंचिज्ज्ञोऽपि भक्तिमान्। भजन्भक्त्या विहीनो यः स चाण्डालोऽभिधीयते। चाण्डालोऽपि भजन्भक्त्या ब्राह्मणेभ्योऽधिको मम ८ शुकाद्याः सनकाद्याश्च पुरा मुक्ता हि भक्तितः । भक्त्यैव मामनुप्राप्ता नारदाद्याश्चिरायुषः ९ अतो भक्त्या मयि मनो निधेहि बुद्धिमेव च । भक्त्या यजस्व मां राजंस्ततो मामेव यास्यसि २.१४६.१० असमर्थोऽर्पितुं स्वान्तं ध्रुवं मयि नराधिप । अभ्यासेन च योगेन ततो गन्तुं यजस्व माम् ११ तत्रापि त्वमशक्तश्चेत्कुरु कर्म मदर्पणम् । ममानुग्रहतश्चैव परां निर्वृतिमेष्यसि १२ अथैतदप्यनुष्ठातुं न शक्नोषि तदा कुरु । प्रयत्नतः फलत्यागं त्रिविधानां हि कर्मणाम् १३ श्रेयसी बुद्धिरावृत्तेस्ततो ध्यानं वरं मतम् । ततोऽखिलपरित्यागस्ततः शान्तिर्गरीयसी १४ निरहंममताबुद्धिरद्वेषः करुणःसमः । लाभालाभे सुखेदुःखे मानामाने स मे प्रियः १५ यं वीक्ष्य न भयं याति जनस्तस्मान्न च स्वयम् । उद्वेगभीः कोपमद्भी रहितो यः स मे प्रियः

adhyāya 146 prāraṃbha :- vareṇya uvāca | ananyabhāvastvāṃ samyaṅmatimantamupāsate | yo'kṣaraṃ paramaṃ vyaktaṃ tayoḥ kaste mato'dhikaḥ 1 asi tvaṃ sarvavitsākṣī bhūtabhāvana īśvaraḥ | atastvāṃ paripṛcchāmi vada me kṛpayā vibho 2 śrīgajānana uvāca | yo māṃ mūrtidharaṃ bhaktyā madbhaktaḥ parisevate | sa me mānyo'nanyabhaktirniyujya hṛdayaṃ mayi 3 khagaṇaṃ svavaśaṃ kṛtvā'khilabhūtahitārthakṛt | madhyeyamakṣarāvyaktaṃ sarvagaṃ kūṭagaṃ sthiram 4 so'pi māmetya nirdeśyaṃ matparo ya upāsate | saṃsārasāgarādasmāduddharāmi tamapyaham 5 avyaktopāsanāduḥkhamadhikaṃ tena labhyate | vyaktasyopāsanāsādhyaṃ tadevāvyaktabhaktitaḥ 6 bhaktiścaivādaraścātra kāraṇaṃ paramaṃ matam | sarveṣāṃ viduṣāṃ śreṣṭho hyakiṃcijjño'pi bhaktimān| bhajanbhaktyā vihīno yaḥ sa cāṇḍālo'bhidhīyate| cāṇḍālo'pi bhajanbhaktyā brāhmaṇebhyo'dhiko mama 8 śukādyāḥ sanakādyāśca purā muktā hi bhaktitaḥ | bhaktyaiva māmanuprāptā nāradādyāścirāyuṣaḥ 9 ato bhaktyā mayi mano nidhehi buddhimeva ca | bhaktyā yajasva māṃ rājaṃstato māmeva yāsyasi 2.146.10 asamartho'rpituṃ svāntaṃ dhruvaṃ mayi narādhipa | abhyāsena ca yogena tato gantuṃ yajasva mām 11 tatrāpi tvamaśaktaścetkuru karma madarpaṇam | mamānugrahataścaiva parāṃ nirvṛtimeṣyasi 12 athaitadapyanuṣṭhātuṃ na śaknoṣi tadā kuru | prayatnataḥ phalatyāgaṃ trividhānāṃ hi karmaṇām 13 śreyasī buddhirāvṛttestato dhyānaṃ varaṃ matam | tato'khilaparityāgastataḥ śāntirgarīyasī 14 nirahaṃmamatābuddhiradveṣaḥ karuṇaḥsamaḥ | lābhālābhe sukheduḥkhe mānāmāne sa me priyaḥ 15 yaṃ vīkṣya na bhayaṃ yāti janastasmānna ca svayam | udvegabhīḥ kopamadbhī rahito yaḥ sa me priyaḥ