Ganesha Purana — Kridakhanda — Chapter 134

GnP 2 134.1

क उवाच । बालः स ववृधे तत्र दिवसे दिवसे शशी । आनन्दं जनयन्मातुः पितुश्च चरितैः स्वकैः १ व्यास उवाच । वद ब्रह्मन्गुणेशस्य चरितं द्वापरोद्भवम् । श्रुत्वा पूर्वचरित्राणि न तृप्तिर्मेऽभवत्प्रभो २ गजाननेति नामास्य वाहनं मूषकः कथम् । एतत्सर्वं सविस्तारं वद मे चतुरानन ३ क उवाच । अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । प्रह्लादस्य च संवादं भार्गवस्य कवेरपि ४ एवमेव पुरा पृष्टः प्रह्लादेन महामुनिः। तस्मै प्रोवाच भगवान्कविस्तच्छृणु सांप्रतम् ५ शृणु प्रह्लाद येनास्य वाहनं मूषकोऽभवत् । तदहं संप्रवक्ष्यामि श्रवणात्सर्वकामदम् ६ पुरा शक्रसभामध्ये क्रौञ्चौ गन्धर्वसत्तमः । वामदेवमुनिं सोऽथ त्वरावान्प्रपदाऽहनत् ७ स शशाप च गन्धर्वं मूषकस्त्वं भविष्यसि । कल्पयिष्यति वाहत्वे त्वामाक्रम्य गुणेश्वरः ८ स एव करुणायुक्तो मोक्षं नेष्यति विश्वकृत् । पराशराश्रमे सोऽथ पपात मूषकाकृतिः ९ गिरिशृंगनिभो घोरो महारोमा महानस्वः । महावीर्यो महादंष्टो महास्वनविराजितः २.१३४.१० तस्याश्रमे महाघोरमुपद्रवमथाकरोत् । भक्षयामास धान्यानि भङक्त्वा मृत्पात्र- संचयान् ११ पुस्तकानि च वस्त्राणि वल्कलानि महान्त्यपि । स सारभूतं यत्सर्वं भक्षयामास मूषकः १२ पुच्छाघातेन वृक्षान्स पातयामास भूतले । चुञ्चुकारेण शब्देन गर्जयामास विष्टपम् १३ ज्ञात्वा तथाविधं तं तु चिन्तामाप मुनीश्वरः । दुर्जनस्य बलात्कारैः स्थानं त्याज्यं न संशयः १४ अधुना क्वानुगन्तव्यं कस्मिन्स्थाने सुखं भवेत् । प्राणत्यागे महद्दोषं वदन्ति शास्त्रचि- न्तकाः १५ कथं मुखाश्रमे दुःखे प्राप्तं कमप्रसंगतः । कस्य वा स्मरणं कार्यं को वा दुःखात्प्रमोक्ष्यति १६ क एनं नाशयेदत्र कः समर्थो भवेद् वधे । कमद्य शरणं यायां को नस्त्राता भविष्यति १७ एवं पितृवचः श्रुत्वा बालकोऽनन्तविक्रमः । उवाज मधुरं वाक्यं चिन्तां मा कुरु सर्वथा १८ मयि तिष्ठति दुष्टानां संहारिणि महाप्रभौ । पुत्रतां ते प्रयातोऽस्मि विधास्ये ते प्रियं तु यत् १९ यस्य मे क्रन्दितेनेयं पृथिवी शीर्णतामियात् । पर्वताश्चूर्णंतामापुः पादाघातेन मे मुने २.१३४.२० पश्य मे कौतुकं तात नयाम्येनं तु वाहताम् । एवमुक्त्वाऽसृजत्पाशं कोटिसूर्यनिभं शिशुः २१ मेघेष्विव तडित्पुञ्जः शुशुभे सोऽन्तरिक्षगः । तत्यजुर्भयतो देवा स्वानि धिष्ण्यानि तत्क्षणात् २२ स ययौ वह्निवदनो दशदिग्भ्रमणे रतः । पाताले मूषकं कण्ठे बद्ध्वा बहिरकाशयत् २३ मूर्छामवाप महतीमाखुः पाशबलार्दितः । शुशोच परमक्रुद्धो निरुद्धश्वासमारुतः २४ कथं कालस्य मरणमागतं दैवनिर्मितम्. । भवितव्यं भवत्येव पुरुषार्थो निरर्थकः २५ येन दंष्ट्राग्रमात्रेण दारिताः पर्वता बहु । न मया गणिता देवा नासुरा राक्षसा नराः २६ तस्य मे केन पाशेन कण्ठोऽक्रामि गतायुषः क उवाच । मूषके प्रब्रुवत्येवं यावत्तावद्गजाननः २७ चकर्ष मनसा तं स सोऽगान्मूषकसंयुतः । यथा गारूडशास्त्रज्ञः सर्पं कर्षति तत्क्षणात् २८ स तं दृष्टवा पाशकण्ठो मूषको लब्धधीः क्षणात् । नमस्कृत्य विभुं देवं गजाननमनामयम् २९ तुष्टाव परया भक्त्या चिदानन्दघनं प्रभुम् । त्वमेव जगतां नाथः कर्ता हर्ता प्रपालकः २.१३४.३० गुणत्रयविहीनश्च गुणत्रयसहायकृत् । मायातीतोऽपि मायावी मायिनामपि मोहकृत ३१ ब्रह्मादीनामगम्यस्त्वं मुनिहृत्पद्मसंस्थितः। करण करणं कर्ता कारणानां च कारणम् ३२ सोऽद्य दृष्टः स्वचक्षुर्भ्यांमतो धन्यं जनुर्मम । धन्या मे पितरौ नेत्रे तपो विद्या व्रतं जपः ३३ क उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं प्रीतोऽसौ द्विरदाननः । प्राह भक्तिं दृढां ज्ञात्वा भक्तं तं मूषकं विभुः ३४ तवैव पुरुषार्थेन देवद्विजद्रुहोऽनघ । निर्गुणोऽहं गुणी जातो दुष्टनाशनहेतवे ३५ साधूनां रक्षणार्थाय यतस्त्वं शरणं गतः । अतस्ते दत्तमभयं वरं शृणु यमिच्छसि ३६ मूषक उवाच । नाहं वृणे गजास्य त्वां त्वमेव वृणु वांछितम् । क उवाच । इत्युक्तो मूषकेनासौ गर्वितेन गजाननः ३७ वाहतां मम याहि त्वं यदि सत्यं वचस्तव । तथेत्युक्ते स पिगाक्षो रुरोहाक्रम्य तत्क्षणात् ३८ भारेण चूर्णयंस्त्वं तु पुनर्देव स याचत । अहं ते वाहनं जातो लघुभूतो भव प्रभो ३९ याचतस्तस्य वचसा लघुभारोऽभवद्विभुः । एतद्दृष्टवा महाश्चर्यं प्रणम्य मुनिरब्रवीत् २.१३४.४० ना बाले पौरुषं क्वापि मया दृष्टं जगत्त्रये। यच्छब्दात्पर्वताः शीर्णा लोकपालाश्च्युतस्थलाः ४१ स त्वया क्षणमात्रेण नीतो वाहनतां बलात् । तत आगत्य माताऽस्य वत्सला गृह्य तं शिशुम् ४२ प्रस्नुतौ पाययामास स्तनौ माता मुदा युता । उवाच न च जाने ते स्वरूपं च पराक्रमम् ४३ जन्मजन्मान्तरीयेण पुण्येन नौ गृहं गतः । ततः स मूषकं बद्ध्वा चिक्रीडे प्राकृतो यथा ४४ एवं ते कथिता चास्य यथा मूषकवाहता ४५ ( ६१३३)

ka uvāca | bālaḥ sa vavṛdhe tatra divase divase śaśī | ānandaṃ janayanmātuḥ pituśca caritaiḥ svakaiḥ 1 vyāsa uvāca | vada brahmanguṇeśasya caritaṃ dvāparodbhavam | śrutvā pūrvacaritrāṇi na tṛptirme'bhavatprabho 2 gajānaneti nāmāsya vāhanaṃ mūṣakaḥ katham | etatsarvaṃ savistāraṃ vada me caturānana 3 ka uvāca | atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam | prahlādasya ca saṃvādaṃ bhārgavasya kaverapi 4 evameva purā pṛṣṭaḥ prahlādena mahāmuniḥ| tasmai provāca bhagavānkavistacchṛṇu sāṃpratam 5 śṛṇu prahlāda yenāsya vāhanaṃ mūṣako'bhavat | tadahaṃ saṃpravakṣyāmi śravaṇātsarvakāmadam 6 purā śakrasabhāmadhye krauñcau gandharvasattamaḥ | vāmadevamuniṃ so'tha tvarāvānprapadā'hanat 7 sa śaśāpa ca gandharvaṃ mūṣakastvaṃ bhaviṣyasi | kalpayiṣyati vāhatve tvāmākramya guṇeśvaraḥ 8 sa eva karuṇāyukto mokṣaṃ neṣyati viśvakṛt | parāśarāśrame so'tha papāta mūṣakākṛtiḥ 9 giriśṛṃganibho ghoro mahāromā mahānasvaḥ | mahāvīryo mahādaṃṣṭo mahāsvanavirājitaḥ 2.134.10 tasyāśrame mahāghoramupadravamathākarot | bhakṣayāmāsa dhānyāni bhaṅaktvā mṛtpātra- saṃcayān 11 pustakāni ca vastrāṇi valkalāni mahāntyapi | sa sārabhūtaṃ yatsarvaṃ bhakṣayāmāsa mūṣakaḥ 12 pucchāghātena vṛkṣānsa pātayāmāsa bhūtale | cuñcukāreṇa śabdena garjayāmāsa viṣṭapam 13 jñātvā tathāvidhaṃ taṃ tu cintāmāpa munīśvaraḥ | durjanasya balātkāraiḥ sthānaṃ tyājyaṃ na saṃśayaḥ 14 adhunā kvānugantavyaṃ kasminsthāne sukhaṃ bhavet | prāṇatyāge mahaddoṣaṃ vadanti śāstraci- ntakāḥ 15 kathaṃ mukhāśrame duḥkhe prāptaṃ kamaprasaṃgataḥ | kasya vā smaraṇaṃ kāryaṃ ko vā duḥkhātpramokṣyati 16 ka enaṃ nāśayedatra kaḥ samartho bhaved vadhe | kamadya śaraṇaṃ yāyāṃ ko nastrātā bhaviṣyati 17 evaṃ pitṛvacaḥ śrutvā bālako'nantavikramaḥ | uvāja madhuraṃ vākyaṃ cintāṃ mā kuru sarvathā 18 mayi tiṣṭhati duṣṭānāṃ saṃhāriṇi mahāprabhau | putratāṃ te prayāto'smi vidhāsye te priyaṃ tu yat 19 yasya me kranditeneyaṃ pṛthivī śīrṇatāmiyāt | parvatāścūrṇaṃtāmāpuḥ pādāghātena me mune 2.134.20 paśya me kautukaṃ tāta nayāmyenaṃ tu vāhatām | evamuktvā'sṛjatpāśaṃ koṭisūryanibhaṃ śiśuḥ 21 megheṣviva taḍitpuñjaḥ śuśubhe so'ntarikṣagaḥ | tatyajurbhayato devā svāni dhiṣṇyāni tatkṣaṇāt 22 sa yayau vahnivadano daśadigbhramaṇe rataḥ | pātāle mūṣakaṃ kaṇṭhe baddhvā bahirakāśayat 23 mūrchāmavāpa mahatīmākhuḥ pāśabalārditaḥ | śuśoca paramakruddho niruddhaśvāsamārutaḥ 24 kathaṃ kālasya maraṇamāgataṃ daivanirmitam. | bhavitavyaṃ bhavatyeva puruṣārtho nirarthakaḥ 25 yena daṃṣṭrāgramātreṇa dāritāḥ parvatā bahu | na mayā gaṇitā devā nāsurā rākṣasā narāḥ 26 tasya me kena pāśena kaṇṭho'krāmi gatāyuṣaḥ ka uvāca | mūṣake prabruvatyevaṃ yāvattāvadgajānanaḥ 27 cakarṣa manasā taṃ sa so'gānmūṣakasaṃyutaḥ | yathā gārūḍaśāstrajñaḥ sarpaṃ karṣati tatkṣaṇāt 28 sa taṃ dṛṣṭavā pāśakaṇṭho mūṣako labdhadhīḥ kṣaṇāt | namaskṛtya vibhuṃ devaṃ gajānanamanāmayam 29 tuṣṭāva parayā bhaktyā cidānandaghanaṃ prabhum | tvameva jagatāṃ nāthaḥ kartā hartā prapālakaḥ 2.134.30 guṇatrayavihīnaśca guṇatrayasahāyakṛt | māyātīto'pi māyāvī māyināmapi mohakṛta 31 brahmādīnāmagamyastvaṃ munihṛtpadmasaṃsthitaḥ| karaṇa karaṇaṃ kartā kāraṇānāṃ ca kāraṇam 32 so'dya dṛṣṭaḥ svacakṣurbhyāṃmato dhanyaṃ janurmama | dhanyā me pitarau netre tapo vidyā vrataṃ japaḥ 33 ka uvāca | evamākarṇya tadvākyaṃ prīto'sau dviradānanaḥ | prāha bhaktiṃ dṛḍhāṃ jñātvā bhaktaṃ taṃ mūṣakaṃ vibhuḥ 34 tavaiva puruṣārthena devadvijadruho'nagha | nirguṇo'haṃ guṇī jāto duṣṭanāśanahetave 35 sādhūnāṃ rakṣaṇārthāya yatastvaṃ śaraṇaṃ gataḥ | ataste dattamabhayaṃ varaṃ śṛṇu yamicchasi 36 mūṣaka uvāca | nāhaṃ vṛṇe gajāsya tvāṃ tvameva vṛṇu vāṃchitam | ka uvāca | ityukto mūṣakenāsau garvitena gajānanaḥ 37 vāhatāṃ mama yāhi tvaṃ yadi satyaṃ vacastava | tathetyukte sa pigākṣo rurohākramya tatkṣaṇāt 38 bhāreṇa cūrṇayaṃstvaṃ tu punardeva sa yācata | ahaṃ te vāhanaṃ jāto laghubhūto bhava prabho 39 yācatastasya vacasā laghubhāro'bhavadvibhuḥ | etaddṛṣṭavā mahāścaryaṃ praṇamya munirabravīt 2.134.40 nā bāle pauruṣaṃ kvāpi mayā dṛṣṭaṃ jagattraye| yacchabdātparvatāḥ śīrṇā lokapālāścyutasthalāḥ 41 sa tvayā kṣaṇamātreṇa nīto vāhanatāṃ balāt | tata āgatya mātā'sya vatsalā gṛhya taṃ śiśum 42 prasnutau pāyayāmāsa stanau mātā mudā yutā | uvāca na ca jāne te svarūpaṃ ca parākramam 43 janmajanmāntarīyeṇa puṇyena nau gṛhaṃ gataḥ | tataḥ sa mūṣakaṃ baddhvā cikrīḍe prākṛto yathā 44 evaṃ te kathitā cāsya yathā mūṣakavāhatā 45 ( 6133)