Ganesha Purana — Kridakhanda — Chapter 131

GnP 2 131.1

अध्याय १३१ वा :- क उवाच । ततश्चिन्तां चकारासौ तत्र नेतुं तु बालकम् । तज्ज्ञात्वा प्राह तं नन्दी स्वामिन्युष्मत्प्रसादतः १ शोषयिष्ये समुद्रांस्तु चूर्णयिष्ये गिरीनपि । आज्ञापय ततो मह्यं भवान्कार्यं हृदि स्थितम् २ क उवाच । भणितं तस्य तच्छ्रुत्वा तुष्टः प्राह हरः स तम् । हर उवाच । साधु साधु त्वया प्रोक्तमाशयं मे विवृण्वता ३ पौरुषं ते मया ज्ञातं शतशो नन्दिकेश्वर । इदानीमथ यत्कार्यं वदामि तत्कुरुष्व भोः ४ माहिष्मत्यां महापुर्यामास्ते राजा महाबलः । वरेण्य इति विख्यातो नानाधर्मपरायणः ५ यस्य पत्नी महाभागा पुष्पिका नाम नामतः । तस्यां सद्यः प्रसूतायां सुप्तायां कापि राक्षसी ६ निन्ये बालं तत्पुरतो नेयो बालस्त्वया लघु । नीत्वा स्थाप्यस्तत्पुरतो यावन्निद्राति सा शुभा ७ क उवाच । एवमाज्ञां समाकर्ण्य शंकरेण समीरिताम। शीघ्रं बालं समादाय नभोमार्गेण सत्वरः ८ प्राक्षिपत्पुरतो बालं सा न सुप्ता बुबोध तम् । शीघ्रमुड्डीय स प्रायान्नन्दिकेशो महेश्वरम् ९ उवाच निजवृत्तान्तं मार्गे स्वयमनुष्ठितम् । अकस्माद्गगनादेव राक्षसी घोरदर्शना २.१३१.१० भक्षयन्ती बालमांसं मामाश्रित्य स्थिता विभो । तव प्रसादात्पुच्छेन वेष्टिता राक्षसी मया ११ भ्रामयित्वा विनिक्षिप्ता महापर्वतमस्तके । शतधा खण्डिता सा तु त्वन्नामोच्चारणात्प्रभो१२ ततोऽपश्यं महाव्रातं गन्धर्वाणां दुरात्मनाम् । कथं मया तैर्योद्धव्यं रक्षितव्यः कथं शिशुः १३ इति चिन्ताकुलतया स्मृतस्त्वं ह्रदि शंकर । ततः पुच्छेन शृङ्गाभ्यां क्रोधोच्छ्वासैश्च लत्तया १४ हुंकारेण च तान्सर्वान्निवार्य बलवत्तरान् । मृतः केचिभ्दुताः केचित्केचिद्भग्नशिरोङ्घ्रयः १५ पतिताः शतधा भूमौ पुष्पवृष्टिस्ततोऽपतत् । ततोहमगमद्देव कृत्वा कार्यं त्वयेरितम् १६ तवेच्छाविषयं को नु हन्यात्त्रैलोक्यमण्डले। अस्त्वन्नामतो देव जयं प्राप्तः स बालकः १७ ततः शिवो हर्षयुतो लिलिङ्ग नन्दिकेश्वरम् । उवाच प्रसन्नात्मा ज्ञातं ते पौरुषं दृढम् १८ नास्ति त्रिभुवने कोऽपि त्वत्समो नन्दिकेश्वर । क उवाच । ततः प्रणम्य विश्वेशं पार्वतीमगमच्च सः १९ प्रणम्य तां योज्यहस्तौ प्रोचे मधुरया गिरा। मातः शिवाज्ञया बालो नीतो माहिष्मतीं पुरीम २.१३१.२० वरेण्यपत्न्याः पुरतः पुष्पिकाया न्यधायि सः । यतस्तेन पुनरादत्तो वरस्तस्य बभूव ह २१ अहं पुत्रत्वमेष्यामि ब्रह्मज्ञानप्रकाशकः । निशम्य वचनं तस्य सर्वज्ञा पार्वती तदा २२ जहर्ष जननी तस्य शिशोर्वीर्यमनन्तकम् । उवाच परया भक्त्या ज्ञातं ते पौरुषं सुत २३ हता त्वया महाघोरा राक्षसी घोरनिस्वना । गन्धर्वाश्च हता दुष्टा रक्षितश्चैव बालकः २४ अज्ञातस्थापितस्तत्र महाकार्यमिदं कृतम । इत्युक्त्वा विससर्जामुं विश्रान्तिं चाकरोत्तदा २५ (६०१४)

adhyāya 131 vā :- ka uvāca | tataścintāṃ cakārāsau tatra netuṃ tu bālakam | tajjñātvā prāha taṃ nandī svāminyuṣmatprasādataḥ 1 śoṣayiṣye samudrāṃstu cūrṇayiṣye girīnapi | ājñāpaya tato mahyaṃ bhavānkāryaṃ hṛdi sthitam 2 ka uvāca | bhaṇitaṃ tasya tacchrutvā tuṣṭaḥ prāha haraḥ sa tam | hara uvāca | sādhu sādhu tvayā proktamāśayaṃ me vivṛṇvatā 3 pauruṣaṃ te mayā jñātaṃ śataśo nandikeśvara | idānīmatha yatkāryaṃ vadāmi tatkuruṣva bhoḥ 4 māhiṣmatyāṃ mahāpuryāmāste rājā mahābalaḥ | vareṇya iti vikhyāto nānādharmaparāyaṇaḥ 5 yasya patnī mahābhāgā puṣpikā nāma nāmataḥ | tasyāṃ sadyaḥ prasūtāyāṃ suptāyāṃ kāpi rākṣasī 6 ninye bālaṃ tatpurato neyo bālastvayā laghu | nītvā sthāpyastatpurato yāvannidrāti sā śubhā 7 ka uvāca | evamājñāṃ samākarṇya śaṃkareṇa samīritāma| śīghraṃ bālaṃ samādāya nabhomārgeṇa satvaraḥ 8 prākṣipatpurato bālaṃ sā na suptā bubodha tam | śīghramuḍḍīya sa prāyānnandikeśo maheśvaram 9 uvāca nijavṛttāntaṃ mārge svayamanuṣṭhitam | akasmādgaganādeva rākṣasī ghoradarśanā 2.131.10 bhakṣayantī bālamāṃsaṃ māmāśritya sthitā vibho | tava prasādātpucchena veṣṭitā rākṣasī mayā 11 bhrāmayitvā vinikṣiptā mahāparvatamastake | śatadhā khaṇḍitā sā tu tvannāmoccāraṇātprabho12 tato'paśyaṃ mahāvrātaṃ gandharvāṇāṃ durātmanām | kathaṃ mayā tairyoddhavyaṃ rakṣitavyaḥ kathaṃ śiśuḥ 13 iti cintākulatayā smṛtastvaṃ hradi śaṃkara | tataḥ pucchena śṛṅgābhyāṃ krodhocchvāsaiśca lattayā 14 huṃkāreṇa ca tānsarvānnivārya balavattarān | mṛtaḥ kecibhdutāḥ kecitkecidbhagnaśiroṅghrayaḥ 15 patitāḥ śatadhā bhūmau puṣpavṛṣṭistato'patat | tatohamagamaddeva kṛtvā kāryaṃ tvayeritam 16 tavecchāviṣayaṃ ko nu hanyāttrailokyamaṇḍale| astvannāmato deva jayaṃ prāptaḥ sa bālakaḥ 17 tataḥ śivo harṣayuto liliṅga nandikeśvaram | uvāca prasannātmā jñātaṃ te pauruṣaṃ dṛḍham 18 nāsti tribhuvane ko'pi tvatsamo nandikeśvara | ka uvāca | tataḥ praṇamya viśveśaṃ pārvatīmagamacca saḥ 19 praṇamya tāṃ yojyahastau proce madhurayā girā| mātaḥ śivājñayā bālo nīto māhiṣmatīṃ purīma 2.131.20 vareṇyapatnyāḥ purataḥ puṣpikāyā nyadhāyi saḥ | yatastena punarādatto varastasya babhūva ha 21 ahaṃ putratvameṣyāmi brahmajñānaprakāśakaḥ | niśamya vacanaṃ tasya sarvajñā pārvatī tadā 22 jaharṣa jananī tasya śiśorvīryamanantakam | uvāca parayā bhaktyā jñātaṃ te pauruṣaṃ suta 23 hatā tvayā mahāghorā rākṣasī ghoranisvanā | gandharvāśca hatā duṣṭā rakṣitaścaiva bālakaḥ 24 ajñātasthāpitastatra mahākāryamidaṃ kṛtama | ityuktvā visasarjāmuṃ viśrāntiṃ cākarottadā 25 (6014)

GnP 2 131.2

अध्याय १३२वा क उवाच । ततः कदाचिद्दैत्येन्द्रः सिन्दूरो मदगर्वितः । सभासनगतः प्राह वृथा मे पौरुषं कृतं१ इन्द्राऽदयो न मे युद्धं ददुर्ब्रह्मादयो हरिः । राज्ञां तु गणना नैव मृत्युलोकनिवासिनाम् २ कुलीनाया यथा नार्यां यौवनं हि पतिं विना । तथा मे पौरुषं व्यर्थं योद्धृभिर्हिविनाऽभवत् ३ ततोऽन्तरिक्षे वाणीं स शुश्राव परमाद्भुताम् । वाण्युवाच । किमर्थं वल्गसे मूढ जातोऽस्ति तव युद्धदः ४ पार्वत्या उदराद्गर्भो वरेण्यगृहगोऽधुना। वर्द्धतेऽनन्तलीलोऽसौ यथेन्दुः शुक्लपक्षगः५ क उवाच । श्रुत्वेत्थं सहसा वाणीं मुमूर्छ सिन्दुरस्तदा । विहर्षश्चिन्तयामास किमिदं केन भाषितम् ६ यदि दृश्यो भवेन्मह्यं खादेयं तं समस्तकम् । कालस्य मे कथं मृत्युः पश्चात्सूर्योदयो यथा ७ एवमुक्त्वोदतिष्ठत्स गर्जयन्विदिशो दिशः । उड्डीय सहसा प्रायात्कैलासं गिरिजालयम् ८ चूर्णयत्पर्वतान्वृक्षान्पातयन्स्वाङ्गमारुतात् । चेलतुः कूर्मशेषौ च चकम्पे च वसुन्धरा ९ न ददर्श शिवं तत्र पुनः सर्वं सहां ययौ । बभ्राम वसुधां सर्वां शिवं वेगाद्गवेषयन् २.१३२.१० पर्यल्याख्यं महारण्यमाजगाम रुषान्वितः । ददर्श दूरतो गौरीसहितं शंकरं तदा ११ मण्डपं च गणांश्चैव सरांसि चोत्पलानि च । ततो जगाम सहसारिष्टं गौर्यै प्रकल्पितम् १२ अदृष्ट्वा तत्र बालं स चुकोपाग्निरिव ज्वलन् । ततः स तर्कयामास न वाणी नभसो मृषा १३ अस्याः सुतो मां हि हन्यान्न जातश्चेद्भविष्यति । तस्मादेनां निहन्म्यद्य मूलच्छेदस्ततो भवेत् १४ क उवाच । एवं निश्चित्य मनसा ततः शस्त्रमुपाददे । यावदुमां हन्ति दुष्टस्तावद्दृष्टः शिशुः पुरः १५ चतुर्भुजोतिरुचिरो मुकुटाङ्गदभूषितः । परशुं कमलं मालां दधन्तं च तदद्भुतम् १६ कटौ शेषं गले हारं नूपुरौ चाङ्घ्रियुग्मयोः । निवृत्तस्तद्वधात्सद्यस्तां च सुप्ताममन्यत १७ दधार बालकं हस्तेऽकाङ्क्षत्क्षेमु महोदधौ । एवं निश्चितसंकल्पस्ततोऽसौ चलितः पुरा १८ ततः स बालो ववृधे हिमाचल इवापरः । सिन्दूरोऽपि चकम्पेऽसौ मदाभारातुरः क्षणात् १९ श्वासाकुलः पुरो गन्तुं न शशाक स्वशक्तितः । ततस्तत्याज तं बालं दैत्यो विह्वलतां गतः २.१३२.२० बाले तु पतिते भूमौ महारावविराविणः । चेलुश्च पर्वता नादैश्चकम्पे च वसुन्धरा २१ बभ्रमुर्विहगा व्योम्नि नानारावविराविणः । अर्णवाः क्षोभिताः सप्त ब्रह्माण्डमपि पुस्फुटे २२ स बालः पतितो रेवाजलान्ते मुनिसन्निधौ। तत्र तीर्थमभूच्छ्रेप्ठं गणेशकुण्डमित्युत २३ अस्या आजन्मतः पापं नाशमेति स्मृतेः क्षणात् । दर्शनाद्दशजन्मीयं स्नानाच्च शतजन्मजम् २४ सेवनं मोक्षदं यस्या अनुष्ठानवतां नृणाम् । तद्देहरुधिरात्तत्र प्रस्तरा रक्ततां महाः २५ त एव नार्मदाः ख्याता गणेशाः पापनाशनाः । दर्शनात्पूजनात्सर्वकामदा भक्तिकारिणाम् २६ नर्मदामहिमा सर्वो वर्णितुं नैव शक्यते । ततः स जह्रषे दैत्यो रिपुर्मे नाशतां गतः २७ तावत्कुण्डात्समुद्भूतो भीषणः पुरुषो महान् । जटाभारेण संछन्नो वल्लीछत्रोधरो यथा २८ दंष्ट्राकरालवदनो जिह्वाव्याली समावृतः। दीर्घपाण्यङ्घ्रियुगल: श्वासव्याकुललोचनः २९ दृष्ट्वा तथाविधं तं तु क्रोधव्याकुललोचनः । उवाच दैत्यः सिन्दूरो न चास्य गणना मम २.१३२.३० एवमुक्त्वा खड्गहस्तो ययौ हन्तुं तु तं रुषा । खड्गेन हन्ति तं यावत्तावत्स ददृशेम्बरे ३१ उवाच दैत्यं रे दैत्य वृथा मां त्यक्तवान्क्षितो। तवान्तकस्तु रे मूढ वर्धितः क्वचिदेव हि ३२ हनिष्यत्येव नूनं त्वा साधुरक्षणतत्परः । अन्तर्दधे ततो भीम एवमुक्त्वा स पूरुषः ३३ ततो दैत्यो महारोषादुवाच निजसेवकान् । ध्रियतां ध्रियतामेष येनोक्तं परुष वचः ३४ यदा तं क्वाऽपि नापश्यत्तदा स्वस्थानमागमत् । द्रक्ष्यामि तं यदा शत्रुं जयिष्ये इत्यमन्यत ३५ एतावच्चरितं तस्य पावत्याऽज्ञायि नैव तत् । तस्यैव मायामोहेन प्राप्तया मोहमुत्तमम ३६ ततः प्रोवाच गिरिशं पार्वती विनयान्विता। अत्र पीडा दैत्यकृता प्रारब्धा जगदीश्वर ३७ कैलासं गन्तुमिच्छामि तवेच्छा चेन्नयस्व माम् । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं जह्रषे शकरोऽपि च ३८ आरुह्य नन्दिनं सद्यः पार्वत्या सह शंकरः । सप्तकोटिगणाकीर्णः कैलासं प्राप तत्क्षणात् ३९ प्रविश्य स्वालयं गौरी परमं हर्षमाययौ २.१३२.४० (६०५४)

adhyāya 132vā ka uvāca | tataḥ kadāciddaityendraḥ sindūro madagarvitaḥ | sabhāsanagataḥ prāha vṛthā me pauruṣaṃ kṛtaṃ1 indrā'dayo na me yuddhaṃ dadurbrahmādayo hariḥ | rājñāṃ tu gaṇanā naiva mṛtyulokanivāsinām 2 kulīnāyā yathā nāryāṃ yauvanaṃ hi patiṃ vinā | tathā me pauruṣaṃ vyarthaṃ yoddhṛbhirhivinā'bhavat 3 tato'ntarikṣe vāṇīṃ sa śuśrāva paramādbhutām | vāṇyuvāca | kimarthaṃ valgase mūḍha jāto'sti tava yuddhadaḥ 4 pārvatyā udarādgarbho vareṇyagṛhago'dhunā| varddhate'nantalīlo'sau yathenduḥ śuklapakṣagaḥ5 ka uvāca | śrutvetthaṃ sahasā vāṇīṃ mumūrcha sindurastadā | viharṣaścintayāmāsa kimidaṃ kena bhāṣitam 6 yadi dṛśyo bhavenmahyaṃ khādeyaṃ taṃ samastakam | kālasya me kathaṃ mṛtyuḥ paścātsūryodayo yathā 7 evamuktvodatiṣṭhatsa garjayanvidiśo diśaḥ | uḍḍīya sahasā prāyātkailāsaṃ girijālayam 8 cūrṇayatparvatānvṛkṣānpātayansvāṅgamārutāt | celatuḥ kūrmaśeṣau ca cakampe ca vasundharā 9 na dadarśa śivaṃ tatra punaḥ sarvaṃ sahāṃ yayau | babhrāma vasudhāṃ sarvāṃ śivaṃ vegādgaveṣayan 2.132.10 paryalyākhyaṃ mahāraṇyamājagāma ruṣānvitaḥ | dadarśa dūrato gaurīsahitaṃ śaṃkaraṃ tadā 11 maṇḍapaṃ ca gaṇāṃścaiva sarāṃsi cotpalāni ca | tato jagāma sahasāriṣṭaṃ gauryai prakalpitam 12 adṛṣṭvā tatra bālaṃ sa cukopāgniriva jvalan | tataḥ sa tarkayāmāsa na vāṇī nabhaso mṛṣā 13 asyāḥ suto māṃ hi hanyānna jātaścedbhaviṣyati | tasmādenāṃ nihanmyadya mūlacchedastato bhavet 14 ka uvāca | evaṃ niścitya manasā tataḥ śastramupādade | yāvadumāṃ hanti duṣṭastāvaddṛṣṭaḥ śiśuḥ puraḥ 15 caturbhujotiruciro mukuṭāṅgadabhūṣitaḥ | paraśuṃ kamalaṃ mālāṃ dadhantaṃ ca tadadbhutam 16 kaṭau śeṣaṃ gale hāraṃ nūpurau cāṅghriyugmayoḥ | nivṛttastadvadhātsadyastāṃ ca suptāmamanyata 17 dadhāra bālakaṃ haste'kāṅkṣatkṣemu mahodadhau | evaṃ niścitasaṃkalpastato'sau calitaḥ purā 18 tataḥ sa bālo vavṛdhe himācala ivāparaḥ | sindūro'pi cakampe'sau madābhārāturaḥ kṣaṇāt 19 śvāsākulaḥ puro gantuṃ na śaśāka svaśaktitaḥ | tatastatyāja taṃ bālaṃ daityo vihvalatāṃ gataḥ 2.132.20 bāle tu patite bhūmau mahārāvavirāviṇaḥ | celuśca parvatā nādaiścakampe ca vasundharā 21 babhramurvihagā vyomni nānārāvavirāviṇaḥ | arṇavāḥ kṣobhitāḥ sapta brahmāṇḍamapi pusphuṭe 22 sa bālaḥ patito revājalānte munisannidhau| tatra tīrthamabhūcchrepṭhaṃ gaṇeśakuṇḍamityuta 23 asyā ājanmataḥ pāpaṃ nāśameti smṛteḥ kṣaṇāt | darśanāddaśajanmīyaṃ snānācca śatajanmajam 24 sevanaṃ mokṣadaṃ yasyā anuṣṭhānavatāṃ nṛṇām | taddeharudhirāttatra prastarā raktatāṃ mahāḥ 25 ta eva nārmadāḥ khyātā gaṇeśāḥ pāpanāśanāḥ | darśanātpūjanātsarvakāmadā bhaktikāriṇām 26 narmadāmahimā sarvo varṇituṃ naiva śakyate | tataḥ sa jahraṣe daityo ripurme nāśatāṃ gataḥ 27 tāvatkuṇḍātsamudbhūto bhīṣaṇaḥ puruṣo mahān | jaṭābhāreṇa saṃchanno vallīchatrodharo yathā 28 daṃṣṭrākarālavadano jihvāvyālī samāvṛtaḥ| dīrghapāṇyaṅghriyugala: śvāsavyākulalocanaḥ 29 dṛṣṭvā tathāvidhaṃ taṃ tu krodhavyākulalocanaḥ | uvāca daityaḥ sindūro na cāsya gaṇanā mama 2.132.30 evamuktvā khaḍgahasto yayau hantuṃ tu taṃ ruṣā | khaḍgena hanti taṃ yāvattāvatsa dadṛśembare 31 uvāca daityaṃ re daitya vṛthā māṃ tyaktavānkṣito| tavāntakastu re mūḍha vardhitaḥ kvacideva hi 32 haniṣyatyeva nūnaṃ tvā sādhurakṣaṇatatparaḥ | antardadhe tato bhīma evamuktvā sa pūruṣaḥ 33 tato daityo mahāroṣāduvāca nijasevakān | dhriyatāṃ dhriyatāmeṣa yenoktaṃ paruṣa vacaḥ 34 yadā taṃ kvā'pi nāpaśyattadā svasthānamāgamat | drakṣyāmi taṃ yadā śatruṃ jayiṣye ityamanyata 35 etāvaccaritaṃ tasya pāvatyā'jñāyi naiva tat | tasyaiva māyāmohena prāptayā mohamuttamama 36 tataḥ provāca giriśaṃ pārvatī vinayānvitā| atra pīḍā daityakṛtā prārabdhā jagadīśvara 37 kailāsaṃ gantumicchāmi tavecchā cennayasva mām | evamākarṇya tadvākyaṃ jahraṣe śakaro'pi ca 38 āruhya nandinaṃ sadyaḥ pārvatyā saha śaṃkaraḥ | saptakoṭigaṇākīrṇaḥ kailāsaṃ prāpa tatkṣaṇāt 39 praviśya svālayaṃ gaurī paramaṃ harṣamāyayau 2.132.40 (6054)

GnP 2 131.3

अध्याय १३३ वा :- व्यास उवाच । पुष्पिकानिकटे त्यक्तो वरेण्यस्य गृहे स किम् । चकार तन्ममाचक्ष्व कार्यं विस्तरतोऽब्जज १ क उवाच । सम्यक्पृष्टं त्वया वत्स हृदयानन्दकारकम् । कथयिष्ये विधानेन तत्सर्वं पापनाशनम् २ तस्यां निशायां व्युष्टायां ददर्श पुष्पिका सुतम् । चतुर्बाहुं रक्तवर्णं गजवक्त्रमलङ्कृतम् ३ कस्तुरीतिलकं मुक्तामालया सुविराजितम् । पीतवस्त्रपरीधानं चारुचन्दनचर्चितम् ४ देदीप्यमानं वपुषा नानालंकारसंयुतम् । ततः सा पुष्पिका दृष्ट्वा बालकं तु तथाविधम् ५ विस्मिता दुःखिता चापि भयभीताऽभवत्तदा। घ्नती वक्षो बहिर्याता पाणिभ्यां शोककर्शिता ६ तदाक्रन्दितमाकर्ण्य मीलिताः परिचारिकाः । ताभिरत्यद्भुतं दृष्ट्वा बालकं तं तथाविधम्७ नृपोऽपि ज्ञातवृत्तान्तः सगणोऽभिययौ गृहे। ततस्तेऽपि भयोद्विग्ना दृष्टवा बालं तथाविधम् ८ अधीराः पपलुस्तस्य केचिन्मूर्छामुपाययुः। केचिच्च नृपतिं प्राहुर्न जातो न भविष्यति ९ न दृष्टो न श्रुतः क्वापि बाल एतादृशो नृणाम । नैवायं स्थापनीयस्ते वंशच्छेदकरो गृहे २.१३३.१० एवमाकर्ण्य सर्वेषां वाक्यं मेने स भूपतिः । दूतानुवाच बालोऽयं त्यज्यतां गहने वने ११ ततो दूता गता मध्ये गृहीत्वा बालकं तु तत् । गहनं काननं दृष्टवा वायुस्पर्शविवर्जितम् १२ तीरे तु सरसस्तत्र क्षिप्त्वा ते पर्णसंचयैः । आच्छाद्य प्रययुः शीघ्रं वरेण्यं नृपतिं पुनः १३ सभामध्ये नृपं दृष्ट्वा नमस्कृत्वाऽब्रुवंस्तदा । आज्ञया तव राजेन्द्र सिंहव्याघ्रनिषेविते १४ त्यक्त्वा बालं समायाता भक्षितस्स्याद्वनेचरैः। क उवाच । यावच्च भक्षितुं याता जम्बुकास्तावदेव तम् १५ पराशरो मुनिवरो ददर्श करुणानिधिः । चतुर्भुजं गजास्यं तं कोटिसूर्यनिभं शिशुम् १६ नानालंकारसंयुक्तं दिव्याम्बरविभूषितम् । सर्पवेष्टितसन्नाभिं चिन्तामणिविभूषितम् १७ मुमोह मायया तस्मै सर्वज्ञाननिधिर्मुनिः । शुशोच किमिदं विघ्नं मम नाशाय निर्मितम् १८ इन्द्रेण मे तपोनाशं कांक्षता स्वार्थसाधनम् । अकारि न मया किंचिद्दुष्कृतं पापभीरुणा १९ दीननाथ चन्द्रचूड रक्ष मां महतो भयात् । एवं शोचन्तमालोक्य गजास्यः करुणायुतः २.१३३.२० निराकरोन्मोहजालं तं ततोऽलक्षयत्पुरः । तमेव परमात्मानं परब्रह्मस्वरूपिणम् २१ भक्तानां रक्षणं कर्तुमीदृशं वेषमास्थितम् । धन्यं मेऽद्य जनुर्मातापितरौ च तपो महत् २२ निरस्तौ जन्ममृत्यू मे प्राप्तं वांछितमुत्तमम् । केनायं हतभाग्येन बालस्त्यक्तो वनान्तरे २३ क उवाच । एवमुक्त्वा मुनिः सोऽथ निन्ये बालं स्वमाश्रमम् । वत्सलाऽस्य ततः पत्नी दृष्ट्वा बालं तथाविधम् २४ आनीतं स्वामिना ज्ञात्वा ननन्द स्नेहनिर्भरा । हृदये विनिवेश्यैनं प्राह प्राणपतिं तदा २५ बहुकालकृतं स्वामिंस्तपस्ते फलितं गुरु । यस्य स्वरूपं न ब्रह्मा न हरो न श्रियः पतिः २६ मुनयो न विदुः साक्षाद्दर्शनं जातमद्य नौ । यः कर्ता रक्षिता हन्ता सर्वस्य जगतः प्रभुः २७ अवतीर्णो भुवो भारं हर्तुं नानावतारकृत् । महद्भाग्यं हि नौ स्वामिन्ननायासेन विश्वभृत् २८ अक्षिगोचरतां यातो मनोवाचामगोचरः । क उवाच । तस्य बालस्य स्पर्शेन स्तनौ पीनपयोधरौ २९ जातौ पपौ ततो बालः सा चानन्दमवाप ह। ततः शुश्राव राजाऽसौ वरेण्यो बालकं तु तम् २.१३३.३० पराशरेण मुनिना पालितं दिव्यचक्षुषा । वाद्यघोषेण महता शर्करां च गृहे गृहे ३१ दापयामास हर्षेण ब्राह्मणान्सुहृदोऽपि च । तोषयामास वस्त्राद्यैः कांचनै रत्नसंचयैः ३२ गावः कामदुघा जाताः शुष्कवाप्यो जलान्विताः । आश्रमे तु मुनेस्तस्य शुष्कवृक्षाः फलान्विताः ३३ य इदं शृणुयान्मर्त्यः पुत्रवान्धनवान्भवेत् ३४ (६०८८ )

adhyāya 133 vā :- vyāsa uvāca | puṣpikānikaṭe tyakto vareṇyasya gṛhe sa kim | cakāra tanmamācakṣva kāryaṃ vistarato'bjaja 1 ka uvāca | samyakpṛṣṭaṃ tvayā vatsa hṛdayānandakārakam | kathayiṣye vidhānena tatsarvaṃ pāpanāśanam 2 tasyāṃ niśāyāṃ vyuṣṭāyāṃ dadarśa puṣpikā sutam | caturbāhuṃ raktavarṇaṃ gajavaktramalaṅkṛtam 3 kasturītilakaṃ muktāmālayā suvirājitam | pītavastraparīdhānaṃ cārucandanacarcitam 4 dedīpyamānaṃ vapuṣā nānālaṃkārasaṃyutam | tataḥ sā puṣpikā dṛṣṭvā bālakaṃ tu tathāvidham 5 vismitā duḥkhitā cāpi bhayabhītā'bhavattadā| ghnatī vakṣo bahiryātā pāṇibhyāṃ śokakarśitā 6 tadākranditamākarṇya mīlitāḥ paricārikāḥ | tābhiratyadbhutaṃ dṛṣṭvā bālakaṃ taṃ tathāvidham7 nṛpo'pi jñātavṛttāntaḥ sagaṇo'bhiyayau gṛhe| tataste'pi bhayodvignā dṛṣṭavā bālaṃ tathāvidham 8 adhīrāḥ papalustasya kecinmūrchāmupāyayuḥ| kecicca nṛpatiṃ prāhurna jāto na bhaviṣyati 9 na dṛṣṭo na śrutaḥ kvāpi bāla etādṛśo nṛṇāma | naivāyaṃ sthāpanīyaste vaṃśacchedakaro gṛhe 2.133.10 evamākarṇya sarveṣāṃ vākyaṃ mene sa bhūpatiḥ | dūtānuvāca bālo'yaṃ tyajyatāṃ gahane vane 11 tato dūtā gatā madhye gṛhītvā bālakaṃ tu tat | gahanaṃ kānanaṃ dṛṣṭavā vāyusparśavivarjitam 12 tīre tu sarasastatra kṣiptvā te parṇasaṃcayaiḥ | ācchādya prayayuḥ śīghraṃ vareṇyaṃ nṛpatiṃ punaḥ 13 sabhāmadhye nṛpaṃ dṛṣṭvā namaskṛtvā'bruvaṃstadā | ājñayā tava rājendra siṃhavyāghraniṣevite 14 tyaktvā bālaṃ samāyātā bhakṣitassyādvanecaraiḥ| ka uvāca | yāvacca bhakṣituṃ yātā jambukāstāvadeva tam 15 parāśaro munivaro dadarśa karuṇānidhiḥ | caturbhujaṃ gajāsyaṃ taṃ koṭisūryanibhaṃ śiśum 16 nānālaṃkārasaṃyuktaṃ divyāmbaravibhūṣitam | sarpaveṣṭitasannābhiṃ cintāmaṇivibhūṣitam 17 mumoha māyayā tasmai sarvajñānanidhirmuniḥ | śuśoca kimidaṃ vighnaṃ mama nāśāya nirmitam 18 indreṇa me taponāśaṃ kāṃkṣatā svārthasādhanam | akāri na mayā kiṃcidduṣkṛtaṃ pāpabhīruṇā 19 dīnanātha candracūḍa rakṣa māṃ mahato bhayāt | evaṃ śocantamālokya gajāsyaḥ karuṇāyutaḥ 2.133.20 nirākaronmohajālaṃ taṃ tato'lakṣayatpuraḥ | tameva paramātmānaṃ parabrahmasvarūpiṇam 21 bhaktānāṃ rakṣaṇaṃ kartumīdṛśaṃ veṣamāsthitam | dhanyaṃ me'dya janurmātāpitarau ca tapo mahat 22 nirastau janmamṛtyū me prāptaṃ vāṃchitamuttamam | kenāyaṃ hatabhāgyena bālastyakto vanāntare 23 ka uvāca | evamuktvā muniḥ so'tha ninye bālaṃ svamāśramam | vatsalā'sya tataḥ patnī dṛṣṭvā bālaṃ tathāvidham 24 ānītaṃ svāminā jñātvā nananda snehanirbharā | hṛdaye viniveśyainaṃ prāha prāṇapatiṃ tadā 25 bahukālakṛtaṃ svāmiṃstapaste phalitaṃ guru | yasya svarūpaṃ na brahmā na haro na śriyaḥ patiḥ 26 munayo na viduḥ sākṣāddarśanaṃ jātamadya nau | yaḥ kartā rakṣitā hantā sarvasya jagataḥ prabhuḥ 27 avatīrṇo bhuvo bhāraṃ hartuṃ nānāvatārakṛt | mahadbhāgyaṃ hi nau svāminnanāyāsena viśvabhṛt 28 akṣigocaratāṃ yāto manovācāmagocaraḥ | ka uvāca | tasya bālasya sparśena stanau pīnapayodharau 29 jātau papau tato bālaḥ sā cānandamavāpa ha| tataḥ śuśrāva rājā'sau vareṇyo bālakaṃ tu tam 2.133.30 parāśareṇa muninā pālitaṃ divyacakṣuṣā | vādyaghoṣeṇa mahatā śarkarāṃ ca gṛhe gṛhe 31 dāpayāmāsa harṣeṇa brāhmaṇānsuhṛdo'pi ca | toṣayāmāsa vastrādyaiḥ kāṃcanai ratnasaṃcayaiḥ 32 gāvaḥ kāmadughā jātāḥ śuṣkavāpyo jalānvitāḥ | āśrame tu munestasya śuṣkavṛkṣāḥ phalānvitāḥ 33 ya idaṃ śṛṇuyānmartyaḥ putravāndhanavānbhavet 34 (6088 )