Ganesha Purana — Kridakhanda — Chapter 121

GnP 2 121.121

अध्याय १२१ प्रारंभ :- क उवाच । वीरभद्रादिभिर्वीरैः सुखासीनं गणेश्वरम्। आययुर्वेगतो देवा भीताः श्वासमाकुलाः १ ॥ न्यवेदयन्त वृत्तान्तं स्वयं सिन्धुः समागतः । मेनिरे ते पुनः प्राप्तं कालं संहर्तुमात्मनः २ ॥ ततो हर्षान्मयूरेशो रुरोह शिखनं तदा । आयुधानि च चत्वारि प्रगृहय च जगर्ज च ३ ॥ नमस्कृत्य शिवं वेगाद्ययौ प्रद्योतयन्दिशः । तदाशीःकवचो वीरसहितो वाहिनीयुतः ४ ॥ यावत्स पुरतो याति सिंधुं हन्तुं समुद्यतः। तावत्षडाननः प्राह यामि युद्धाय विघ्नराट् ५ ॥ तिष्ठत्सु बहुवीरेषु कथं युद्धाय यास्यसि । पौरुषं पश्य सर्वषां तस्मिन्क्षीणे रणं कुरु ६ ॥ एवमुक्त्वा नमस्कृत्य ययौ युद्धाय षण्मुखः । चतुरंगबलं गृहय सिंधुसेनामथावधीत् ७ ॥ सोऽपि तां न्यहनत्सेनां नानाशस्त्रैः शरव्रजैः । सहस्व प्रहरस्वाद्य हन्मि संमुखतां व्रज ८ ॥ एवं कोलहलोऽप्यासीद्वीराणां तत्र युद्धयताम् । पेतुर्वीराः शस्त्रहताः शरजालगतासवः ९ ॥ छिन्नांगा भिन्नपादाश्च छिन्नबाहूरुमस्तकाः। असिभिर्भिण्डिपालैश्च कुन्तैर्मुद्गरसंचयैः २.१२१.१० ॥ मारयन्मिश्रिता वीरास्तान्परान्युद्धदुर्मदान् । कोलाहलो महानासीत्क्ष्वेडितैर्ह्रेषितैरपि ११ ॥ वाद्यध्वनिप्रतिध्वानैर्बृंहितै रथनेमिभिः । असंबद्धमभूद्युद्धं सेनयोरुभयोरपि १२ ॥ यथाप्रतिज्ञं वीरास्ते निजघ्नुर्मंस्तकं मुखम् । नेत्रे बाहूदरं नाभिं पादौ गुल्फौ च जानुनी १३ ॥ कोऽपि हस्तेन पादेन कोऽपि खड्गेन नाशयन् । असिना केऽप्यरिगणानन्धकारे महत्यपि १४ ॥ अस्तं याते दिनकरे दृष्ट्वा पृष्ट्वा निजघ्निरे । देवाञ्ज्ञात्वाऽसुरा जघ्नुरितरानितरेऽपि च १५ ॥ असृक्प्रवाहस्तत्रासीत्प्रधने तुमुले तदा । वहन्प्रेतानिषज्जीवा हुंकारेण च तान्परे १६ ॥ बलान्निष्काशयामासुर्विशल्यांश्चक्रिरे यथा । इतो न सेने पंचाहविराम युद्धलंपटे । एवं पदाताः सिन्धोस्ते कोटिशोऽथ हताः सुरैः १७ ॥ ततोऽगात्तद्गजानीकमसंख्यं शस्त्रसंयुतम् । धिष्ठितं सादिभिर्वीरैर्नानायुद्धविशारदैः १८ ॥ वीरभद्रादयो जघ्नुर्गजसेनां दुरत्ययाम् । केषांचिन्मस्तका भिन्नाः केषाचिच्च करा द्विजाः १९ ॥ अग्निशस्त्रधरैः केचित्पातिता वीरसंयुताः । वीरभद्रोऽतिवीर्येण गजेनैवाहनद्गजम २.१२१.२० ॥ पेततुरष्टधा भिन्नावुभावपि तदा गजौ। ततः षडाननोनिघ्नन्गजानीके व्यरोचत २१ ॥ वीरैस्तु सहितान्मत्ताननन्तान्करिसंचयान् । शक्त्या शरैरनेकैः सोऽनाशयत्षड्धनुष्च्युतैः २२ ॥ हिरण्यगर्भोऽनेकवीरयुतांस्तानप्यपातयत् । भूतराजोऽपि शस्त्रैस्तान्गजान्नानाविधान्रणे २३ ॥ न्यपातयद्वीरयुक्तान्नाराचक्षतजीवितान् । सिंहो भूत्वा पुष्पदन्तो दारयामास तान्गजान् २४ ॥ नन्दी तु गजरूपेण बभंज तान्गजान्बहून् । अन्यैश्च शरसंघातैः सर्वे ते विनिपातिताः २५ ॥ कंचित्पुच्छे गृहीत्वेभ भ्रामयित्वा परोऽक्षिपत् । उभावपि लयं यातौ दृढाघातेन चूर्णितौ २६ ॥ ततोऽश्वचारा युयुधुर्गजानीके निवारिते। असंख्यातान्निजघ्नुस्तान्सुरान्नानायुधै रणे २७ ॥ पतिता मूर्छिता देवाः पुनः संज्ञां च लेभिरे । ततो विविधुरश्वस्थान्वीरानश्वानथो रुषा २८ ॥ क्रोधेन देवान्घ्नन्ति स्म हयारूढा महासुराः । सुरांस्तान्निन्युरन्तं ते शस्त्रास्त्रशरवृष्टिभिः २९ ॥ षड्वीराः पुनरायाताः श्रुत्वा देवान्हतान्युधि । ततस्ते पुनराजघ्नुर्दैतेयानश्वसादिनः २.१२१.३० ॥ चत्वारस्ते चतुर्दिक्षु प्रायुध्यन्बलवत्तरम् । ररक्षतुरुभौ सैन्यं स्वीयं देवगणैर्युतम्३१॥ मारयामासुरश्वांस्तानश्वस्थान्वीरसंयुतान् । अयुध्यन्पादचारेण निघ्नन्तोऽरिगणान्बहून् ३२ ॥ कोटिकोटिमितास्तत्र पेतुस्ते तु शरार्दिताः । नन्दी भृंगी हतानश्वान्पतितान्वीक्ष्य सादिनः ३३ ॥ पादाघातेन तेनाशु पातयन्नन्दिकेश्वरः । वीरभद्रोऽप्यसंख्यातानश्वयोधान्न्यपातयत् ३४ ॥ हतेषु मुख्यवीरेषु चतुर्भिः सर्वतो दिशम् । कल्पान्त इव तत्रासीद्दैत्यानां रणकर्मणाम् ३५ ॥ ततः केचित्सुरगणान्पेदिरे शरणं तदा ।॥ हाहाकारो महानासीद्दैत्यसैन्याश्वसादिषु ३६ ॥ एवं हत्वाऽखिलां सेनां षड्वीरास्ते मुदं ययु । वाद्यत्सु सर्ववाद्येषु जगर्जुस्तुष्टुवुर्विभुम् ३७ ॥ जयः प्राप्तो मयूरेशप्रभावात्स्मरणान्नतेः । ततः सिन्धुः समाकर्ण्य शरणामतवाक्यतः ३८ ॥ वृत्तांतं हतसेनाया हस्त्यश्वरथसंयुतः । अमात्यान्सर्ववीरांश्च प्रोवाच युद्धलालसः ३९ ॥ सिन्धुरुवाच । ये ये गच्छन्ति योद्धारस्ताञ्छृणोमि हतान्परैः । इदानीं यामि तं हन्तुं गुणेशं च स्वयं बलात् २.१२१.४० ॥ क उवाच । इत्युक्त्वा क्ष्वेडितेनासौ गगनं च दिशो दश । नादयामास त्रींल्लोकान्ग्रसन्भूस्वर्गमण्डलम् ४१ ॥ योजयित्वाऽक्षिपद्बाणमाकर्णकर्षणाज्जवात् । सेनायां वीरभद्रादिपालितायां महाबलैः ४२ ॥ निरीक्ष्य सर्ववीरान्स बाणं धनुषि संदधे । अस्त्रमन्त्रेण सहसा शतजप्तेन दैत्यराट् ४३ ॥ कृपीटयोनिः सहसा तस्माज्जातो ददाह ताम् । देवसेनां च पृथिवीं सवनां च सपर्वताम् ४४ ॥ ततोऽपश्यन्सैनिकास्ते दहयमानान्कृशानुना । पुरुषं वह्निसंभूतं जटिलं दीप्ततेजसम् ४५ ॥ विद्युज्जिह्वं करालास्यं गिलन्तं देवसैनिकान् । षडानादयो भीता दुद्रुवुस्ते दिशो दश ४६ ॥ यं यं स भक्षति स्माजौ स स प्राप स्मरन्मुदा । निजधाम मयूरेशमेव मत्ताऽखिला चमूः ४७ ॥ यतो यतो याति सेना तवस्तद्वक्त्रसंभवः । तनूनपाद्दहत्येनां प्रलयाग्निरिव ज्वलन् ४८ ॥ एवं सा वह्निना दग्धा मयूरेशस्य वाहिनी। धूमान्धकारे महति न प्राज्ञायत किंचन ४९ ॥ ततः सर्वे मयूरेशपृष्ठभागं समाश्रिताः । त्राहि त्राहीति जल्पन्तो दग्धास्ते जातवेदसा २.१२१.५० ॥ अनिवार्य महास्त्रं तद् दृष्ट्वा देवो मयूरराट् । निस्तेजाश्चिन्तयामास भीतो लोके लघुत्वतः ५१ ॥ शिवः प्रसादं चेत्कुर्यात्तदैवात्र जयो भवेत् । इत्युक्त्वा परशुं गृहय मन्त्रयित्वाऽक्षिपन्बलात् ५२ ॥ महसा जितसूर्यः स गर्जयनगगनं दिशः । यातो दहन्वैरिसेनां जगत्कल्पानलो यथा ५३ ॥ तस्मादपि महानेकः पुरुषः समजायत । यस्यास्ये सर्वभूगोलः किन्नु मास्यति साम्बरः ५४ ॥ पुरुषः पुरुषेणासावस्त्रमस्त्रेण वै तदा। अयुध्यतां ततो जग्मुर्द्रष्टुं देवर्षयस्तदा ५५ ॥ दैत्यास्त्रं भक्षितं तेन कृतान्तास्त्रेण सत्वरम् । ययौ सेनां च निर्दग्धुं ज्वालामालिव हव्यभुक् ५६॥ दैत्यराजोऽपि तं दृष्ट्वा बाणवृष्टिमवासृजत् । एकस्मान्मन्त्रिताद्बाणादनन्ता निःसृताः शराः ५७ ॥ देवसेनाचरास्तेषु निमग्ना वेगशालिनः। मयूरेशः क्रोधवशान्नानाऽस्त्राणि तदाऽसृजत् ५८ ॥ तैरस्त्रैर्दैत्यराजस्य निरस्यास्त्राणि सर्वशः । अभक्षयद्दैत्यसेनां स कालपुरुषः पुनः ५९ ॥ यतो यतः पलायन्तेऽसुरास्तत्र च याति सः । चिन्ताक्रान्तस्ततो दैत्यः कर्तव्यं नाभ्यपद्यत २.१२१.६० ॥ किं कर्तव्यं व गन्तव्यं क्व च स्थेयमचिन्तयत् । अस्तं याते दिनकरे स्वधामप्रत्यपद्यत ६१ ॥ गच्छन्स्खलन्पतन्भूमौ नष्टकुण्डलभूषणः । नगरं प्राविशदसौ ततः शम्भुरिवापरः ६२ ॥ गुप्त एवावसत्क्वापि स्त्रीणां चैवानुजीविनाम् । जगर्ज सगणो देवो ज्ञात्वा तद्वृत्तमाशु सः ६३ ॥ तेन नादेन सहसा नादितं भुवनत्रयम् । संजहार कृतान्तास्त्रं मन्त्रविद्भुजगं यथा ६४ ॥ स्वनिवेशं जगामाशु मयूरेशो गणैर्वृताः ६५ (५५०८) ॥

adhyāya 121 prāraṃbha :- ka uvāca | vīrabhadrādibhirvīraiḥ sukhāsīnaṃ gaṇeśvaram| āyayurvegato devā bhītāḥ śvāsamākulāḥ 1 || nyavedayanta vṛttāntaṃ svayaṃ sindhuḥ samāgataḥ | menire te punaḥ prāptaṃ kālaṃ saṃhartumātmanaḥ 2 || tato harṣānmayūreśo ruroha śikhanaṃ tadā | āyudhāni ca catvāri pragṛhaya ca jagarja ca 3 || namaskṛtya śivaṃ vegādyayau pradyotayandiśaḥ | tadāśīḥkavaco vīrasahito vāhinīyutaḥ 4 || yāvatsa purato yāti siṃdhuṃ hantuṃ samudyataḥ| tāvatṣaḍānanaḥ prāha yāmi yuddhāya vighnarāṭ 5 || tiṣṭhatsu bahuvīreṣu kathaṃ yuddhāya yāsyasi | pauruṣaṃ paśya sarvaṣāṃ tasminkṣīṇe raṇaṃ kuru 6 || evamuktvā namaskṛtya yayau yuddhāya ṣaṇmukhaḥ | caturaṃgabalaṃ gṛhaya siṃdhusenāmathāvadhīt 7 || so'pi tāṃ nyahanatsenāṃ nānāśastraiḥ śaravrajaiḥ | sahasva praharasvādya hanmi saṃmukhatāṃ vraja 8 || evaṃ kolahalo'pyāsīdvīrāṇāṃ tatra yuddhayatām | peturvīrāḥ śastrahatāḥ śarajālagatāsavaḥ 9 || chinnāṃgā bhinnapādāśca chinnabāhūrumastakāḥ| asibhirbhiṇḍipālaiśca kuntairmudgarasaṃcayaiḥ 2.121.10 || mārayanmiśritā vīrāstānparānyuddhadurmadān | kolāhalo mahānāsītkṣveḍitairhreṣitairapi 11 || vādyadhvanipratidhvānairbṛṃhitai rathanemibhiḥ | asaṃbaddhamabhūdyuddhaṃ senayorubhayorapi 12 || yathāpratijñaṃ vīrāste nijaghnurmaṃstakaṃ mukham | netre bāhūdaraṃ nābhiṃ pādau gulphau ca jānunī 13 || ko'pi hastena pādena ko'pi khaḍgena nāśayan | asinā ke'pyarigaṇānandhakāre mahatyapi 14 || astaṃ yāte dinakare dṛṣṭvā pṛṣṭvā nijaghnire | devāñjñātvā'surā jaghnuritarānitare'pi ca 15 || asṛkpravāhastatrāsītpradhane tumule tadā | vahanpretāniṣajjīvā huṃkāreṇa ca tānpare 16 || balānniṣkāśayāmāsurviśalyāṃścakrire yathā | ito na sene paṃcāhavirāma yuddhalaṃpaṭe | evaṃ padātāḥ sindhoste koṭiśo'tha hatāḥ suraiḥ 17 || tato'gāttadgajānīkamasaṃkhyaṃ śastrasaṃyutam | dhiṣṭhitaṃ sādibhirvīrairnānāyuddhaviśāradaiḥ 18 || vīrabhadrādayo jaghnurgajasenāṃ duratyayām | keṣāṃcinmastakā bhinnāḥ keṣācicca karā dvijāḥ 19 || agniśastradharaiḥ kecitpātitā vīrasaṃyutāḥ | vīrabhadro'tivīryeṇa gajenaivāhanadgajama 2.121.20 || petaturaṣṭadhā bhinnāvubhāvapi tadā gajau| tataḥ ṣaḍānanonighnangajānīke vyarocata 21 || vīraistu sahitānmattānanantānkarisaṃcayān | śaktyā śarairanekaiḥ so'nāśayatṣaḍdhanuṣcyutaiḥ 22 || hiraṇyagarbho'nekavīrayutāṃstānapyapātayat | bhūtarājo'pi śastraistāngajānnānāvidhānraṇe 23 || nyapātayadvīrayuktānnārācakṣatajīvitān | siṃho bhūtvā puṣpadanto dārayāmāsa tāngajān 24 || nandī tu gajarūpeṇa babhaṃja tāngajānbahūn | anyaiśca śarasaṃghātaiḥ sarve te vinipātitāḥ 25 || kaṃcitpucche gṛhītvebha bhrāmayitvā paro'kṣipat | ubhāvapi layaṃ yātau dṛḍhāghātena cūrṇitau 26 || tato'śvacārā yuyudhurgajānīke nivārite| asaṃkhyātānnijaghnustānsurānnānāyudhai raṇe 27 || patitā mūrchitā devāḥ punaḥ saṃjñāṃ ca lebhire | tato vividhuraśvasthānvīrānaśvānatho ruṣā 28 || krodhena devānghnanti sma hayārūḍhā mahāsurāḥ | surāṃstānninyurantaṃ te śastrāstraśaravṛṣṭibhiḥ 29 || ṣaḍvīrāḥ punarāyātāḥ śrutvā devānhatānyudhi | tataste punarājaghnurdaiteyānaśvasādinaḥ 2.121.30 || catvāraste caturdikṣu prāyudhyanbalavattaram | rarakṣaturubhau sainyaṃ svīyaṃ devagaṇairyutam31|| mārayāmāsuraśvāṃstānaśvasthānvīrasaṃyutān | ayudhyanpādacāreṇa nighnanto'rigaṇānbahūn 32 || koṭikoṭimitāstatra petuste tu śarārditāḥ | nandī bhṛṃgī hatānaśvānpatitānvīkṣya sādinaḥ 33 || pādāghātena tenāśu pātayannandikeśvaraḥ | vīrabhadro'pyasaṃkhyātānaśvayodhānnyapātayat 34 || hateṣu mukhyavīreṣu caturbhiḥ sarvato diśam | kalpānta iva tatrāsīddaityānāṃ raṇakarmaṇām 35 || tataḥ kecitsuragaṇānpedire śaraṇaṃ tadā ||| hāhākāro mahānāsīddaityasainyāśvasādiṣu 36 || evaṃ hatvā'khilāṃ senāṃ ṣaḍvīrāste mudaṃ yayu | vādyatsu sarvavādyeṣu jagarjustuṣṭuvurvibhum 37 || jayaḥ prāpto mayūreśaprabhāvātsmaraṇānnateḥ | tataḥ sindhuḥ samākarṇya śaraṇāmatavākyataḥ 38 || vṛttāṃtaṃ hatasenāyā hastyaśvarathasaṃyutaḥ | amātyānsarvavīrāṃśca provāca yuddhalālasaḥ 39 || sindhuruvāca | ye ye gacchanti yoddhārastāñchṛṇomi hatānparaiḥ | idānīṃ yāmi taṃ hantuṃ guṇeśaṃ ca svayaṃ balāt 2.121.40 || ka uvāca | ityuktvā kṣveḍitenāsau gaganaṃ ca diśo daśa | nādayāmāsa trīṃllokāngrasanbhūsvargamaṇḍalam 41 || yojayitvā'kṣipadbāṇamākarṇakarṣaṇājjavāt | senāyāṃ vīrabhadrādipālitāyāṃ mahābalaiḥ 42 || nirīkṣya sarvavīrānsa bāṇaṃ dhanuṣi saṃdadhe | astramantreṇa sahasā śatajaptena daityarāṭ 43 || kṛpīṭayoniḥ sahasā tasmājjāto dadāha tām | devasenāṃ ca pṛthivīṃ savanāṃ ca saparvatām 44 || tato'paśyansainikāste dahayamānānkṛśānunā | puruṣaṃ vahnisaṃbhūtaṃ jaṭilaṃ dīptatejasam 45 || vidyujjihvaṃ karālāsyaṃ gilantaṃ devasainikān | ṣaḍānādayo bhītā dudruvuste diśo daśa 46 || yaṃ yaṃ sa bhakṣati smājau sa sa prāpa smaranmudā | nijadhāma mayūreśameva mattā'khilā camūḥ 47 || yato yato yāti senā tavastadvaktrasaṃbhavaḥ | tanūnapāddahatyenāṃ pralayāgniriva jvalan 48 || evaṃ sā vahninā dagdhā mayūreśasya vāhinī| dhūmāndhakāre mahati na prājñāyata kiṃcana 49 || tataḥ sarve mayūreśapṛṣṭhabhāgaṃ samāśritāḥ | trāhi trāhīti jalpanto dagdhāste jātavedasā 2.121.50 || anivārya mahāstraṃ tad dṛṣṭvā devo mayūrarāṭ | nistejāścintayāmāsa bhīto loke laghutvataḥ 51 || śivaḥ prasādaṃ cetkuryāttadaivātra jayo bhavet | ityuktvā paraśuṃ gṛhaya mantrayitvā'kṣipanbalāt 52 || mahasā jitasūryaḥ sa garjayanagaganaṃ diśaḥ | yāto dahanvairisenāṃ jagatkalpānalo yathā 53 || tasmādapi mahānekaḥ puruṣaḥ samajāyata | yasyāsye sarvabhūgolaḥ kinnu māsyati sāmbaraḥ 54 || puruṣaḥ puruṣeṇāsāvastramastreṇa vai tadā| ayudhyatāṃ tato jagmurdraṣṭuṃ devarṣayastadā 55 || daityāstraṃ bhakṣitaṃ tena kṛtāntāstreṇa satvaram | yayau senāṃ ca nirdagdhuṃ jvālāmāliva havyabhuk 56|| daityarājo'pi taṃ dṛṣṭvā bāṇavṛṣṭimavāsṛjat | ekasmānmantritādbāṇādanantā niḥsṛtāḥ śarāḥ 57 || devasenācarāsteṣu nimagnā vegaśālinaḥ| mayūreśaḥ krodhavaśānnānā'strāṇi tadā'sṛjat 58 || tairastrairdaityarājasya nirasyāstrāṇi sarvaśaḥ | abhakṣayaddaityasenāṃ sa kālapuruṣaḥ punaḥ 59 || yato yataḥ palāyante'surāstatra ca yāti saḥ | cintākrāntastato daityaḥ kartavyaṃ nābhyapadyata 2.121.60 || kiṃ kartavyaṃ va gantavyaṃ kva ca stheyamacintayat | astaṃ yāte dinakare svadhāmapratyapadyata 61 || gacchanskhalanpatanbhūmau naṣṭakuṇḍalabhūṣaṇaḥ | nagaraṃ prāviśadasau tataḥ śambhurivāparaḥ 62 || gupta evāvasatkvāpi strīṇāṃ caivānujīvinām | jagarja sagaṇo devo jñātvā tadvṛttamāśu saḥ 63 || tena nādena sahasā nāditaṃ bhuvanatrayam | saṃjahāra kṛtāntāstraṃ mantravidbhujagaṃ yathā 64 || svaniveśaṃ jagāmāśu mayūreśo gaṇairvṛtāḥ 65 (5508) ||

GnP 2 121.122

अध्याय १२२ प्रारंभ :- क उवाच । सिंहासनस्थे देवेश मयूरेशे गणैर्वृते । गौतमाद्या मुनिगणाः प्रशशंसुर्गुणेश्वरम् १ ॥ ऋषय ऊचुः । येन शक्रो जितः संख्ये नागैः शेषो धरातले । तस्य का गणनान्येषां सोऽपि युद्ध जितस्त्वया २ ॥ रक्षिता बहवस्तस्मात्सिन्धोर्दुष्टात्सुरेश्वर । गणानां सर्वलोकानामन्यथा जीवनं कथम् ३ ॥ क उवाच । इत्थं तेषु वदत्वेव तत्कीर्तिं गिरिजा ययौ । आलिंग्य प्राह पुत्रं सा श्रान्तोऽसि युद्धलालसः ४ ॥ ततः शीघ्रं समायातो भर्गो देवं स सस्वजे । उवाचेन्द्रादिभिर्देवैरसाध्यं कृतवानसि ५ ॥ परब्रह्मस्वरूपस्य चराचरगुरोरपि । सर्वज्ञस्य धराभारोद्धरणे निरतस्य ते ६ ॥ महिमानं स्वरूपाणि ब्रह्माद्या न विदुः सुराः । गौतमाद्याश्च मुनयः शक्तिः का तत्र नो भवेत् ७ ॥ क उवाच । इत्थं वदति देवेशे शिवेऽथ पार्वती जगौ । नारदो मुनिवर्योऽसौ मातः शणु वचो मम ८ ॥ बहवो वासरा जाता अत्र स्थाने कदा शिवे । मोक्षमेष्यति दैत्योऽसौ सिन्धुर्नष्टतमोऽनघे ९ ॥ कदा विवाहो भविता मयूरेशस्य सुव्रते । वासवाद्या जिता येन नाशं स कथमेष्यति २.१२२.१० ॥ आज्ञां देहि गमिष्यामः पुनरेष्याम सत्वरम् । कदा स्युः सिन्धुदैत्यात्ते देवाश्च मुक्तबन्धनाः ११ ॥ दैत्यस्य मरणं मातरसाध्यं दृश्यते मया । क उवाच । सुरर्षेर्वाक्यमाकर्ण्य प्रोचुस्तं ते गणास्तदा १२ ॥ षडाननादयो वीरा नारदं देवदर्शनम् । उद्दीपयन्तं तं देवं मयूरेशं सुरेश्वरम् १३ ॥ आश्चर्यं नारदमुने सर्वज्ञस्यापि तेऽनघ । एतदर्थं समायातो निजधाम्नो भुवं विभुः १४ ॥ अवाप्तसकलार्थोऽसौ मयूरेशोऽखिलार्थकृत् । अगुणस्य गुणेशस्य गुणक्षोभविधायिनः १५ ॥ स्वरूपं किं न जानासि ब्रह्माद्यैरनिरूपितम् । मयूरेशस्य वीर्यं च भूभारोत्तारणैषिणः १६ ॥ इन्द्राद्यवध्यानसुरान्निघ्नतो बलशालिनः । अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायकस्याखिलात्मनः १७ ॥ उत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणो जगतामपि । क उवाच । इति तद्भारतीं श्रुत्वा पुनः प्रोवाच नारदः १८ ॥ यदा द्रक्ष्यामि तं दैत्यं निहतं मुक्तिमागतम् । तदा सर्वं वचः सत्यं मन्येऽहं नान्यथा क्वचित् १९ ॥ निशम्येत्थं वचस्तस्य चुक्रोध स मयूरराट् । जगर्ज क्रोधदीप्तोऽसौ नादयन्भुवनत्रयम् २.१२२.२० ॥ दहन्निव त्रिलोकीं स शीर्णयन्पृथिवीमपि । मेघगम्भीरया वाचा बभाण तं मुनि तदा २१ ॥ मयूरेश उवाच । मान्योऽसि ब्रह्मपुत्रत्वात्सर्वज्ञत्वान्मुनीश्वर । अतस्त्वां प्रब्रवीम्यद्य मर्यादां परिपालयन् २२ ॥ तव प्रसादाद्ब्रह्माण्डं प्राशयिष्येऽन्तकं क्षणात् । भूगोलं न्युब्जतां नेष्ये शोषयिष्येऽम्बुधीनपि २३ ॥ चालयिष्ये तथा मेरुं मुने निश्वासवायुना । शृणु नारद सत्यां मे प्रतिज्ञामद्य सर्वग २४ ॥ हनिष्ये सिन्धुदैत्यं तं नात्र कार्या विचारणा । क उवाच ।॥ इत्युक्त्वा प्रययौ योद्धुं बर्या ।रूढो विनायकः २५ ॥ आहतुस्तं तदा नन्दी भृंग चौभौ विनायकम् । आवां युद्धं करिष्यावो पश्य नौ रणकौशलम् २६ ॥ इत्युक्त्वा वायुवेगेन गतौ तौ गण्डकीं पुरीम् । वीरभद्रो भूतराजो ययौ श्रुत्वा तयोर्गतिम् २७ ॥ तदा चकम्पे धरणी शेषो विह्वलतां ययौ। ददृशुस्ते च चत्वारो दुर्गं दुर्गं सुरेश्वरैः २८ ॥ पर्यंके सुखमासीनं सिन्धुं चारा न्यवेदयन् । चत्वारः पर्वताकारा गर्जयन्तो दिशो नभः २९ ॥ वीरास्तव पुरीं याताः किं स्थितोऽसि महासुर । श्रुत्वेत्थं वचनं सिन्धुर्मग्नश्चिन्तार्णवे क्षणात् । दुर्गापि चिन्तयाविष्टा सा सोऽपि श्यामतामियात् २.१२२.३० ॥ अधोमुखतया चोभौ दुःखं प्रापतुरंजसा । दुर्गा प्रोचे महाराज मयोक्तं न कृतं त्वया ३१ ॥ तस्येदं हि फलं प्राप्तमिदानीं किं नु चिन्तया। एवं वदति सा वाक्यं तावत्ते वीरसत्तमाः ३२ ॥ नानाश्चर्ययुतं नानारत्नकांचननिर्मितम् । अनेकशिखरं तस्य सभामण्डपमाययुः ३३ ॥ उड्डीय सहसा भृंगी तस्थौ क्रुद्धस्तु मण्डपे । बभंज मण्डपं सद्यः स बलेन महाबलः ३४ ॥ अंगणे तस्य खण्डानि पतितानि समन्ततः । तत्तस्त्रयोऽपि ते वीरा भृंगिणं समुपागतः ३५ ॥ युद्धावेशारुणमुखाः ससैन्यं तं ग्रसिष्णवः । दृष्ट्वा तत्कर्म तेषां तु सिन्धुसेना ययौ पुरः ३६ ॥ खड्गचर्मधनुर्बाणकुन्तमुद्गरधारिणी । घ्नन्तु घ्नन्तु महावेगांश्चतुरो वीरपुंगवान् ३७ ॥ इत्युक्त्वा चतुरो हन्तुमागता दैत्यसैनिकाः । असंख्याताश्चतुभिस्तैर्युयुधुर्जातसंभ्रमाः ३८ ॥ हन्मि त्वां जहि मह्यं चेत्यत्र कोलाहलोऽभवत् । ततोऽभूत्तुमुलं युद्धं चतुर्भिर्दैत्यसेनया ३९ ॥ रजोन्धकारे शस्त्राणां प्रकाशेनावलोकयन् । शतकोटि हता दैत्याश्चतुर्भिः संयुगे तदा २.१२२.४० ॥ असंख्यातान्महावीरान्पोथयामासुरोजसा । गृहीत्वा पादयोस्ते तान्भ्रामयित्वा पुनः पुनः ४१ ॥ नभोऽक्षिपन्महावीरास्ते भूमौ शतधाऽपतन । शरैरस्त्रैश्च शस्त्रैश्च पादेन करघाततः ४२ ॥ नाशिता सर्वसेना सा दैतेयी रणमण्डले । ततस्ते तद्गृहं गत्वा सिन्धुं पर्यङ्कसंस्थितम् ४३ ॥ रणस्तम्भं समानिन्युर्धृत्वा केशेषु वेगतः । ततः सिन्धुर्महास्त्रैः स चक्रे युद्धं तु तैः सह ४४ ॥ व्यसृजत्पन्नगास्त्रं स भुजगैर्वेष्टितास्त्रयः । गरुडास्त्रं च सहसा भृंगिणाऽमोचि तत्क्षणात् ४५ ॥ अग्न्यस्त्रे मोचिते तेन पर्जन्यास्त्रं च सोऽसृजत् । वाय्वस्त्रे मोचिते तेन पर्वतास्त्रं च तेऽसृजन् ४६ ॥ ततस्ते मल्लयुद्धेन योधयामासुरादरात् । नन्दी तु पातयामास मुकुटं दैत्यमस्तकात् ४७ ॥ भृंगी तु ताडयामास पृष्ठे दैत्यं महारुषा । वीरभद्रोऽग्रहीद्भार्यां कचे तस्याथ पश्यतः ४८ ॥ भूतराजो जघानैनं लत्तया वैरभावतः । दुर्गा नेत्रे निमील्यैव नापश्यत्तं तथाविधम् ४९ ॥ निन्दन्ती तस्य कर्माणि पपाल निजमन्दिरम् । आवेशान्सिन्धुदैत्योऽपि वीरभद्रं पदेऽग्रहीत् २.१२२.५० ॥ मुष्टिना नन्दिनं हत्वा शिखामाक्रम्य भृंगिणः । अपातयद् भूमितले भूतराजो मुमूर्छ ह ५१ ॥ मुकुटं मस्तके न्यस्य मुक्ताहारं गले तथा । तुरंगवरमारुह्य शेषानाहूय सैनिकान् ५२ ॥ हनिष्येऽद्य मयूरेशमित्युक्त्वा युयधे पुनः । जगर्ज सहसा दैत्यो गर्जयन्विदिशो दिशः ५३ ॥ गतेषु तेषु वीरेषु चतुर्षु गणनायकम् । वदत्सु दैत्यसेनायां सर्वेषां नाशनं कृतम् ५४ ॥ आनीतः सिन्धुदैत्योऽपि रणभूमिं गणेश्वर । अल्पसेनाचरैर्युक्तं मोचयैनं भवार्णवात् ५५ ॥ वयमेव हनिष्यामो नाज्ञासीत्तव विघ्नराट् ५६ (५५६२) ॥

adhyāya 122 prāraṃbha :- ka uvāca | siṃhāsanasthe deveśa mayūreśe gaṇairvṛte | gautamādyā munigaṇāḥ praśaśaṃsurguṇeśvaram 1 || ṛṣaya ūcuḥ | yena śakro jitaḥ saṃkhye nāgaiḥ śeṣo dharātale | tasya kā gaṇanānyeṣāṃ so'pi yuddha jitastvayā 2 || rakṣitā bahavastasmātsindhorduṣṭātsureśvara | gaṇānāṃ sarvalokānāmanyathā jīvanaṃ katham 3 || ka uvāca | itthaṃ teṣu vadatveva tatkīrtiṃ girijā yayau | āliṃgya prāha putraṃ sā śrānto'si yuddhalālasaḥ 4 || tataḥ śīghraṃ samāyāto bhargo devaṃ sa sasvaje | uvācendrādibhirdevairasādhyaṃ kṛtavānasi 5 || parabrahmasvarūpasya carācaragurorapi | sarvajñasya dharābhāroddharaṇe niratasya te 6 || mahimānaṃ svarūpāṇi brahmādyā na viduḥ surāḥ | gautamādyāśca munayaḥ śaktiḥ kā tatra no bhavet 7 || ka uvāca | itthaṃ vadati deveśe śive'tha pārvatī jagau | nārado munivaryo'sau mātaḥ śaṇu vaco mama 8 || bahavo vāsarā jātā atra sthāne kadā śive | mokṣameṣyati daityo'sau sindhurnaṣṭatamo'naghe 9 || kadā vivāho bhavitā mayūreśasya suvrate | vāsavādyā jitā yena nāśaṃ sa kathameṣyati 2.122.10 || ājñāṃ dehi gamiṣyāmaḥ punareṣyāma satvaram | kadā syuḥ sindhudaityātte devāśca muktabandhanāḥ 11 || daityasya maraṇaṃ mātarasādhyaṃ dṛśyate mayā | ka uvāca | surarṣervākyamākarṇya procustaṃ te gaṇāstadā 12 || ṣaḍānanādayo vīrā nāradaṃ devadarśanam | uddīpayantaṃ taṃ devaṃ mayūreśaṃ sureśvaram 13 || āścaryaṃ nāradamune sarvajñasyāpi te'nagha | etadarthaṃ samāyāto nijadhāmno bhuvaṃ vibhuḥ 14 || avāptasakalārtho'sau mayūreśo'khilārthakṛt | aguṇasya guṇeśasya guṇakṣobhavidhāyinaḥ 15 || svarūpaṃ kiṃ na jānāsi brahmādyairanirūpitam | mayūreśasya vīryaṃ ca bhūbhārottāraṇaiṣiṇaḥ 16 || indrādyavadhyānasurānnighnato balaśālinaḥ | anantakoṭibrahmāṇḍanāyakasyākhilātmanaḥ 17 || utpattisthitisaṃhārakāriṇo jagatāmapi | ka uvāca | iti tadbhāratīṃ śrutvā punaḥ provāca nāradaḥ 18 || yadā drakṣyāmi taṃ daityaṃ nihataṃ muktimāgatam | tadā sarvaṃ vacaḥ satyaṃ manye'haṃ nānyathā kvacit 19 || niśamyetthaṃ vacastasya cukrodha sa mayūrarāṭ | jagarja krodhadīpto'sau nādayanbhuvanatrayam 2.122.20 || dahanniva trilokīṃ sa śīrṇayanpṛthivīmapi | meghagambhīrayā vācā babhāṇa taṃ muni tadā 21 || mayūreśa uvāca | mānyo'si brahmaputratvātsarvajñatvānmunīśvara | atastvāṃ prabravīmyadya maryādāṃ paripālayan 22 || tava prasādādbrahmāṇḍaṃ prāśayiṣye'ntakaṃ kṣaṇāt | bhūgolaṃ nyubjatāṃ neṣye śoṣayiṣye'mbudhīnapi 23 || cālayiṣye tathā meruṃ mune niśvāsavāyunā | śṛṇu nārada satyāṃ me pratijñāmadya sarvaga 24 || haniṣye sindhudaityaṃ taṃ nātra kāryā vicāraṇā | ka uvāca ||| ityuktvā prayayau yoddhuṃ baryā |rūḍho vināyakaḥ 25 || āhatustaṃ tadā nandī bhṛṃga caubhau vināyakam | āvāṃ yuddhaṃ kariṣyāvo paśya nau raṇakauśalam 26 || ityuktvā vāyuvegena gatau tau gaṇḍakīṃ purīm | vīrabhadro bhūtarājo yayau śrutvā tayorgatim 27 || tadā cakampe dharaṇī śeṣo vihvalatāṃ yayau| dadṛśuste ca catvāro durgaṃ durgaṃ sureśvaraiḥ 28 || paryaṃke sukhamāsīnaṃ sindhuṃ cārā nyavedayan | catvāraḥ parvatākārā garjayanto diśo nabhaḥ 29 || vīrāstava purīṃ yātāḥ kiṃ sthito'si mahāsura | śrutvetthaṃ vacanaṃ sindhurmagnaścintārṇave kṣaṇāt | durgāpi cintayāviṣṭā sā so'pi śyāmatāmiyāt 2.122.30 || adhomukhatayā cobhau duḥkhaṃ prāpaturaṃjasā | durgā proce mahārāja mayoktaṃ na kṛtaṃ tvayā 31 || tasyedaṃ hi phalaṃ prāptamidānīṃ kiṃ nu cintayā| evaṃ vadati sā vākyaṃ tāvatte vīrasattamāḥ 32 || nānāścaryayutaṃ nānāratnakāṃcananirmitam | anekaśikharaṃ tasya sabhāmaṇḍapamāyayuḥ 33 || uḍḍīya sahasā bhṛṃgī tasthau kruddhastu maṇḍape | babhaṃja maṇḍapaṃ sadyaḥ sa balena mahābalaḥ 34 || aṃgaṇe tasya khaṇḍāni patitāni samantataḥ | tattastrayo'pi te vīrā bhṛṃgiṇaṃ samupāgataḥ 35 || yuddhāveśāruṇamukhāḥ sasainyaṃ taṃ grasiṣṇavaḥ | dṛṣṭvā tatkarma teṣāṃ tu sindhusenā yayau puraḥ 36 || khaḍgacarmadhanurbāṇakuntamudgaradhāriṇī | ghnantu ghnantu mahāvegāṃścaturo vīrapuṃgavān 37 || ityuktvā caturo hantumāgatā daityasainikāḥ | asaṃkhyātāścatubhistairyuyudhurjātasaṃbhramāḥ 38 || hanmi tvāṃ jahi mahyaṃ cetyatra kolāhalo'bhavat | tato'bhūttumulaṃ yuddhaṃ caturbhirdaityasenayā 39 || rajondhakāre śastrāṇāṃ prakāśenāvalokayan | śatakoṭi hatā daityāścaturbhiḥ saṃyuge tadā 2.122.40 || asaṃkhyātānmahāvīrānpothayāmāsurojasā | gṛhītvā pādayoste tānbhrāmayitvā punaḥ punaḥ 41 || nabho'kṣipanmahāvīrāste bhūmau śatadhā'patana | śarairastraiśca śastraiśca pādena karaghātataḥ 42 || nāśitā sarvasenā sā daiteyī raṇamaṇḍale | tataste tadgṛhaṃ gatvā sindhuṃ paryaṅkasaṃsthitam 43 || raṇastambhaṃ samāninyurdhṛtvā keśeṣu vegataḥ | tataḥ sindhurmahāstraiḥ sa cakre yuddhaṃ tu taiḥ saha 44 || vyasṛjatpannagāstraṃ sa bhujagairveṣṭitāstrayaḥ | garuḍāstraṃ ca sahasā bhṛṃgiṇā'moci tatkṣaṇāt 45 || agnyastre mocite tena parjanyāstraṃ ca so'sṛjat | vāyvastre mocite tena parvatāstraṃ ca te'sṛjan 46 || tataste mallayuddhena yodhayāmāsurādarāt | nandī tu pātayāmāsa mukuṭaṃ daityamastakāt 47 || bhṛṃgī tu tāḍayāmāsa pṛṣṭhe daityaṃ mahāruṣā | vīrabhadro'grahīdbhāryāṃ kace tasyātha paśyataḥ 48 || bhūtarājo jaghānainaṃ lattayā vairabhāvataḥ | durgā netre nimīlyaiva nāpaśyattaṃ tathāvidham 49 || nindantī tasya karmāṇi papāla nijamandiram | āveśānsindhudaityo'pi vīrabhadraṃ pade'grahīt 2.122.50 || muṣṭinā nandinaṃ hatvā śikhāmākramya bhṛṃgiṇaḥ | apātayad bhūmitale bhūtarājo mumūrcha ha 51 || mukuṭaṃ mastake nyasya muktāhāraṃ gale tathā | turaṃgavaramāruhya śeṣānāhūya sainikān 52 || haniṣye'dya mayūreśamityuktvā yuyadhe punaḥ | jagarja sahasā daityo garjayanvidiśo diśaḥ 53 || gateṣu teṣu vīreṣu caturṣu gaṇanāyakam | vadatsu daityasenāyāṃ sarveṣāṃ nāśanaṃ kṛtam 54 || ānītaḥ sindhudaityo'pi raṇabhūmiṃ gaṇeśvara | alpasenācarairyuktaṃ mocayainaṃ bhavārṇavāt 55 || vayameva haniṣyāmo nājñāsīttava vighnarāṭ 56 (5562) ||

GnP 2 121.123

अध्याय १२३ प्रारंभ :- क उवाच । आगतं सिन्धुमाकर्ण्य जहृषे स मयूरराट् । नीलकण्ठं समारुहय ययौ युद्धाय सत्वरः १ ॥ चतुर्भिरायुधैः सर्वा भासन्विदिशो दिशः । कल्पान्तमेघसदृशनादेन नादयन्नभः २ ॥ ददर्श पुरतः सिन्धुं युद्धाय कृतनिश्चयम् । सोऽप्येनं समरे दृष्ट्वा पश्यति स्म पुनः पुनः ३ ॥ यथा सिंहं नागराजो गरुडं चाथ वायुभुक् । मधुकैटभौ यथा विष्णुं त्रिपुरो वा शिवापतिम् ४ ॥ शुम्भो वापि निशुम्भो वा जगदम्बां महाबलाम् । ततो युद्धं प्रकुर्वाते नानाशस्त्रैः परस्परम् ५ ॥ जपाकुसुमसंकाशौ देहौ जातौ तदा तयोः । ददाह पृथिवीं साद्रिं शस्त्रसंघदृजोऽनलः ६ ॥ चकम्पे पृथिवी सर्वा साब्धिद्वीपा सपर्वता। बाणमादाय सिन्धुः स वह्न्यास्त्रेण निमन्त्र्य च ७ ॥ ससर्ज दग्धुं तं देवं मयूरेशं रणांगणे । स दहन्देवसेनां तां दशदिक्षु ससर्प ह ८॥ ततः पाशं मयूरेशो मेघास्त्रेण सुयोज्य च । न्यक्षिपद्दैत्यसेनायां कम्पयन्भुवनत्रयम् ९ ॥ अशमच्च ततो वह्निर्जलधाराभिवृष्टिभिः। प्रभूतेनाथ तमसा दिशो व्याप्ता दशापि च २.१२३.१० ॥ विशीर्णाः पर्वतास्ताभिः पतिता वृक्षसंचयाः । अयं कि प्रलयः प्राप्त इत्यशोचत्स दैत्यराट् ११ ॥ पवनास्त्रेण तान्मेघांस्तदा सिन्धुर्न्यवादयत् । स वायुः कम्पयामास गगनं च दिशो दश १२ ॥ ततो देवोऽमन्त्रयत्स कमलं निजहस्तके । पर्वतास्त्रेण सहसा तत्याज दैत्यपुंगवे १३ ॥ उन्मूल्य तद्रुमान्व्योम द्योतयच्च दिशो दश ।॥ अगच्छदैत्यसेनायां प्रासुवत्पर्वतान्बहून् १४ ॥ असंख्यातैर्गिरिवरैश्छादितं पृथिवीतलम् । न स्थातुमवकाशोऽभून्न च गन्तुमथापि च १५ ॥ पवनं कुण्ठितं दृष्टवा पर्वतान्सर्वतोऽपि च। वज्रास्त्रं प्रेरयामास ततो वज्राणि निर्ययुः १६ ॥ असंख्यातैश्च वज्रैश्च पर्वताश्चूर्णितास्तदा । ततोंऽकुशं मयूरेशो वज्रास्त्रेण न्यमन्त्रयत १७ ॥ ससर्ज तेषु वज्रेषु वज्रयुद्धमभूत्तदा । तच्छब्देन चकम्पे भूः पातालानि दिशो नभः १८ ॥ न्यपदद्वज्रघातेन वह्निर्लोकान्ददाह सः । परस्परं निरस्तानि वज्राण्यन्तर्दधुस्तदा १९ ॥ ततोऽवदन्महादैत्योऽमात्यान्प्रति महारुषा। किमनेन प्रयोगेण भस्म कुर्या क्षणादमुम् २.१२३.२० ॥ शिवबालं शिवास्तन्यपानदक्षं शिवोचितम । इत्युक्त्वाऽभिद्रवद्दैत्यो हंतुं तं स गुणेश्वरम् २१ ॥ दधार तं निरीक्ष्यैवमायान्तं दैत्यपुंगवम । विराड्रूपो मयूरेशो बिभेद सहसा नभः २२ ॥ चरणाक्रान्त पातालः श्रोत्रव्याप्त दिगन्तरः २३ ॥ सहस्रपादं सहसा निरीक्ष्य सहस्रनेत्रं च सहस्रशीर्षम् । खं रोदसी व्याप्य च तिष्ठमानं सिन्धुर्मुमूर्छाथापतच्च भूमौ २४ ॥ आच्छादयन्तं हस्तेन व्योम सवै सुरेश्वरम् । सावधानमनाः किंचित्सस्मार रविजं वरम २५ ॥ सिन्धुरुवाच । रविणा पूर्वमुक्तोऽहं वरदाने महौजसा । आच्छादयेद्यो गगनमेकहस्तेन रेऽसुर २६ ॥ स ते मुक्तिपदं सद्यो नेष्यते बहुकालतः। अतोनेन रणेनालं यद्भाव्यं तद्भविष्यति २७ ॥ पुनर्निरीक्ष्यमाणोऽसौ ह्रस्वकायं ददर्श तम । षड्भुजं तु मयूरेशं परं विस्मयमाययौ २८ ॥ ततोऽवरुह्य देवेशो मयूरेशः शिखण्डिनः । उपस्पृश्य जलं शुद्धं जजाप परमं मनुम २९ ॥ परशुं मन्त्रयामास महोव्याप्तं दिगन्तरम्। लक्षीकृत्य रिपोर्नाभिं सुधामन्त्रेण संयुतम् २.१२३.३० ॥ स्फोटयन्निव ब्रह्माण्डं क्रोधरक्तलोचनः । ज्वालामालाकुलं तं स मुमोच गिरिजासुतः ३१ ॥ स मोच्यमानो गगनं नादयन्विदिशो दिशः । भासयन्महसा पृथ्वीं सपर्वतवनाकराम् ३२ ॥ दृष्ट्वा दैत्यः समायान्तं परशुं कालसन्निभम् । शीघ्रं चक्रे धनुर्घोरं शरं यावद्धि योज्यते ३३ ॥ तावत्स बिभिदे नाभिममृताभियुतं लघु । अमृते निःसृते दैत्यो वाताहत इव द्रुमः ३४ ॥ पपात सहसा भूमौ वज्राहत इवाचलः । प्रसार्य वक्त्रं रुधिरं वमन्प्राणान्विसृज्य सः ३५॥ मयूरेशप्रतापेन मुक्तिं प्राप सुदुर्लभाम् । पश्यतां सर्वलोकानां तदद्भुतमिवाभवत् ३६ ॥ अवतेरुर्विमानानि युद्धं द्रष्टुं स्थितानि ह । पपात पुष्पवृष्टिश्च शनैर्मेघा जगर्जिरे ३७ ॥ अशीशमद्रजो भौमं ववौ वातः सुखावहः । प्रसेदुश्च दिशः सर्वा गन्धर्वा मधुरं जगुः ३८ ॥ ननृतुश्चाप्सरः सङघास्तुष्टवुर्मुनिदेवताः । षडाननादयो वीरा मयूरेशं मुदा युताः ३९ ॥ सर्वे ऊचुः । परब्रह्मरूपं चिदानन्दरूपं सदानन्दरूपं सुरेशं परेशम् । गुणाब्धिं गुणेशं गुणातीतमीशं मयूरेशमाद्यं नताः स्मो नताः स्मः २.१२३.४० ॥ जगद्वन्द्यमेकं परोंकारमेकं गुणानां परंकारणं निर्विकल्पम् । जगत्पालकं हारकं तारकं तं मयूरेशमाद्यं नताः स्मो नताः स्मः ४१ ॥ महादेवसूनुं महादैत्यनाशं महापूरुषं सर्वदा विघ्ननाशम् । सदा भक्तपोषं परं ज्ञानकोशं मयूरे० ४२ ॥ अनादिं गुणादिं सुरादिं शिवाया महातोषदं सर्वदा सर्ववन्द्यम् । सुरार्यन्तकं भुक्तिमुक्तिप्रदं तं मयूरे०, ४३ ॥ परं मायिनं मायिनामप्यगम्यं मुनिध्येयमाकाशकल्पं जनेशम् । असंख्यावतारं निजाज्ञाननाशं मयूरेशमा० ४४ ॥ अनेकक्रियाकारणं श्रुत्यगम्यं त्रयीबोधितानेककर्मादिबीजम् । क्रियासिद्धिहेतुं सुरेन्द्रादिसेव्यं मयूरे० ४५ ॥ महाकालरूपं निमेषादिरूपं कलाकल्परूपं सदागम्यरूपम् । जनज्ञानहेतुं नृणां सिद्धिदं तं मयू० ४६ ॥ महेशादिदेवैः सदा सेव्यपादं सदा रक्षकं योगिनां चित्स्वरूपम् । सदाकामरूपं कृपाम्भोनिधिं तं मयू० ४७ ॥ सदा भक्तानां त्वं प्रसभपरमानन्दसुखदो यतस्त्वं लोकानां परमकरुणामाशु तनुषे । षडूर्मीणां वेगं सुरवर सदा नाशय विभो ततोऽ मुक्तिः श्लाघ्या तव भजनतोऽनन्तसुखदात् ४८ ॥ किमस्माभिः स्तोत्रं गजवदन ते शक्यमतुलं विधातुं वा रम्यं गुणनिधिरसि प्रेम जगताम् । न चास्माकं शक्तिस्तव गुणगणं वर्णितमहो त्वदीयोऽयं वारां निधिरिव जगत्सर्जनविधिः ४९ ॥ क उवाच । एवं स्तुत्वा पुनस्तेऽमुं प्रार्थयामासुरादरात् । यदुक्तं ते मयूरेश तत्कृतं परमं वचः२.१२३.५०॥ सर्वेषां सुरसङ्घानामवघ्योऽयं हतोऽसुरः।॥ ततोऽगात्पार्वती तत्र जहृषे चालिलिंग तम् ५१ ॥ शिवोऽपि प्रययौ तत्र समालिंग्य तमब्रवीत् । सम्यक्कृतं त्वया वत्स त्रैलोक्यं हर्ष निर्भरम् ५२ । सिन्धोर्वधः सर्वसुरैरसाध्यो न च ते श्रमः । पराक्रमवतः सर्वलोकरक्षारतस्य च ५३ ॥ चतुर्वेदानिरुप्यस्य सर्वविद्यानिधेरपि । एवमुक्त्वा गतास्ते तु सर्वे स्वस्थानमादृताः ५४ ॥ मयूरेशं नमस्कृत्य ततो देवाब्रुवंश्च तम् । इदं यः पठते स्तोत्रं स कामॉल्लभतेऽखिलान् ५५ ॥ सहस्रावर्तनात्कारागृहस्थं मोचयेज्जनम् । अयुतावर्तनान्मर्त्योऽसाध्यं यत्साधयेत्क्षणात् ५६ ॥ सर्वत्र जयमाप्नोति श्रियं परमदुर्लभाम् । पुत्रवान्धनवांश्चैव वशतामखिलं नयेत् ५७ ॥ क उवाच । एवमुक्त्वा ह्यनुज्ञाताः साध्वित्युक्त्वा ययुः सुराः । मयूरेशो गणैर्युक्तः स्वधाम प्रत्यपद्यत ५८ (५६२०) ॥

adhyāya 123 prāraṃbha :- ka uvāca | āgataṃ sindhumākarṇya jahṛṣe sa mayūrarāṭ | nīlakaṇṭhaṃ samāruhaya yayau yuddhāya satvaraḥ 1 || caturbhirāyudhaiḥ sarvā bhāsanvidiśo diśaḥ | kalpāntameghasadṛśanādena nādayannabhaḥ 2 || dadarśa purataḥ sindhuṃ yuddhāya kṛtaniścayam | so'pyenaṃ samare dṛṣṭvā paśyati sma punaḥ punaḥ 3 || yathā siṃhaṃ nāgarājo garuḍaṃ cātha vāyubhuk | madhukaiṭabhau yathā viṣṇuṃ tripuro vā śivāpatim 4 || śumbho vāpi niśumbho vā jagadambāṃ mahābalām | tato yuddhaṃ prakurvāte nānāśastraiḥ parasparam 5 || japākusumasaṃkāśau dehau jātau tadā tayoḥ | dadāha pṛthivīṃ sādriṃ śastrasaṃghadṛjo'nalaḥ 6 || cakampe pṛthivī sarvā sābdhidvīpā saparvatā| bāṇamādāya sindhuḥ sa vahnyāstreṇa nimantrya ca 7 || sasarja dagdhuṃ taṃ devaṃ mayūreśaṃ raṇāṃgaṇe | sa dahandevasenāṃ tāṃ daśadikṣu sasarpa ha 8|| tataḥ pāśaṃ mayūreśo meghāstreṇa suyojya ca | nyakṣipaddaityasenāyāṃ kampayanbhuvanatrayam 9 || aśamacca tato vahnirjaladhārābhivṛṣṭibhiḥ| prabhūtenātha tamasā diśo vyāptā daśāpi ca 2.123.10 || viśīrṇāḥ parvatāstābhiḥ patitā vṛkṣasaṃcayāḥ | ayaṃ ki pralayaḥ prāpta ityaśocatsa daityarāṭ 11 || pavanāstreṇa tānmeghāṃstadā sindhurnyavādayat | sa vāyuḥ kampayāmāsa gaganaṃ ca diśo daśa 12 || tato devo'mantrayatsa kamalaṃ nijahastake | parvatāstreṇa sahasā tatyāja daityapuṃgave 13 || unmūlya tadrumānvyoma dyotayacca diśo daśa ||| agacchadaityasenāyāṃ prāsuvatparvatānbahūn 14 || asaṃkhyātairgirivaraiśchāditaṃ pṛthivītalam | na sthātumavakāśo'bhūnna ca gantumathāpi ca 15 || pavanaṃ kuṇṭhitaṃ dṛṣṭavā parvatānsarvato'pi ca| vajrāstraṃ prerayāmāsa tato vajrāṇi niryayuḥ 16 || asaṃkhyātaiśca vajraiśca parvatāścūrṇitāstadā | tatoṃ'kuśaṃ mayūreśo vajrāstreṇa nyamantrayata 17 || sasarja teṣu vajreṣu vajrayuddhamabhūttadā | tacchabdena cakampe bhūḥ pātālāni diśo nabhaḥ 18 || nyapadadvajraghātena vahnirlokāndadāha saḥ | parasparaṃ nirastāni vajrāṇyantardadhustadā 19 || tato'vadanmahādaityo'mātyānprati mahāruṣā| kimanena prayogeṇa bhasma kuryā kṣaṇādamum 2.123.20 || śivabālaṃ śivāstanyapānadakṣaṃ śivocitama | ityuktvā'bhidravaddaityo haṃtuṃ taṃ sa guṇeśvaram 21 || dadhāra taṃ nirīkṣyaivamāyāntaṃ daityapuṃgavama | virāḍrūpo mayūreśo bibheda sahasā nabhaḥ 22 || caraṇākrānta pātālaḥ śrotravyāpta digantaraḥ 23 || sahasrapādaṃ sahasā nirīkṣya sahasranetraṃ ca sahasraśīrṣam | khaṃ rodasī vyāpya ca tiṣṭhamānaṃ sindhurmumūrchāthāpatacca bhūmau 24 || ācchādayantaṃ hastena vyoma savai sureśvaram | sāvadhānamanāḥ kiṃcitsasmāra ravijaṃ varama 25 || sindhuruvāca | raviṇā pūrvamukto'haṃ varadāne mahaujasā | ācchādayedyo gaganamekahastena re'sura 26 || sa te muktipadaṃ sadyo neṣyate bahukālataḥ| atonena raṇenālaṃ yadbhāvyaṃ tadbhaviṣyati 27 || punarnirīkṣyamāṇo'sau hrasvakāyaṃ dadarśa tama | ṣaḍbhujaṃ tu mayūreśaṃ paraṃ vismayamāyayau 28 || tato'varuhya deveśo mayūreśaḥ śikhaṇḍinaḥ | upaspṛśya jalaṃ śuddhaṃ jajāpa paramaṃ manuma 29 || paraśuṃ mantrayāmāsa mahovyāptaṃ digantaram| lakṣīkṛtya ripornābhiṃ sudhāmantreṇa saṃyutam 2.123.30 || sphoṭayanniva brahmāṇḍaṃ krodharaktalocanaḥ | jvālāmālākulaṃ taṃ sa mumoca girijāsutaḥ 31 || sa mocyamāno gaganaṃ nādayanvidiśo diśaḥ | bhāsayanmahasā pṛthvīṃ saparvatavanākarām 32 || dṛṣṭvā daityaḥ samāyāntaṃ paraśuṃ kālasannibham | śīghraṃ cakre dhanurghoraṃ śaraṃ yāvaddhi yojyate 33 || tāvatsa bibhide nābhimamṛtābhiyutaṃ laghu | amṛte niḥsṛte daityo vātāhata iva drumaḥ 34 || papāta sahasā bhūmau vajrāhata ivācalaḥ | prasārya vaktraṃ rudhiraṃ vamanprāṇānvisṛjya saḥ 35|| mayūreśapratāpena muktiṃ prāpa sudurlabhām | paśyatāṃ sarvalokānāṃ tadadbhutamivābhavat 36 || avaterurvimānāni yuddhaṃ draṣṭuṃ sthitāni ha | papāta puṣpavṛṣṭiśca śanairmeghā jagarjire 37 || aśīśamadrajo bhaumaṃ vavau vātaḥ sukhāvahaḥ | praseduśca diśaḥ sarvā gandharvā madhuraṃ jaguḥ 38 || nanṛtuścāpsaraḥ saṅaghāstuṣṭavurmunidevatāḥ | ṣaḍānanādayo vīrā mayūreśaṃ mudā yutāḥ 39 || sarve ūcuḥ | parabrahmarūpaṃ cidānandarūpaṃ sadānandarūpaṃ sureśaṃ pareśam | guṇābdhiṃ guṇeśaṃ guṇātītamīśaṃ mayūreśamādyaṃ natāḥ smo natāḥ smaḥ 2.123.40 || jagadvandyamekaṃ paroṃkāramekaṃ guṇānāṃ paraṃkāraṇaṃ nirvikalpam | jagatpālakaṃ hārakaṃ tārakaṃ taṃ mayūreśamādyaṃ natāḥ smo natāḥ smaḥ 41 || mahādevasūnuṃ mahādaityanāśaṃ mahāpūruṣaṃ sarvadā vighnanāśam | sadā bhaktapoṣaṃ paraṃ jñānakośaṃ mayūre0 42 || anādiṃ guṇādiṃ surādiṃ śivāyā mahātoṣadaṃ sarvadā sarvavandyam | surāryantakaṃ bhuktimuktipradaṃ taṃ mayūre0, 43 || paraṃ māyinaṃ māyināmapyagamyaṃ munidhyeyamākāśakalpaṃ janeśam | asaṃkhyāvatāraṃ nijājñānanāśaṃ mayūreśamā0 44 || anekakriyākāraṇaṃ śrutyagamyaṃ trayībodhitānekakarmādibījam | kriyāsiddhihetuṃ surendrādisevyaṃ mayūre0 45 || mahākālarūpaṃ nimeṣādirūpaṃ kalākalparūpaṃ sadāgamyarūpam | janajñānahetuṃ nṛṇāṃ siddhidaṃ taṃ mayū0 46 || maheśādidevaiḥ sadā sevyapādaṃ sadā rakṣakaṃ yogināṃ citsvarūpam | sadākāmarūpaṃ kṛpāmbhonidhiṃ taṃ mayū0 47 || sadā bhaktānāṃ tvaṃ prasabhaparamānandasukhado yatastvaṃ lokānāṃ paramakaruṇāmāśu tanuṣe | ṣaḍūrmīṇāṃ vegaṃ suravara sadā nāśaya vibho tato' muktiḥ ślāghyā tava bhajanato'nantasukhadāt 48 || kimasmābhiḥ stotraṃ gajavadana te śakyamatulaṃ vidhātuṃ vā ramyaṃ guṇanidhirasi prema jagatām | na cāsmākaṃ śaktistava guṇagaṇaṃ varṇitamaho tvadīyo'yaṃ vārāṃ nidhiriva jagatsarjanavidhiḥ 49 || ka uvāca | evaṃ stutvā punaste'muṃ prārthayāmāsurādarāt | yaduktaṃ te mayūreśa tatkṛtaṃ paramaṃ vacaḥ2.123.50|| sarveṣāṃ surasaṅghānāmavaghyo'yaṃ hato'suraḥ||| tato'gātpārvatī tatra jahṛṣe cāliliṃga tam 51 || śivo'pi prayayau tatra samāliṃgya tamabravīt | samyakkṛtaṃ tvayā vatsa trailokyaṃ harṣa nirbharam 52 | sindhorvadhaḥ sarvasurairasādhyo na ca te śramaḥ | parākramavataḥ sarvalokarakṣāratasya ca 53 || caturvedānirupyasya sarvavidyānidherapi | evamuktvā gatāste tu sarve svasthānamādṛtāḥ 54 || mayūreśaṃ namaskṛtya tato devābruvaṃśca tam | idaṃ yaḥ paṭhate stotraṃ sa kāmaॉllabhate'khilān 55 || sahasrāvartanātkārāgṛhasthaṃ mocayejjanam | ayutāvartanānmartyo'sādhyaṃ yatsādhayetkṣaṇāt 56 || sarvatra jayamāpnoti śriyaṃ paramadurlabhām | putravāndhanavāṃścaiva vaśatāmakhilaṃ nayet 57 || ka uvāca | evamuktvā hyanujñātāḥ sādhvityuktvā yayuḥ surāḥ | mayūreśo gaṇairyuktaḥ svadhāma pratyapadyata 58 (5620) ||