Ganesha Purana — Kridakhanda — Chapter 104

GnP 2 104.2

क उवाच । अहं प्रयातस्तं द्रष्टुं गुप्तरूपो द्विजोत्तम । अदर्श तत्र तं देवमुमया सहितं प्रभुम् १ स्नात्वासीनं जपन्तं च परंब्रह्मसनातनम् । अहं तमस्तुवं देवं मयूरेश्वरसंज्ञकम्

ka uvāca | ahaṃ prayātastaṃ draṣṭuṃ guptarūpo dvijottama | adarśa tatra taṃ devamumayā sahitaṃ prabhum 1 snātvāsīnaṃ japantaṃ ca paraṃbrahmasanātanam | ahaṃ tamastuvaṃ devaṃ mayūreśvarasaṃjñakam

Kaḥ said: (1) I went, in hidden form, to see him, O best of brahmins. There I saw that God, the Lord, together with Umā — bathed, seated, murmuring (prayer), the eternal supreme Brahman. And I praised that God named Mayūreśvara.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

GnP 2 104.58

अध्याय १०५ प्रारंभ – क उवाच । ततो भाद्रचतुर्थ्यां तु ते सर्वे मुनिबालकाः । मृदमाहर्तुमायाता विमलां तामथानयन् १ स्वस्वबुद्ध्या विधायाशु मूर्तीर्नानाविधाः शुभाः । सिंहारूढा मयूरस्थाः काश्चिन्मूषकसंस्थिताः २ नानायुधधरा नानादिव्यालंकारसंयुताः । चतुर्भुजा गणेशस्य दिव्यगन्धाम्बराः शुभाः ३ भक्त्या परमयाऽपूजन्नुपचारैः पृथक्पृथक्। मण्डपे ताः प्रतिष्ठाप्य पुष्पादर्शप्रभायुजि ४ पद्मपुष्पयुता माला ददुस्ताः सुमनोहराः । वाद्यत्सु तूर्यघोषेषु नगरी हर्षमाप सा ५ गौरी तस्यां जन्मतिथौ द्वादशाब्दिकमर्भकम् । स्नापयामास च ददौ वायनानि सुवासिनीः ६ संपूज्य विधिवद्भक्त्या हरिद्राकुंकुमादिभिः । एतस्मिन्नन्तरे दैत्यो विश्वदेव इति श्रुतः ७ भगवद्रूपमास्थाय श्रीमुद्रांकितमाययौ । शंखचक्र गदापद्मवनमालालसत्तनुः ८ तुलसीदामरुचिरो दिव्यवस्त्रानुलेपनः । कमण्डलु वारिपूर्णं वेणुदण्डं दधत्करे ९ गौरी तमतिथिं द्वारि तिष्ठन्तं प्राह भक्तितः । कुत आगम्यते ब्रह्मंस्तुष्टाऽहं तव तेजसा २.१०५.१० इत्युक्तः प्राह तां विप्रः श्रुतवानस्मि यत्पुरा । तद्दृष्ट्वा नयनाभ्यां ते परितुष्टं मनो मम ११ क्षुधया पीडितश्चाहं भवतीगृहमागतः । पार्वत्युवाच । आस्यतां भुज्यतां स्वस्थं स च तत्रासने स्थितः १२ आसीनस्य मयूरेशो विष्टरेऽक्षालयत्तदा । चरणौ तत्तीर्थजलैः सिषेच सर्वतोऽमलैः १३ संपूज्य भोजयामास पक्वान्नैः पायसैरपि। अपोशानकरस्तूष्णीमासीच्चिन्तातुरो द्विजः १४ उमोवाच द्विजं पश्चाद्भुज्यतां भुज्यतामिति । यदि नान्नं मनोयोग्यं तदा दास्येऽतिवाञ्छितम् । वद तच्छीघ्रमान्येष्ये शंकरस्य प्रभौवतः १५ द्विज उवाच । क्षीरार्णवस्थितं देवं दृष्ट्वा नित्यं भुनज्म्यहम्। जलं पिबामि तच्चाद्य विस्मृतं मोहतो मया १६ उमोवाच । पूर्वमेव कथं नोक्तो नियमस्ते द्विजोत्तम । पात्रादुत्थाय गन्तासि कथं सत्त्वविलुम्पक १७ शंकरः क्षोभमापन्नो न जाने किं करिष्यति १८ मयूरेशोऽब्रवीत्तत्र यदि भावो दृढो हृदि । तदात्रैव भवेत्पद्मनाभेर्दर्शनमाशु ते १९ प्रायोऽभाग्य महद्दृष्टं यत्पक्वान्नं च पायसम् । त्यक्त्वा व्रजसि कुत्र त्वं मूढभावेन वा द्विज २.१०५.२० बहुजन्मतपोभिर्यत्कटाक्षो भुवि लभ्यते । तया ते परिविष्टान्न कथं त्यजसि सुव्रत २१ ब्रह्मादीनां न गम्या या दृष्टा साक्षात्त्वया शिवा । सर्वलोकस्य जननी सर्वयोषिद्वरा हि सा २२ सर्वेषामेव देवानां शक्तिः सा परमाद्भुता । तद्दर्शनेन देवस्य विष्णोर्जातं हि दर्शनम् २३ चकोरस्येवाग्निभुजो मिष्टान्नं नैव रोचते । तथा किं ते न रोचेत देवान्नममृतोपमम् । मम वा सर्वरूपस्य दर्शनेऽस्य दृशिर्भवेत् २४ द्विज उवाच । रमापतेरहं दासो न नमस्यामि किंचन । यदि त्वं सर्वरूपोऽसि यदि सामर्थ्यमस्ति ते २५ तदा दर्शय विश्वेशं नारायणमनामयम् । एवं बुद्ध्वा दृढं तस्य निश्चयं स मयूरराट् २६ अन्तर्धाय प्रादुरासीन्नारायणस्वरूपवान् । पीताम्बरः शंखचक्रगदापद्मधरो विभुः २७ नानालंकाररुचिरः सर्वालंकारसुन्दरः । कौस्तुभेन लसद्वक्षा वनमालाविभूषितः २८ शेषशायी महालक्ष्म्या संवाहितपदाम्बुजः । विश्वदेवश्च तं दृष्ट्वा ननाम परिपूज्य च २९ यातस्तन्मयतां भक्त्या विस्मृत्य च शरीरताम् । उवाच च चिदानन्दपरिपूर्णो द्विजोत्तमः २.१०५.३० अद्य धन्यं जनुर्मेऽद्य जीवितं च सुजीवितम् । अद्येयं नगरी धन्या धन्यौ तौ पितरौ मम ३१ मयूरेशोपदेशेन भवान्या दर्शनेन च । परात्परस्य विष्णोस्ते चराचरस्वरूपिणः ३२ लब्धं दर्शनमत्रैव सर्वान्तर्यामिणो विभोः । नारायणोऽपि तं भक्तं बाहुभिः परिषस्वजे ३३ उवाच च प्रसन्नात्मा बाष्पगद्गदया गिरा। मदर्थं त्यक्तवान्भुक्तिं क्षीराब्धेरहमागतः ३४ दृष्ट्वा ते निश्चयं भक्तिं दृढामव्यभिचारिणीम् । भक्तमार्गं प्रसिंचामि मारुतोद्धतकण्टकम् ३५ भक्ततृषानिवृत्त्यर्थं जातोऽहं जलरूपधृक् । नानारूपधरो जातो भक्तानामार्तिनाशनः ३६ यथा भक्तः प्रियो नित्यमिति ते दर्शयाम्यहम् । अभूद्भाद्रचतुर्थ्यां हि मयूरेशमहोत्सवः ३७ मूर्तिं महीमयीं कृत्वा बर्या ।खुसिंहगां पृथक् । नानालंकारशोभाढ्यां नानारंगैः सुशोभिताम् ३८ अनेकैः पूज्य तां सम्यग्बालकैर्मुनिसंचयैः । केचिदग्रे प्रगायन्ति केचिन्नृत्यन्ति भक्तितः ३९ वाचयन्ति पुराणानि प्रदक्षिणपराः परे । एतस्मिन्नन्तरे पौत्रो वसिष्ठस्य महात्मनः २.१०५.४० पराशर इतिख्यात आययौ स्वेच्छया मुनिः । स चतुर्वार्षिको मूर्तिं विदधे भक्तितत्परः ४१ शुष्कपर्णकृतां मालां कृत्वा तस्मै न्यवेदयत् । गन्धबुद्ध्या कर्दमेन तां व्यलेपयदादरात् ४२ मिष्टान्नानि च लड्डूकान्दक्षिणां च फलानि च । न्यवेदयत्तदा पत्रैरनेकैः कर्दमैरपि ४३ षंकल्पं लीलया चक्रं जङ्घावाद्यं शनैः शनैः । मुहूर्तं नर्तनं कृत्वा रुरोद भक्षयेति च ४४ संप्रार्थ्य मूर्तिं बहुधा ततः सा चेतनां ययौ । यद्यत्तेन यदुद्देशात्स्थापितं पुरतोऽभवत् ४५ तत्तथैव च संजातं ततः साऽभक्षयत्तदा । लड्डुकान्मोदकान्नानापक्वान्नं पायसान्वितम् ४६ विश्वदेवश्च तं दृष्ट्वा मिथ्याभूतं यथार्थवत् । मृत्तिकान्नानि सत्यानि सर्वं पुष्पफलादिकम् ४७ सचेतनां च तां मूर्तिं षड्भुजां च पुनः पुनः । व्यलोकयद्विष्णुरूपां चतुर्बाहुविराजिताम् ४८ उवाच सततं देवं किमिदं मृत्तिकाशनम् । मूर्तिरुवाच । भक्त्या यदर्पितं मह्यं सुधारससमं भवेत् ४९ अभक्तार्पितममृतं विषमेव भवेन्मम । क उवाच । एवं तद्वचनं श्रुत्वा विश्वदेवोऽब्रवीत्पुनः २.१०५.५० कस्ते भक्तो मम च तं दर्शयस्व सुरेश्वर । ततस्तस्य करं धृत्वा बहिरायान्मयूरराट् ५१ गृहे गृहे पूज्यमानं देवं तस्मै व्यदर्शयत् । शिखिनं सुसमारूढं मयूरेशमलोकयत् ५२ तत्रापि पर्यपश्यत्स विश्वदेवयुतं च तम् । नायं मम भवत्स्वामीत्येवं बुद्धिं विसृज्य ताम् ५३ गृहे गृहे विश्वदेवो नारायणमलोकयत् । सर्वत्र स ददर्शाथ पूज्यमानं गुणेश्वरम् ५४ क्वापि क्वापि मयूरेशं ददर्श विष्णुरूपिणम् । पुनरालोकयंस्त त्तन्मयूरेशमलोकयत् ५५ भुजं स्वं परिगृह्येव बहिर्यातं स्वलीलया। आक्षिप्य हस्तं स प्रायान्नायं स्वामी ममेति च ५६ अटद्गृहे गृहे सोऽथ पूज्यमानं ददर्श ह । मयूरेशं वाद्यघोषैर्नृत्यगीतैरनेकधा ५७ क्वापि दृष्ट्वा विष्णुरूपं नमस्कर्तुं यथावध। पुनर्मयूरेशरूपं ददर्श स शिखिस्थितम्

adhyāya 105 prāraṃbha – ka uvāca | tato bhādracaturthyāṃ tu te sarve munibālakāḥ | mṛdamāhartumāyātā vimalāṃ tāmathānayan 1 svasvabuddhyā vidhāyāśu mūrtīrnānāvidhāḥ śubhāḥ | siṃhārūḍhā mayūrasthāḥ kāścinmūṣakasaṃsthitāḥ 2 nānāyudhadharā nānādivyālaṃkārasaṃyutāḥ | caturbhujā gaṇeśasya divyagandhāmbarāḥ śubhāḥ 3 bhaktyā paramayā'pūjannupacāraiḥ pṛthakpṛthak| maṇḍape tāḥ pratiṣṭhāpya puṣpādarśaprabhāyuji 4 padmapuṣpayutā mālā dadustāḥ sumanoharāḥ | vādyatsu tūryaghoṣeṣu nagarī harṣamāpa sā 5 gaurī tasyāṃ janmatithau dvādaśābdikamarbhakam | snāpayāmāsa ca dadau vāyanāni suvāsinīḥ 6 saṃpūjya vidhivadbhaktyā haridrākuṃkumādibhiḥ | etasminnantare daityo viśvadeva iti śrutaḥ 7 bhagavadrūpamāsthāya śrīmudrāṃkitamāyayau | śaṃkhacakra gadāpadmavanamālālasattanuḥ 8 tulasīdāmaruciro divyavastrānulepanaḥ | kamaṇḍalu vāripūrṇaṃ veṇudaṇḍaṃ dadhatkare 9 gaurī tamatithiṃ dvāri tiṣṭhantaṃ prāha bhaktitaḥ | kuta āgamyate brahmaṃstuṣṭā'haṃ tava tejasā 2.105.10 ityuktaḥ prāha tāṃ vipraḥ śrutavānasmi yatpurā | taddṛṣṭvā nayanābhyāṃ te parituṣṭaṃ mano mama 11 kṣudhayā pīḍitaścāhaṃ bhavatīgṛhamāgataḥ | pārvatyuvāca | āsyatāṃ bhujyatāṃ svasthaṃ sa ca tatrāsane sthitaḥ 12 āsīnasya mayūreśo viṣṭare'kṣālayattadā | caraṇau tattīrthajalaiḥ siṣeca sarvato'malaiḥ 13 saṃpūjya bhojayāmāsa pakvānnaiḥ pāyasairapi| apośānakarastūṣṇīmāsīccintāturo dvijaḥ 14 umovāca dvijaṃ paścādbhujyatāṃ bhujyatāmiti | yadi nānnaṃ manoyogyaṃ tadā dāsye'tivāñchitam | vada tacchīghramānyeṣye śaṃkarasya prabhauvataḥ 15 dvija uvāca | kṣīrārṇavasthitaṃ devaṃ dṛṣṭvā nityaṃ bhunajmyaham| jalaṃ pibāmi taccādya vismṛtaṃ mohato mayā 16 umovāca | pūrvameva kathaṃ nokto niyamaste dvijottama | pātrādutthāya gantāsi kathaṃ sattvavilumpaka 17 śaṃkaraḥ kṣobhamāpanno na jāne kiṃ kariṣyati 18 mayūreśo'bravīttatra yadi bhāvo dṛḍho hṛdi | tadātraiva bhavetpadmanābherdarśanamāśu te 19 prāyo'bhāgya mahaddṛṣṭaṃ yatpakvānnaṃ ca pāyasam | tyaktvā vrajasi kutra tvaṃ mūḍhabhāvena vā dvija 2.105.20 bahujanmatapobhiryatkaṭākṣo bhuvi labhyate | tayā te pariviṣṭānna kathaṃ tyajasi suvrata 21 brahmādīnāṃ na gamyā yā dṛṣṭā sākṣāttvayā śivā | sarvalokasya jananī sarvayoṣidvarā hi sā 22 sarveṣāmeva devānāṃ śaktiḥ sā paramādbhutā | taddarśanena devasya viṣṇorjātaṃ hi darśanam 23 cakorasyevāgnibhujo miṣṭānnaṃ naiva rocate | tathā kiṃ te na roceta devānnamamṛtopamam | mama vā sarvarūpasya darśane'sya dṛśirbhavet 24 dvija uvāca | ramāpaterahaṃ dāso na namasyāmi kiṃcana | yadi tvaṃ sarvarūpo'si yadi sāmarthyamasti te 25 tadā darśaya viśveśaṃ nārāyaṇamanāmayam | evaṃ buddhvā dṛḍhaṃ tasya niścayaṃ sa mayūrarāṭ 26 antardhāya prādurāsīnnārāyaṇasvarūpavān | pītāmbaraḥ śaṃkhacakragadāpadmadharo vibhuḥ 27 nānālaṃkāraruciraḥ sarvālaṃkārasundaraḥ | kaustubhena lasadvakṣā vanamālāvibhūṣitaḥ 28 śeṣaśāyī mahālakṣmyā saṃvāhitapadāmbujaḥ | viśvadevaśca taṃ dṛṣṭvā nanāma paripūjya ca 29 yātastanmayatāṃ bhaktyā vismṛtya ca śarīratām | uvāca ca cidānandaparipūrṇo dvijottamaḥ 2.105.30 adya dhanyaṃ janurme'dya jīvitaṃ ca sujīvitam | adyeyaṃ nagarī dhanyā dhanyau tau pitarau mama 31 mayūreśopadeśena bhavānyā darśanena ca | parātparasya viṣṇoste carācarasvarūpiṇaḥ 32 labdhaṃ darśanamatraiva sarvāntaryāmiṇo vibhoḥ | nārāyaṇo'pi taṃ bhaktaṃ bāhubhiḥ pariṣasvaje 33 uvāca ca prasannātmā bāṣpagadgadayā girā| madarthaṃ tyaktavānbhuktiṃ kṣīrābdherahamāgataḥ 34 dṛṣṭvā te niścayaṃ bhaktiṃ dṛḍhāmavyabhicāriṇīm | bhaktamārgaṃ prasiṃcāmi mārutoddhatakaṇṭakam 35 bhaktatṛṣānivṛttyarthaṃ jāto'haṃ jalarūpadhṛk | nānārūpadharo jāto bhaktānāmārtināśanaḥ 36 yathā bhaktaḥ priyo nityamiti te darśayāmyaham | abhūdbhādracaturthyāṃ hi mayūreśamahotsavaḥ 37 mūrtiṃ mahīmayīṃ kṛtvā baryā |khusiṃhagāṃ pṛthak | nānālaṃkāraśobhāḍhyāṃ nānāraṃgaiḥ suśobhitām 38 anekaiḥ pūjya tāṃ samyagbālakairmunisaṃcayaiḥ | kecidagre pragāyanti kecinnṛtyanti bhaktitaḥ 39 vācayanti purāṇāni pradakṣiṇaparāḥ pare | etasminnantare pautro vasiṣṭhasya mahātmanaḥ 2.105.40 parāśara itikhyāta āyayau svecchayā muniḥ | sa caturvārṣiko mūrtiṃ vidadhe bhaktitatparaḥ 41 śuṣkaparṇakṛtāṃ mālāṃ kṛtvā tasmai nyavedayat | gandhabuddhyā kardamena tāṃ vyalepayadādarāt 42 miṣṭānnāni ca laḍḍūkāndakṣiṇāṃ ca phalāni ca | nyavedayattadā patrairanekaiḥ kardamairapi 43 ṣaṃkalpaṃ līlayā cakraṃ jaṅghāvādyaṃ śanaiḥ śanaiḥ | muhūrtaṃ nartanaṃ kṛtvā ruroda bhakṣayeti ca 44 saṃprārthya mūrtiṃ bahudhā tataḥ sā cetanāṃ yayau | yadyattena yaduddeśātsthāpitaṃ purato'bhavat 45 tattathaiva ca saṃjātaṃ tataḥ sā'bhakṣayattadā | laḍḍukānmodakānnānāpakvānnaṃ pāyasānvitam 46 viśvadevaśca taṃ dṛṣṭvā mithyābhūtaṃ yathārthavat | mṛttikānnāni satyāni sarvaṃ puṣpaphalādikam 47 sacetanāṃ ca tāṃ mūrtiṃ ṣaḍbhujāṃ ca punaḥ punaḥ | vyalokayadviṣṇurūpāṃ caturbāhuvirājitām 48 uvāca satataṃ devaṃ kimidaṃ mṛttikāśanam | mūrtiruvāca | bhaktyā yadarpitaṃ mahyaṃ sudhārasasamaṃ bhavet 49 abhaktārpitamamṛtaṃ viṣameva bhavenmama | ka uvāca | evaṃ tadvacanaṃ śrutvā viśvadevo'bravītpunaḥ 2.105.50 kaste bhakto mama ca taṃ darśayasva sureśvara | tatastasya karaṃ dhṛtvā bahirāyānmayūrarāṭ 51 gṛhe gṛhe pūjyamānaṃ devaṃ tasmai vyadarśayat | śikhinaṃ susamārūḍhaṃ mayūreśamalokayat 52 tatrāpi paryapaśyatsa viśvadevayutaṃ ca tam | nāyaṃ mama bhavatsvāmītyevaṃ buddhiṃ visṛjya tām 53 gṛhe gṛhe viśvadevo nārāyaṇamalokayat | sarvatra sa dadarśātha pūjyamānaṃ guṇeśvaram 54 kvāpi kvāpi mayūreśaṃ dadarśa viṣṇurūpiṇam | punarālokayaṃsta ttanmayūreśamalokayat 55 bhujaṃ svaṃ parigṛhyeva bahiryātaṃ svalīlayā| ākṣipya hastaṃ sa prāyānnāyaṃ svāmī mameti ca 56 aṭadgṛhe gṛhe so'tha pūjyamānaṃ dadarśa ha | mayūreśaṃ vādyaghoṣairnṛtyagītairanekadhā 57 kvāpi dṛṣṭvā viṣṇurūpaṃ namaskartuṃ yathāvadha| punarmayūreśarūpaṃ dadarśa sa śikhisthitam

GnP 2 104.104

पुराणपुरुषं देवं नानाक्रीडाकरं मुदा । मायाविनं दुर्विभाव्यं मयूरेशं नमाम्यहम् ३ परात्परं चिदानन्दं निर्विकारं हृदिस्थितम् । गुणातीतं गुणमयं मयूरेशं० ४ सृजन्तं पालयन्तं च संहरन्तं निजेच्छया। सर्वविघ्नहरं देवं मयूरेशं०५ इन्द्रादिदेवतावृन्दैरभिष्टुतमहर्निशम् । सदसदव्यक्तमव्यक्तं मयूरेशं० ६ नानादैत्यनिहन्तारं नानारूपाणि बिभ्रतम् । नानायुधधरं भक्त्या म०७ सर्वशक्तिमयं देवं सर्वरुपधरं विभुम् । सर्वविद्याप्रवक्तारं मयूरे० ८ पार्वतीनन्दनं शम्भोरानन्दपरिवर्धनम् । भक्तानन्दकरं नित्यं म० ९ मुनिध्येयं मुनीनुतं मुनिकामप्रपूरकम् । समष्टिव्यष्टिरूपं त्वां म० २.१०४.१० सर्वाज्ञाननिहन्तारं सर्वज्ञानकरं शुचिम्। सत्यज्ञानमयं सत्यं म०११ अनेककोटिब्रह्माण्डनायकं जगदीश्वरम् । अनन्तविभवं विष्णुं ० १२ त्वद्दर्शनेन पूतोऽहं परमानन्दनिर्भरः । आश्चर्यं परमं प्राप्तस्तस्य दैत्यस्य मारणात् १३ येन शक्रोऽन्तको देवा लोकपाला जिता बलात् । सहस्रशतयोधी योऽसंख्यदेहो रणे हतः १४ त्रिधाभूतस्त्रिस्थलेषु पतित: कमलासुरः । तं समापूजयमहं सर्वतीर्थजलैः शुभैः १५ कमण्डलुगतैरेनोनाशकैरभिषेचयम् । दिव्यवस्त्रे दिव्यगन्धं दिव्यपुप्पमयीं शुभाम् १६ वनमालामस्य कण्ठे दत्त्वा नाम व्यधामहम् । वनमालीति लोकेषु विख्यातं सर्वमंगलम् १७ पूजाविधिं समाप्यैनं प्रदक्षिणामथो व्यधाम् । पादाघातेन मे तत्र न्युब्जतां गमितः क्षणात् १८ नानातीर्थजलैर्युक्तः स्थापितो मे कमण्डलुः । यतेऽहं तज्जलं भर्तुं ततो मामब्रवीद्विभुः १९ मयूरेश उवाच । इदं ब्रह्मकृतं स्तोत्रं सर्वपापप्रणाशनम् । सर्वकामप्रदं नृणां सर्वोपद्रवनाशनम् २.१०४.२० कारागृहगतानां च मोचनं दिनसप्तकात् । आधिव्याधिहरं चैव भुक्तिमुक्तिप्रदं विधे २१ स्थिरो भव विरिंचे त्वं नदीयं सर्वपावनी । कमण्डलुभवा नाम्ना ख्याता लोके भविष्यति २२ दर्शनाद्वाचिकं पापं स्पर्शनाच्च मनोमयम् । स्नानाच्च कायिकं सर्वं नाशयिष्याति निम्नगा २३ निरन्तरं सेवनाच्च मोक्षमेषा प्रदास्यति । क उवाच । एवं दत्ते वरे तेन सस्नुस्तत्र मुनीश्वराः २४ सदाराः सपरीवाराः सप्तकोटिगणा अहम् । तपस्तेपुस्तदा तत्र मुनयस्ते मया सह २५ ततोऽहं मायया तस्य मोहितः प्राब्रुवं बहून् । जगत्कर्ता जगद्वन्द्यः शक्रादिसुरपूजितः २६ बालमेकादशाब्दं तत्कथं प्रणतवानहम् । अर्भकैः क्रीडमानं तमाचाररहितं शिशुम् २७ धिङ्मे ज्ञानं महत्वं च पैतामहपदं च धिक् । इमां सृष्टिं विधायाहं स्थास्यामि गुप्तरूपधृक् २८ अयं चेत्परमात्मा स्यादपरां निर्ममेत्पुनः । एवं निश्चित्य मनसा सृष्टिमात्मानमेव च । अन्तर्धाय स्थितो यावत्तावद्देवो गजाननः २९ न ददर्श सखीन्बालांस्ततस्तेषां गृहानगात् । शून्यान्दृष्ट्वा गृहान्सर्वान्खिन्नो वृक्षानलोकयत् २.१०४.३० न ददर्श द्रुमांजन्तून्पशुपक्षिगणान्यदा । तदा स्वर्गं गतो देवो नापश्यत्तत्र तान्सुरान् ३१ गन्धर्वान्किन्नरान्यक्षान्पितृञ्शशिरवी न च। अन्धकारे गाढतमे न प्राज्ञायत किंचन ३२ ततोऽसौ प्रणिधानेन ज्ञात्वा ब्रह्मकृतं च यत् । सामर्थ्यं निजमायां च आविश्चक्रेऽखिलात्मकः ३३ ब्रह्माण्डं निर्ममे देवो मयूरेशः स्वलीलया। विश्वं चराजरं तत्र मयूरेशपुरीमपि ३४ यथापूर्वं पश्यति स्म सर्वं त्रिभुवनं विभुः । स्वं च बालैः परिवृतं ब्रह्माण्डं च तथाविधम् ३५ शंकरं च भवानीं तामनुष्ठानगतान्मुनीन् । तपनं शशिनं भानि स्वर्गान्देवगणानपि ३६ पृथिवीं सर्ववृक्षांश्च समुद्रान्सरितोऽपि च । पातालानि मयूरेशो ददर्श पूर्ववद्विभुः ३७ क उवाच । ततोऽहं स्मृतिमापन्नोऽपश्यन्देवं चिदात्मकम् । कलाकाष्ठामुहूर्तादिदिनपक्षस्वरूपिणम् ३८ दृष्ट्वेत्थं तमहं नत्वा क्षमापयमुदारधीः । मासर्तुवर्षकल्पादिचराचरस्वरूपिणम् ३९ असंख्यब्रह्माण्डयुतरोमांचैरुपशोभितम् । देवर्षियक्षगन्धर्वसरित्सागररूपिणम् २.१०४.४० मनुष्यकिन्नरलतावृक्षपन्नगरूपिणम् । दृष्ट्वेत्थं तमहं नत्वा क्षमापमुदारधीः ४१ पुनः पुनरपश्यं तं मयूरेशं किरीटिनम् । कुण्डलाभ्यां नूपुराभ्यामंगदाभ्यां विराजितम् ४२ शेषनाभिं सर्पकण्ठं दिव्यमालाम्बरावृतम् । दिव्यसिंहासनगतं सर्वदेवैरभिष्टुतम् ४३ सिद्धिबुद्धिसमायुक्तं विभूतिभिरुपासितम् । चराचरमयं सर्वनमस्यं तत्स्वरूपिणम् ४४ प्रत्येकं तत्र चात्मानं तद्रूपं स्वं व्यलोकयम् । ततस्तं स्तुतवान्नत्वा प्रार्थयं च पुनः पुनः ४५ क्षमापराधं मे देव त्वन्मायागर्वितस्य मे । प्रभावं द्रष्टुकामस्य दीनस्य शरणार्थिनः ४६ क्षणेनानन्तब्रह्माण्डकारिणे ते नमो नमः । एवं वदन्तं मां नासापवनात्स्वोदरेऽनयत् ४७ तत्रापश्यं सर्वलोकं यथा बहिः प्रदृष्टवान् । देवं तथाविधं चापि कोटिब्रह्माण्डरोमकम् ४८ सर्वं चराचरं विश्वं यथा भूमौ यथा दिवि । एकस्मादण्डतश्चान्यद्ब्रह्माण्डान्तरमाशिशम् ४९ तथैव दृष्टवान्सर्वानेवं नानाण्डमध्यगः । अपश्यं विश्वमखिलं स्वात्मानं देवमेव च २.१०४.५० ततखिन्नोऽब्रुवं देवं नान्तं पश्यामि ते क्वचित् । कृपां कुरु मम विभो मायामेतां निवारय ५१ ततः स करुणाविष्टः सर्वमन्तर्दधे क्षणात् । पुनरेव मयूरेशमपश्यं बालकैर्वृतम् ५२ क्रीडन्तं पूर्ववन्नत्वाऽब्रुवं मायां न तेऽविदम् । अपराधसहस्रं मे मातृवत्त्वं क्षमस्व च ५३ मयूरेशोऽब्रवीन्मां हि मूर्ध्नि हस्तं निवेश्य ह । देव उवाच । न मे क्रोधो न भिन्ना धीः स्वीयः पर इति भ्रमः ५४ कस्मादपि भयं मे न न मत्तो भयमण्वपि । श्रुत्वेयं वचनं तस्य मयूरेशपुरं शिवम् ५५ भवानीमपि तत्सूनुमद्राक्षं मुनिबालकैः । गृहीत्वाज्ञां स्वकं स्थानमगमं हर्षनिर्भरः ५६ भवानी बालकैनायान्मन्दिरं स्व च बालकाः ५७ (४७३७)

purāṇapuruṣaṃ devaṃ nānākrīḍākaraṃ mudā | māyāvinaṃ durvibhāvyaṃ mayūreśaṃ namāmyaham 3 parātparaṃ cidānandaṃ nirvikāraṃ hṛdisthitam | guṇātītaṃ guṇamayaṃ mayūreśaṃ0 4 sṛjantaṃ pālayantaṃ ca saṃharantaṃ nijecchayā| sarvavighnaharaṃ devaṃ mayūreśaṃ05 indrādidevatāvṛndairabhiṣṭutamaharniśam | sadasadavyaktamavyaktaṃ mayūreśaṃ0 6 nānādaityanihantāraṃ nānārūpāṇi bibhratam | nānāyudhadharaṃ bhaktyā ma07 sarvaśaktimayaṃ devaṃ sarvarupadharaṃ vibhum | sarvavidyāpravaktāraṃ mayūre0 8 pārvatīnandanaṃ śambhorānandaparivardhanam | bhaktānandakaraṃ nityaṃ ma0 9 munidhyeyaṃ munīnutaṃ munikāmaprapūrakam | samaṣṭivyaṣṭirūpaṃ tvāṃ ma0 2.104.10 sarvājñānanihantāraṃ sarvajñānakaraṃ śucim| satyajñānamayaṃ satyaṃ ma011 anekakoṭibrahmāṇḍanāyakaṃ jagadīśvaram | anantavibhavaṃ viṣṇuṃ 0 12 tvaddarśanena pūto'haṃ paramānandanirbharaḥ | āścaryaṃ paramaṃ prāptastasya daityasya māraṇāt 13 yena śakro'ntako devā lokapālā jitā balāt | sahasraśatayodhī yo'saṃkhyadeho raṇe hataḥ 14 tridhābhūtastristhaleṣu patita: kamalāsuraḥ | taṃ samāpūjayamahaṃ sarvatīrthajalaiḥ śubhaiḥ 15 kamaṇḍalugatairenonāśakairabhiṣecayam | divyavastre divyagandhaṃ divyapuppamayīṃ śubhām 16 vanamālāmasya kaṇṭhe dattvā nāma vyadhāmaham | vanamālīti lokeṣu vikhyātaṃ sarvamaṃgalam 17 pūjāvidhiṃ samāpyainaṃ pradakṣiṇāmatho vyadhām | pādāghātena me tatra nyubjatāṃ gamitaḥ kṣaṇāt 18 nānātīrthajalairyuktaḥ sthāpito me kamaṇḍaluḥ | yate'haṃ tajjalaṃ bhartuṃ tato māmabravīdvibhuḥ 19 mayūreśa uvāca | idaṃ brahmakṛtaṃ stotraṃ sarvapāpapraṇāśanam | sarvakāmapradaṃ nṛṇāṃ sarvopadravanāśanam 2.104.20 kārāgṛhagatānāṃ ca mocanaṃ dinasaptakāt | ādhivyādhiharaṃ caiva bhuktimuktipradaṃ vidhe 21 sthiro bhava viriṃce tvaṃ nadīyaṃ sarvapāvanī | kamaṇḍalubhavā nāmnā khyātā loke bhaviṣyati 22 darśanādvācikaṃ pāpaṃ sparśanācca manomayam | snānācca kāyikaṃ sarvaṃ nāśayiṣyāti nimnagā 23 nirantaraṃ sevanācca mokṣameṣā pradāsyati | ka uvāca | evaṃ datte vare tena sasnustatra munīśvarāḥ 24 sadārāḥ saparīvārāḥ saptakoṭigaṇā aham | tapastepustadā tatra munayaste mayā saha 25 tato'haṃ māyayā tasya mohitaḥ prābruvaṃ bahūn | jagatkartā jagadvandyaḥ śakrādisurapūjitaḥ 26 bālamekādaśābdaṃ tatkathaṃ praṇatavānaham | arbhakaiḥ krīḍamānaṃ tamācārarahitaṃ śiśum 27 dhiṅme jñānaṃ mahatvaṃ ca paitāmahapadaṃ ca dhik | imāṃ sṛṣṭiṃ vidhāyāhaṃ sthāsyāmi guptarūpadhṛk 28 ayaṃ cetparamātmā syādaparāṃ nirmametpunaḥ | evaṃ niścitya manasā sṛṣṭimātmānameva ca | antardhāya sthito yāvattāvaddevo gajānanaḥ 29 na dadarśa sakhīnbālāṃstatasteṣāṃ gṛhānagāt | śūnyāndṛṣṭvā gṛhānsarvānkhinno vṛkṣānalokayat 2.104.30 na dadarśa drumāṃjantūnpaśupakṣigaṇānyadā | tadā svargaṃ gato devo nāpaśyattatra tānsurān 31 gandharvānkinnarānyakṣānpitṛñśaśiravī na ca| andhakāre gāḍhatame na prājñāyata kiṃcana 32 tato'sau praṇidhānena jñātvā brahmakṛtaṃ ca yat | sāmarthyaṃ nijamāyāṃ ca āviścakre'khilātmakaḥ 33 brahmāṇḍaṃ nirmame devo mayūreśaḥ svalīlayā| viśvaṃ carājaraṃ tatra mayūreśapurīmapi 34 yathāpūrvaṃ paśyati sma sarvaṃ tribhuvanaṃ vibhuḥ | svaṃ ca bālaiḥ parivṛtaṃ brahmāṇḍaṃ ca tathāvidham 35 śaṃkaraṃ ca bhavānīṃ tāmanuṣṭhānagatānmunīn | tapanaṃ śaśinaṃ bhāni svargāndevagaṇānapi 36 pṛthivīṃ sarvavṛkṣāṃśca samudrānsarito'pi ca | pātālāni mayūreśo dadarśa pūrvavadvibhuḥ 37 ka uvāca | tato'haṃ smṛtimāpanno'paśyandevaṃ cidātmakam | kalākāṣṭhāmuhūrtādidinapakṣasvarūpiṇam 38 dṛṣṭvetthaṃ tamahaṃ natvā kṣamāpayamudāradhīḥ | māsartuvarṣakalpādicarācarasvarūpiṇam 39 asaṃkhyabrahmāṇḍayutaromāṃcairupaśobhitam | devarṣiyakṣagandharvasaritsāgararūpiṇam 2.104.40 manuṣyakinnaralatāvṛkṣapannagarūpiṇam | dṛṣṭvetthaṃ tamahaṃ natvā kṣamāpamudāradhīḥ 41 punaḥ punarapaśyaṃ taṃ mayūreśaṃ kirīṭinam | kuṇḍalābhyāṃ nūpurābhyāmaṃgadābhyāṃ virājitam 42 śeṣanābhiṃ sarpakaṇṭhaṃ divyamālāmbarāvṛtam | divyasiṃhāsanagataṃ sarvadevairabhiṣṭutam 43 siddhibuddhisamāyuktaṃ vibhūtibhirupāsitam | carācaramayaṃ sarvanamasyaṃ tatsvarūpiṇam 44 pratyekaṃ tatra cātmānaṃ tadrūpaṃ svaṃ vyalokayam | tatastaṃ stutavānnatvā prārthayaṃ ca punaḥ punaḥ 45 kṣamāparādhaṃ me deva tvanmāyāgarvitasya me | prabhāvaṃ draṣṭukāmasya dīnasya śaraṇārthinaḥ 46 kṣaṇenānantabrahmāṇḍakāriṇe te namo namaḥ | evaṃ vadantaṃ māṃ nāsāpavanātsvodare'nayat 47 tatrāpaśyaṃ sarvalokaṃ yathā bahiḥ pradṛṣṭavān | devaṃ tathāvidhaṃ cāpi koṭibrahmāṇḍaromakam 48 sarvaṃ carācaraṃ viśvaṃ yathā bhūmau yathā divi | ekasmādaṇḍataścānyadbrahmāṇḍāntaramāśiśam 49 tathaiva dṛṣṭavānsarvānevaṃ nānāṇḍamadhyagaḥ | apaśyaṃ viśvamakhilaṃ svātmānaṃ devameva ca 2.104.50 tatakhinno'bruvaṃ devaṃ nāntaṃ paśyāmi te kvacit | kṛpāṃ kuru mama vibho māyāmetāṃ nivāraya 51 tataḥ sa karuṇāviṣṭaḥ sarvamantardadhe kṣaṇāt | punareva mayūreśamapaśyaṃ bālakairvṛtam 52 krīḍantaṃ pūrvavannatvā'bruvaṃ māyāṃ na te'vidam | aparādhasahasraṃ me mātṛvattvaṃ kṣamasva ca 53 mayūreśo'bravīnmāṃ hi mūrdhni hastaṃ niveśya ha | deva uvāca | na me krodho na bhinnā dhīḥ svīyaḥ para iti bhramaḥ 54 kasmādapi bhayaṃ me na na matto bhayamaṇvapi | śrutveyaṃ vacanaṃ tasya mayūreśapuraṃ śivam 55 bhavānīmapi tatsūnumadrākṣaṃ munibālakaiḥ | gṛhītvājñāṃ svakaṃ sthānamagamaṃ harṣanirbharaḥ 56 bhavānī bālakaināyānmandiraṃ sva ca bālakāḥ 57 (4737)

GnP 2 104.105

गरुडारूढमन्यत्र शेषारूढं तथा क्वचित । नमस्कर्तुं यदा याति विश्वदेवो मुदा यतः ५९ तावद्बर्हिसमारूढं पश्यति स्म पुनः पुनः। भुंजन्तं च रमन्तं च स्वपन्तं च ददर्श सः२.१०५.६० ततः खिन्नो विश्वदेवो वसिष्ठद्वारमागमत्। ततोऽब्रवीन्मयूरेशः पश्य मे भक्तमुत्तमम् ६१ ततः पराशरं सोऽथ ददर्श पुरतः स्थितम् । मृन्मयैरुपचारैस्तं पूजयन्तं गुणेश्वरम् ६२ भक्षयन्तं च लड्डूकान्मृन्मयान्देवमेव च । पश्यति स्म पुनर्व्योम्नि जले भूमौ तमेव सः ६३ क्षणं नारायणं देवं मयूरेशं क्षणादपि । ततः स्वभेदबुद्धिं स्वां तत्याज भ्रान्तिमेव च ६४ सर्वभावेन तं नत्वा स्तुत्वाऽभेदधिया पुनः । अनुज्ञातो मुदा प्रायाद्विश्वदेवः स्वमाश्रमम् ६५ (४८०२)

garuḍārūḍhamanyatra śeṣārūḍhaṃ tathā kvacita | namaskartuṃ yadā yāti viśvadevo mudā yataḥ 59 tāvadbarhisamārūḍhaṃ paśyati sma punaḥ punaḥ| bhuṃjantaṃ ca ramantaṃ ca svapantaṃ ca dadarśa saḥ2.105.60 tataḥ khinno viśvadevo vasiṣṭhadvāramāgamat| tato'bravīnmayūreśaḥ paśya me bhaktamuttamam 61 tataḥ parāśaraṃ so'tha dadarśa purataḥ sthitam | mṛnmayairupacāraistaṃ pūjayantaṃ guṇeśvaram 62 bhakṣayantaṃ ca laḍḍūkānmṛnmayāndevameva ca | paśyati sma punarvyomni jale bhūmau tameva saḥ 63 kṣaṇaṃ nārāyaṇaṃ devaṃ mayūreśaṃ kṣaṇādapi | tataḥ svabhedabuddhiṃ svāṃ tatyāja bhrāntimeva ca 64 sarvabhāvena taṃ natvā stutvā'bhedadhiyā punaḥ | anujñāto mudā prāyādviśvadevaḥ svamāśramam 65 (4802)

(59) elsewhere mounted on Garuḍa, and somewhere likewise mounted on Śeṣa; but whenever Viśvadeva joyfully went to bow, (60) he saw again and again (the god) mounted on the peacock. He saw him eating, and playing, and sleeping. (61) Then Viśvadeva, dejected, came to Vasiṣṭha's door; and Mayūreśa said: "Behold my best devotee." (62) Then he saw Parāśara standing before him, worshipping Guṇeśvara with earthen offerings, (63) and (saw) the god eating the sweetmeats made of clay; and again he saw him in the sky, in the water, on the earth. (64) One moment the god Nārāyaṇa, the next moment Mayūreśa; then he abandoned his own notion of difference and his delusion. (65) Bowing to him with his whole being and praising him with the thought of non-difference, Viśvadeva, given leave, went joyfully to his own hermitage.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition