← Chandogya Upanishad

Chandogya Upanishad — Chapter 4

ChUp 4.1.1

jānaśrutir ha pautrāyaṇaḥ śraddhādeyo bahudāyī bahupākya āsa | sa ha sarvata āvasathān māpayāṃ cakre sarvata eva me 'nnam atsyantīti

ChUp 4.1.2

atha ha haṃsā niśāyām atipetuḥ | tad dhaivaṃ haṃso haṃsam abhyuvāda | ho ho 'yi bhallākṣa bhallākṣa jānaśruteḥ pautrāyaṇasya samaṃ divā jyotir ātataṃ tan mā prasāṅkṣīs tat tvāṃ mā pradhākṣīr iti

ChUp 4.1.3

tam u ha paraḥ pratyuvāca kam v ara enam etat santaṃ sayugvānam iva raikvam āttha iti | yo nu kathaṃ sayugvā raikva iti

ChUp 4.1.4

yathā kṛtāya vijitāyādhareyāḥ saṃyanty evam enaṃ sarvaṃ tad abhisameti yat kiṃca prajāḥ sādhu kurvanti | yas tad veda yat sa veda sa mayaitad ukta iti

ChUp 4.1.5

tad u ha jānaśrutiḥ pautrāyaṇa upaśuśrāva | sa ha saṃjihāna eva kṣattāram uvācāṅgāre ha sayugvānam iva raikvam āttheti | yo nu kathaṃ sayugvā raikva iti

ChUp 4.1.6

yathā kṛtāya vijitāyādhareyāḥ saṃyanty evam enaṃ sarvaṃ tad abhisameti yat kiṃca prajāḥ sādhu kurvanti | yas tad veda yat sa veda sa mayaitad ukta iti

ChUp 4.1.7

sa ha kṣattānviṣya nāvidam iti pratyeyāya | taṃ hovāca yatrāre brāhmaṇasyānveṣaṇā tad enam arccheti

ChUp 4.1.8

so 'dhastāc chakaṭasya pāmānaṃ kaṣamāṇam upopaviveśa | taṃ hābhyuvāda tvaṃ nu bhagavaḥ sayugvā raikva iti | ahaṃ hy arā 3 iti ha pratijajñe | sa ha kṣattāvidam iti pratyeyāya

ChUp 4.2.1

tad u ha jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ ṣaṭ śatāni gavāṃ niṣkam aśvatarīrathaṃ tad ādāya praticakrame | taṃ hābhyuvāda

ChUp 4.2.2

raikvemāni ṣaṭ śatāni gavām ayaṃ niṣko 'yam aśvatarīrathaḥ | anu ma etāṃ bhagavo devatāṃ śādhi yāṃ devatām upāssa iti

ChUp 4.2.3

tam u ha paraḥ pratyuvācāha hāretvā śūdra tavaiva saha gobhir astv iti | tad u ha punar eva jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ sahasraṃ gavāṃ niṣkam aśvatarīrathaṃ duhitaraṃ tad ādāya praticakrame

ChUp 4.2.4

taṃ hābhyuvāda | raikvedaṃ sahasraṃ gavām ayaṃ niṣko 'yam aśvatarīratha iyaṃ jāyāyaṃ grāmo yasminn āsse 'nv eva mā bhagavaḥ śādhīti

ChUp 4.2.5

tasyā ha mukham upodgṛhṇann uvācājahāremāḥ śūdrānenaiva mukhenālāpayiṣyathā iti | te haite raikvaparṇā nāma mahāvṛṣeṣu yatrāsmā uvāsa | tasmai hovāca

ChUp 4.3.1

vāyur vāva saṃvargaḥ | yadā vā agnir udvāyati vāyum evāpyeti | yadā sūryo 'stam eti vāyum evāpyeti | yadā candro 'stam eti vāyum evāpyeti

ChUp 4.3.2

yadāpa ucchuṣyanti vāyum evāpiyanti | vāyur hy evaitān sarvān saṃvṛṅkte | ity adhidaivatam

ChUp 4.3.3

athādhyātmam | prāṇo vāva samvargaḥ | sa yadā svapiti prāṇam eva vāg apy eti | prāṇaṃ cakṣuḥ | prāṇaṃ śrotram | prāṇaṃ manaḥ | prāṇo hy evaitān sarvān saṃvṛṅkta iti

ChUp 4.3.4

tau vā etau dvau samvargau | vāyur eva deveṣu prāṇaḥ prāṇeṣu

ChUp 4.3.5

atha ha śaunakaṃ ca kāpeyam abhipratāriṇaṃ ca kākṣaseniṃ pariviṣyamāṇau brahmacārī bibhikṣe | tasmā u ha na dadatuḥ

ChUp 4.3.6

sa hovāca | mahātmanaś caturo deva ekaḥ kaḥ sa jagāra bhuvanasya gopāḥ | taṃ kāpeya nābhipaśyanti martyā abhipratārin bahudhā vasantam | yasmai vā etad annaṃ tasmā etan na dattam iti

ChUp 4.3.7

tad u ha śaunakaḥ kāpeyaḥ pratimanvānaḥ pratyeyāya | ātmā devānāṃ janitā prajānāṃ hiraṅyadaṃṣṭro babhaso 'nasūriḥ | mahāntam asya mahimānam āhur anadyamāno yad anannam atti | iti vai vayam brahmacārin nedam upāsmahe dattāsmai bhikṣām iti

ChUp 4.3.8

tasmai u ha daduḥ | te vā ete pañcānye pañcānye daśa santas tat kṛtam | tasmāt sarvāsu dikṣv annam eva daśa kṛtam | saiṣā virāḍ annādī | tayedaṃ sarvaṃ dṛṣṭam | sarvam asya idaṃ dṛṣṭaṃ bhavaty annādo bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda

ChUp 4.4.1

satyakāmo ha jābālo jabālāṃ mātaram āmantrayāṃ cakre | brahmacaryaṃ bhavati vivatsyāmi kiṃgotro nv aham asmīti

ChUp 4.4.2

sā hainam uvāca | nāham etad veda tāta yadgotras tvam asi | bahv aham carantī paricāriṇī yauvane tvām alabhe | sāham etan na veda yadgotras tvam asi | jabālā tu nāmāham asmi | satyakāmo nāma tvam asi | sa satyakāma eva jābālo bruvīthā iti

ChUp 4.4.3

sa ha hāridrumataṃ gautamam etyovāca | brahmacaryaṃ bhagavati vatsyāmi | upeyāṃ bhagavantam iti

ChUp 4.4.4

taṃ hovāca kiṃgotro nu somyāsīti | sa hovāca | nāham etad veda bho yadgotro 'ham asmi | apṛcchaṃ mātaram | sā mā pratyabravīd bahv aham carantī paricariṇī yauvane tvām alabhe | sāham etan na veda yadgotras tvam asi | jabālā tu nāmāham asmi | satyakāmo nāma tvam asīti | so 'haṃ satyakāmo jābālo 'smi bho iti

ChUp 4.4.5

taṃ hovāca | naitad abrahmaṇo vivaktum arhati | samidhaṃ somyāhara | upa tvā neṣye na satyād agā iti | tam upanīya kṛśānām abalānāṃ catuḥśatā gā nirākṛtya uvācemāḥ somyānusaṃvrajeti | tā abhiprasthāpayann uvāca | nāsahasreṇāvarteyeti | sa ha varṣagaṇaṃ provāsa | tā yadā sahasraṃ sampeduḥ

ChUp 4.5.1

atha hainam ṛṣabho 'bhyuvāda satyakāma 3 iti | bhagava iti ha pratiśuśrāva | prāptāḥ somya sahasraṃ smaḥ | prāpaya na ācāryakulam

ChUp 4.5.2

brahmaṇaś ca te pādaṃ bravāṇi iti | bravītu me bhagavān iti | tasmai hovāca | prācī dik kalā | praticī dik kalā | dakṣiṇā dik kalā | udīcī dik kalā | eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇaḥ prakāśavān nāma

ChUp 4.5.3

sa ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇaḥ prakāśavān ity upāste prakāśavān asmiṃl loke bhavati | prakāśavato ha lokāñ jayati ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇaḥ prakāśavān ity upāste

ChUp 4.6.1

agniṣṭe pādaṃ vakteti | sa ha śvo bhūte gā abhiprasthāpayāṃ cakāra | tā yatrābhisāyaṃ babhūvus tatrāgnim upasamādhāya gā uparudhya samidham ādhāya paścād agneḥ prāṅ upopaviveśa

ChUp 4.6.2

tam agnir abhyuvāda satyakāma 3 iti | bhagava iti ha pratiśuśrāva

ChUp 4.6.3

brahmaṇaḥ somya te pādaṃ bravāṇīti | bravītu me bhagavān iti | tasmai ha uvāca | pṛthivī kalā | antarikṣaṃ kalā | dyauḥ kalā | samudraḥ kalā | eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇo 'nantavān nāma

ChUp 4.6.4

sa ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo 'nantavān ity upāste 'nantavān asmiṃl loke bhavati | anantavato ha lokāñ jayati ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo 'nantavān ity upāste

ChUp 4.7.3

brahmaṇaḥ somya te pādaṃ bravāṇīti | bravītu me bhagavān iti | tasmai hovāca | agniḥ kalā | sūryaḥ kalā | candraḥ kalā | vidyut kalā | eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇo jyotiṣmān nāma

ChUp 4.7.4

sa ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo jyotiṣmān ity upāste jyotiṣmān asmiṃl loke bhavati | jyotiṣmato ha lokāñ jayati ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo jyotiṣmān ity upāste

ChUp 4.8.1

madguṣṭe pādaṃ vakteti | sa ha śvo bhūte gā abhiprasthāpayāṃ cakāra | tā yatrābhisāyaṃ babhūvus tatrāgnim upasamādhāya gā uparudhya samidham ādhāya paścād agneḥ prāṅ upopaviveśa

ChUp 4.8.2

taṃ madgur upanipatyābhyuvāda satyakāma 3 iti | bhagava iti ha pratiśuśrāva

ChUp 4.8.3

brahmaṇaḥ somya te pādaṃ bravāṇīti | bravītu me bhagavān iti | tasmai hovāca | prāṇaḥ kalā | cakṣuḥ kalā | śrotraṃ kalā | manaḥ kalā | eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇa āyatanavān nāma

ChUp 4.8.4

sa ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇa āyatanavān ity upāsta āyatanavān asmiṃl loke bhavati | āyatanavato ha lokāñ jayati ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇa āyatanavān ity upāste

ChUp 4.9.1

prāpa hācaryakulam | tam ācaryo 'bhyuvāda satyakāma 3 iti | bhagava iti ha pratiśuśrāva

ChUp 4.9.2

brahmavid iva vai somya bhāsi | ko nu tvānuśaśāseti | anye manuṣyebhya iti ha pratijajñe | bhagavāṃs tv eva me kāme brūyāt

ChUp 4.9.3

śrutaṃ hy eva me bhagavaddṛśebhya ācāryād dhaiva vidyā viditā sādhiṣṭhaṃ prāpatīti | tasmai ha etad eva uvāca | atra ha na kiṃcana vīyāyeti vīyāyeti

ChUp 4.10.1

upakosalo ha vai kāmalāyanaḥ satyakāme jābāle brahmacāryam uvāsa | tasya ha dvādaśa vārṣāny agnīn paricacāra | sa ha smānyān antevāsinaḥ samāvartayaṃs taṃ ha smaiva na samāvartayati

ChUp 4.10.2

taṃ jāyovāca tapto brahmacārī kuśalam agnīn paricacārīt | mā tvā agnayaḥ paripravocan | prabrūhy asmā iti | tasmai hāprocyaiva pravāsāṃ cakre

ChUp 4.10.3

sa ha vyādhinā anaśituṃ dadhre | tam ācāryajāyā uvāca brahmacārinn aśāna | kiṃ nu na aśnāsi iti | sa ha uvāca bahava ime 'smin puruṣe kāmā nānātyāyāḥ | vyādhībhīḥ pratipūrṇo 'smi | na as/iṣyāmi iti

ChUp 4.10.4

atha hāgnayaḥ samūdire | tapto brahmacārī kuśalaṃ naḥ paryacārīt | hantāsmai prabravāmeti tasmai hocuḥ | prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahmeti

ChUp 4.10.5

sa hovāca | vijānāmy ahaṃ yat prāṇo brahma | kaṃ ca tu khaṃ ca na vijānāmīti | te hocuḥ | yad vāva kaṃ tad eva kham | yad eva khaṃ tad eva kam iti | prāṇaṃ ca hāsmai tad ākāśaṃ cocuḥ

ChUp 4.11.1

atha hainaṃ gārhapatyo 'nuśaśāsa pṛthivy agnir annam āditya iti | ya eṣa āditye puruṣo dṛśyate so 'ham asmi sa eva aham asmi iti

ChUp 4.11.2

sa ya etam evaṃ vidvān upāste | apahate pāpakṛtyām | lokī bhavati | sarvam āyur eti | jyog jīvati | na asya avarapuruṣāḥ kṣīyante | upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo 'smiṃś ca loke 'muṣmiṃś ca | ya etam evaṃ vidvān upāste

ChUp 4.12.1

atha ha enam anvāhāryapacano 'nuśaśāsa āpo diśo nakṣatrāṇi candramā iti | ya eṣa candramasi puruṣo dṛṣyate so 'ham asmi sa eva aham asmi iti

ChUp 4.12.2

sa ya etam evaṃ vidvān upāste | apahate pāpakṛtyām | lokī bhavati | sarvam āyur eti | jyog jīvati | na asya avarapuruṣāḥ kṣīyante | upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo 'smiṃś ca loke 'muṣmiṃś ca | ya etam evaṃ vidvān upāste

ChUp 4.13.1

atha hainam āhavanīyo 'nuśaśāsa prāṇa ākāśo dyaur vidyud iti | ya eṣa vidyuti puruṣo dṛśyate so 'ham asmi sa evāham asmīti

ChUp 4.13.2

sa ya etam evaṃ vidvān upāste | apahate pāpakṛtyām | lokī bhavati | sarvam ayur eti | jyog jīvati | nāsyāvarapuruṣāḥ kṣīyante | upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo 'smiṃś ca loke 'muṣmiṃś ca | ya etam evaṃ vidvān upāste

ChUp 4.14.1

te hocuḥ | upakosalaiṣā somya te 'smadvidyātmavidyā ca | ācāryas tu te gatiṃ vakteti | ājagāma hāsyācāryaḥ | tam ācāryo 'bhyuvādopakosala 3 iti

ChUp 4.14.2

bhagava iti ha pratiśuśrāva | brahmavida iva somya mukhaṃ bhāti | ko nu tvānuśaśāseti | ko nu mānuśiśyād bho itīhāpeva nihnute | ime nūnam īdṛśā anyādṛśā itīhāgnīn abhyūde | kiṃ nu somya kila te 'vocann iti

ChUp 4.14.3

idam iti ha pratijajñe | lokān vāva kila somya te 'vocan | ahaṃ tu te tad vakṣyāmi yathā puṣkarapalāśa āpo na śliṣyanta evam evaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyata iti | bravītu me bhagavān iti | tasmai hovāca

ChUp 4.15.1

ya eṣo 'kṣiṇi puruṣo dṛśyata eṣa ātmeti hovāca | etad amṛtam abhayam etad brahmeti | tad yady apy asmin sarpir vodakaṃ vā siñcati vartmanī eva gacchati

ChUp 4.15.2

etaṃ saṃyadvāma ity ācakṣate | etaṃ hi sarvāṇi vāmāny abhisaṃyanti | sarvāṇy enaṃ vāmāny abhisaṃyanti ya evaṃ veda

ChUp 4.15.3

eṣa u eva vāmanīḥ | eṣa hi sarvāṇi vāmāni nayati | sarvāṇi vāmāni nayati ya evaṃ veda

ChUp 4.15.4

eṣa u eva bhāmanīḥ | eṣa hi sarveṣu lokeṣu bhāti | sarveṣu lokeṣu bhāti ya evaṃ veda

ChUp 4.15.5

atha yad u caivāsmiñ chavyaṃ kurvanti yadi ca nārciṣam evābhisaṃbhavanti | arciṣo 'haḥ | ahna āpūryamāṇapakṣam | āpūryamāṇapakṣād yān ṣaḍ udaṅṅ eti māsāṃs tān | māsebhyaḥ saṃvatsaram | saṃvatsarād ādityam | ādityāc candramasam | candramaso vidyutam | tat puruṣo 'mānavaḥ | sa enān brahma gamayati | eṣa devapatho brahmapathaḥ | etena pratipadyamānā imaṃ mānavam āvartaṃ nāvartante nāvartante

ChUp 4.16.1

eṣa ha vai yajño yo 'yaṃ pavate | eṣa ha yann idaṃ sarvaṃ punāti | yad eṣa yann idaṃ sarvaṃ punāti | tasmād eṣa eva yajñaḥ | tasya manaś ca vāk ca vartanī

ChUp 4.16.2

tayor anyatarāṃ manasā saṃskaroti brahmā | vācā hotādhvaryur udgātānyatarām | sa yatropākṛte prātaranuvāke purā paridhānīyāyā brahmā vyavavadati

ChUp 4.16.3

anyatarām eva vartanīṃ saṃskaroti | hīyate 'nyatarā | sa yathaikapād vrajan ratho vaikena cakreṇa vartamāno riṣyaty evam asya yajño riṣyati | yajñaṃ riṣyantaṃ yajamāno 'nu riṣyati | sa iṣṭvā pāpīyān bhavati

ChUp 4.16.4

atha yatra upākṛte prātaranuvāke na purā paridhānīyāyā brahmā vyavavadaty ubhe eva vartanī saṃskurvanti | na hīyate 'nyatarā

ChUp 4.16.5

sa yathobhayapād vrajan ratho vobhābhyāṃ cakrābhyāṃ vartamānaḥ pratitiṣṭhaty evam asya yajñaḥ pratitiṣṭhati yajñaṃ pratitiṣṭhantaṃ yajamāno 'nu pratitiṣṭhati | sa iṣṭvā śreyān bhavati

ChUp 4.17.1

prajāpatir lokān abhyatapat | teṣāṃ tapyamānānāṃ rasān prāvṛhat | agniṃ pṛthivyāḥ | vāyum antarikṣāt | ādityaṃ divaḥ

ChUp 4.17.10

mānavo brahmaivaika ṛtvikkurūnaśvābhirakṣatyevaṃviddha vai brahmā yajñaṃ yajamānaṃ sarvāṃś cartvijo 'bhirakṣati tasmādevaṃvidameva brahmāṇaṃ kurvīta nānevaṃvidaṃ nānevaṃvidam //10// mānavaḥ | brahmaivaika ṛtvik kurūn aśvābhirakṣati | evaṃvid dha vai brahmā yajñaṃ yajamānaṃ sarvāṃś cartvijo 'bhirakṣati | tasmād evaṃvidam eva brahmāṇaṃ kurvīta nānevaṃvidaṃ nānevaṃvidam

ChUp 4.17.2

sa etās tisro devatā abhyatapat | tāsāṃ tapyamānānāṃ rasān prāvṛhat | agner ṛcaḥ | vāyor yajūṃṣi | sāmāny ādityāt

ChUp 4.17.3

sa etāṃ trayīṃ vidyām abhyatapat | tasyās tapyamānāyā rasān prāvṛhat | bhūr ity ṛgbhyaḥ | bhuvar iti yajurbhyaḥ | svar iti sāmabhyaḥ

ChUp 4.17.4

tad yady ṛkto riṣyed bhūḥ svāheti gārhapatye juhuyāt | ṛcām eva tadrasenarcāṃ vīryeṇarcāṃ yajñasya viriṣṭaṃ saṃdadhāti

ChUp 4.17.5

atha yadi yajuṣṭo riṣyed bhuvaḥ svāheti dakṣiṇāgnau juhuyāt | yajuṣām eva tadrasena yajuṣāṃ vīryeṇa yajuṣāṃ yajñasya viriṣṭaṃ saṃdadhāti

ChUp 4.17.6

atha yadi sāmato riṣyet svaḥ svāhety āhavanīye juhuyāt | sāmnām eva tadrasena sāmnāṃ vīryeṇa sāmnāṃ yajñasya viriṣṭaṃ saṃdadhāti

ChUp 4.17.7

tad yathā lavaṇena suvarṇaṃ saṃdadhyāt | suvarṇena rajataṃ rajatena trapu trapuṇā sīsaṃ sīsena lohaṃ lohena dāru dāru carmaṇā

ChUp 4.17.8

evam eṣāṃ lokānām āsāṃ devatānām asyās trayyā vidyāyā vīryeṇa yajñasya viriṣṭaṃ saṃdadhāti | bheṣajakṛto ha vā eṣa yajño yatraivaṃvid brahmā bhavati

ChUp 4.17.9

eṣa ha vā udakpravaṇo yajño yatraivaṃvid brahmā bhavati | evaṃvidaṃ ha vā eṣā brahmāṇam anu gāthā | yato yata āvartate tat tad gacchati