← Chandogya Upanishad

Chandogya Upanishad — Chapter 3

ChUp 3.1.1

asau vā ādityo devamadhu | tasya dyaur eva tiraścīnavaṃśaḥ | antarikṣam apūpaḥ | marīcayaḥ putrāḥ

ChUp 3.1.2

tasya ye prāñco raśmayas tā evāsya prācyo madhunāḍyaḥ | ṛca eva madhukṛtaḥ | ṛgveda eva puṣpam | tā amṛtā āpaḥ | tā vā etā ṛcaḥ

ChUp 3.1.3

etam ṛgvedam abhyatapan | tasyābhitaptasya yaśas teja indriyaṃ vīryam annādyaṃ raso 'jāyata

ChUp 3.1.4

tad vyakṣarat | tad ādityam abhito 'śrayat | tad vā etad yad etad ādityasya rohitaṃ rūpam

ChUp 3.2.1

atha ye 'sya dakṣiṇā raśmayas tā evāsya dakṣiṇā madhunāḍyaḥ | yajūṃṣy eva madhukṛtaḥ | yajurveda eva puṣpam | tā amṛtā āpaḥ

ChUp 3.2.2

tāni vā etāni yajūṃṣy etaṃ yajurvedam abhyatapan | tasya abhitaptasya yaśas teja indriyaṃ vīryam annādyaṃ raso 'jāyata

ChUp 3.2.3

tad vyakṣarat | tad ādityam abhito 'śrayat | tad vā etad yad etad ādityasya śuklaṃ rūpam

ChUp 3.3.1

atha ye 'sya pratyañco raśmāyas tā evāsya pratīcyo madhunāḍyaḥ | sāmāny eva madhukṛtaḥ | sāmaveda eva puṣpam | tā amṛtā āpaḥ

ChUp 3.3.2

tāni vā etāni sāmāny etaṃ sāmavedam abhyatapan | tasyābhitaptasya yaśas teja indriyaṃ vīryam annādyaṃ raso 'jāyata

ChUp 3.3.3

tad vyakṣarat | tad ādityam abhito 'śrayat | tad vā etad yad etad ādityasya kṛṣṇaṃ rūpam

ChUp 3.4.1

atha ye 'syodañco raśmayas tā evāsyodīcyo madhunāḍyaḥ | atharvāṅgirasa eva madhukṛtaḥ | itihāsapurāṇaṃ puṣpam | tā amṛtā āpaḥ

ChUp 3.4.2

te vā ete 'tharvāṅgirasa etad itihāsapūrāṇam abhyatapan | tasyābhitaptasya yaśas teja indriyāṃ vīryam annādyaṃ raso 'jāyata

ChUp 3.4.3

tad vyakṣarat | tad ādityam abhito 'śrayat | tad vā etad yad etad ādityasya paraḥkṛṣṇaṃ rūpam

ChUp 3.5.1

atha ye 'syordhvā raśmayas tā evāsyordhvā madhunāḍyaḥ | guhyā evādeśā madhukṛtaḥ | brahmaiva puṣpaṃ | tā amṛtā āpaḥ

ChUp 3.5.2

te vā ete guhyā ādeśā etad brahmābhyatapan | tasyābhitaptasya yaśas teja indriyaṃ vīryam annādyaṃ raso 'jāyata

ChUp 3.5.3

tad vyakṣarat | tad ādityam abhito 'śrayat | tad vā etad yad etad ādityasya madhye kṣobhata iva

ChUp 3.5.4

te vā ete rasānāṃ rasāḥ | vedā hi rasāḥ | teṣām ete rasāḥ | tāni vā etāny amṛtānām amṛtāni | vedā hy amṛtāḥ | teṣām etāny amṛtāni

ChUp 3.6.1

tad yat prathamam amṛtaṃ tad vasava upajīvanty agninā mukhena | na vai devā aśnanti na pibanti | etad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti

ChUp 3.6.2

ta etad eva rūpam abhisaṃviśanti | etasmād rūpād udyanti

ChUp 3.6.3

sa ya etad evam amṛtaṃ veda vasūnām evaiko bhūtvāgninaiva mukhenaitad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati | sa etad eva rūpam abhisaṃviśati | etasmād rūpād udeti

ChUp 3.6.4

sa yāvad ādityaḥ purastād udetā paścād astam etā vasūnām eva tāvad ādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā

ChUp 3.7.1

atha yad dvitīyam amṛtaṃ tad rudrā upajīvantīndreṇa mukhena | na vai devā aśnanti na pibanti | etad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti

ChUp 3.7.2

ta etad eva rūpam abhisaṃviśanti | etasmād rūpād udyanti

ChUp 3.7.3

sa ya etad evam amṛtaṃ veda rudrāṇām evaiko bhūtvendreṇaiva mukhenaitad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati | sa etad eva rūpam abhisaṃviśati | etasmād rūpād udeti

ChUp 3.7.4

sa yāvad ādityaḥ purastād udetā paścād astam etā dvis tāvad dakṣiṇata udetottarato 'stam etā rudrāṇām eva tāvad ādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā

ChUp 3.8.1

atha yat tṛtīyam amṛtaṃ tad ādityā upajīvanti varuṇena mukhena | na vai devā aśnanti na pibanti | etad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti

ChUp 3.8.2

ta etad eva rūpam abhisaṃviśanti | etasmād rūpād udyanti

ChUp 3.8.3

sa ya etad evam amṛtaṃ vedādityānām evaiko bhūtvā varuṇenaiva mukhenaitad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati | sa etad eva rūpam abhisaṃviśati | etasmād rūpād udeti

ChUp 3.8.4

sa yāvad ādityo dakṣiṇata udetottarato 'stam etā dvis tāvat paścād udetā purastād astam etādityānām eva tāvad ādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā

ChUp 3.9.1

atha yac caturtham amṛtaṃ tan maruta upajīvanti somena mukhena | na vai devā aśnanti na pibanti | etad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti

ChUp 3.9.2

ta etad eva rūpam abhisaṃviśanti | etasmād rūpād udyanti

ChUp 3.9.3

sa ya etad evam amṛtaṃ veda marutām evaiko bhūtvā somenaiva mukhenaitad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati | sa etad eva rūpam abhisaṃviśati | etasmād rūpād udeti

ChUp 3.9.4

sa yāvad ādityaḥ paścād udetā purastād astam etā dvis tāvad uttarata udetā dakṣiṇato 'stam etā marutām eva tāvad ādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā

ChUp 3.10.1

atha yat pañcamam amṛtaṃ tat sādhyā upajīvanti brahmaṇā mukhena | na vai devā aśnanti na pibanti | etad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti

ChUp 3.10.2

ta etad eva rūpam abhisaṃviśanti | etasmād rūpād udyanti

ChUp 3.10.3

sa ya etad evam amṛtaṃ veda sādhyānām evaiko bhūtvā brahmaṇaiva mukhenaitad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati | sa etad eva rūpam abhisaṃviśati | etasmād rūpād udeti

ChUp 3.10.4

sa yāvad āditya uttarata udetā dakṣiṇato 'stam etā dvis tāvad ūrdhvam udetārvāg astam etā sādhyānām eva tāvad ādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā

ChUp 3.11.1

atha tata ūrdhva udetya naivodetā nāstam etaikala eva madhye sthātā | tad eṣa ślokaḥ

ChUp 3.11.2

na vai tatra na nimloca | nodiyāya kadācana | devās tenāhaṃ satyena | mā virādhiṣi brahmaṇeti

ChUp 3.11.3

na ha vā asmā udeti na nimlocati | sakṛd divā haivāsmai bhavati | ya etām evaṃ brahmopaniṣadaṃ veda

ChUp 3.11.4

tad dhaitad brahmā prajāpataya uvāca | prajāpatir manave | manuḥ prajābhyaḥ | tad dhaitad uddālakāyāruṇaye jyeṣṭhāya putrāya pitā brahma provāca

ChUp 3.11.5

idaṃ vāva taj jyeṣṭhāya putrāya pitā brahma prabrūyāt praṇāyyāya vāntevāsine

ChUp 3.11.6

nānyasmai kasmaicana | yady apy asmā imām adbhiḥ parigṛhītāṃ dhanasya pūrṇāṃ dadyād etad eva tato bhūya iti

ChUp 3.12.1

gāyatrī vā idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ yad idam kiñca | vāg vai gāyatrī | vāg vā idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ gāyati ca trāyate ca

ChUp 3.12.2

yā vai sā gāyatrīyaṃ vāva sā yeyaṃ pṛthivī | asyāṃ hīdaṃ sarvaṃ bhūtaṃ pratiṣṭhitam | etām eva nātiśīyate

ChUp 3.12.3

yā vai sā pṛthivīyaṃ vāva sā yad idam asmin puruṣe śarīram | asmin hīme prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ | etad eva nātiśīyante

ChUp 3.12.4

yad vai tat puruṣe śarīram idaṃ vāva tad yad idam asminn antaḥ puruṣe hṛdayam | asmin hīme prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ | etad eva nātiśīyante

ChUp 3.12.5

saiṣā catuṣpadā ṣaḍvidhā gāyatrī | tad etad ṛcābhyanūktam

ChUp 3.12.6

tāvān asya mahimā tato jyāyāṃś ca puruṣaḥ | pādo 'sya sarvā bhūtāni tripād asyāmṛtaṃ divīti

ChUp 3.12.7

yad vai tad brahmetīdaṃ vāva tad yo 'yaṃ bahirdhā puruṣād ākāśaḥ | yo vai sa bahirdhā puruṣād ākāśaḥ

ChUp 3.12.8

ayaṃ vāva sa yo 'yam antaḥ puruṣa ākāśaḥ | yo vai so 'ntaḥ puruṣa ākāśaḥ

ChUp 3.12.9

ayaṃ vāva sa yo 'yam antarhṛdaya ākāśaḥ | tad etat pūrṇam apravarti | pūrṇam apravartinīṃ śriyaṃ labhate ya evaṃ veda

ChUp 3.13.1

tasya ha vā etasya hṛdayasya pañca devasuṣayaḥ | sa yo 'sya prāṅ suṣiḥ sa prāṇaḥ | tac cakṣuḥ | sa ādityaḥ | tad etat tejo 'nnādyam ity upāsīta | tejasvy annādo bhavati ya evaṃ veda

ChUp 3.13.2

atha yo 'sya dakṣiṇaḥ suṣiḥ sa vyānaḥ | tac chrotram | sa candramāḥ | tad etac chrīś ca yaśaś cety upāsīta | śrīmān yaśasvī bhavati ya evaṃ veda

ChUp 3.13.3

atha yo 'sya pratyaṅ suṣiḥ so 'pānaḥ | sā vāk | so 'gniḥ | tad etad brahmavarcasam annādyam ity upāsīta | brahmavarcasy annādo bhavati ya evaṃ veda

ChUp 3.13.4

atha yo 'syodaṅ suṣiḥ sa samānaḥ | tan manaḥ | sa parjanyaḥ | tad etat kīrtiś ca vyuṣṭiś cetyupāsīta | kīrtimān vyuṣṭimān bhavati ya evaṃ veda

ChUp 3.13.5

atha yo 'syordhvaḥ suṣiḥ sa udānaḥ | sa vāyuḥ | sa ākāśaḥ | tad etad ojaś ca mahaś cety upāsīta | ojasvī mahasvān bhavati ya evaṃ veda

ChUp 3.13.6

te vā ete pañca brahmapuruṣāḥ svargasya lokasya dvārapāḥ | sa ya etān evaṃ pañca brahmapuruṣān svargasya lokasya dvārapān vedāsya kule vīro jāyate | pratipadyate svargaṃ lokaṃ ya etān evaṃ pañca brahmapuruṣān svargasya lokasya dvārapān veda

ChUp 3.13.7

atha yad ataḥ paro divo jyotir dīpyate viśvataḥpṛṣṭheṣu sarvataḥpṛṣṭheṣv anuttameṣūttameṣu lokeṣv idaṃ vāva tad yad idam asminn antaḥ puruṣe jyotiḥ | tasyaiṣā dṛṣṭir yatraitad asmiñ charīre saṃsparśenoṣṇimānaṃ vijānāti | tasyaiṣā śrutir yatraitat karṇāv apigṛhya ninadam iva nadathur ivāgner iva jvalata upaśṛnoti | tad etad dṛṣṭaṃ ca śrutaṃ cety upāsīta | cakṣuṣyaḥ śruto bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda

ChUp 3.14.1

sarvaṃ khalv idaṃ brahma tajjalān iti śānta upāsīta | atha khalu kratumayaḥ puruṣo yathākratur asmiṃl loke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavati | sa kratuṃ kurvīta

ChUp 3.14.2

manomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpaḥ satyasaṃkalpa ākāśātmā sarvakarmā sarvakāmaḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ sarvam idam abhyatto 'vāky anādaraḥ

ChUp 3.14.3

eṣa ma ātmā antarhṛdaye 'ṇīyān vrīher vā yavād vā sarṣapād vā śyāmākād vā śyāmākataṇḍulād vā | eṣa ma ātmā antarhṛdaye jyāyān pṛthivyā jyāyān antarikṣāj jyāyān divo jyāyān ebhyo lokebhyaḥ

ChUp 3.14.4

sarvakarmā sarvakāmaḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ sarvam idam abhyatto 'vākyanādaraḥ | eṣa ma ātmā antarhṛdaye | etad brahma | etam itaḥ pretyābhisaṃbhavitā asmīti yasya syād addhā na vicikitsā asti | iti ha smāha śāṇḍilyaḥ śāṇḍilyaḥ

ChUp 3.15.1

antarikṣodaraḥ kośo bhūmibudhno na jīryati | diśo hy asya sraktayo dyaur asyottaraṃ bilam | sa eṣa kośo vasudhānas tasmin viśvam idaṃ śritam

ChUp 3.15.2

tasya prācī dig juhūr nāma | sahamānā nāma dakṣiṇā | rājñī nāma pratīcī | subhūtā nāmodīcī | tāsāṃ vāyur vatsaḥ | sa ya etam evaṃ vāyuṃ diśāṃ vatsaṃ veda na putrarodaṃ roditi | so 'ham etam evaṃ vāyuṃ diśāṃ vatsaṃ veda | mā putrarodaṃ rudam

ChUp 3.15.3

ariṣṭaṃ kośaṃ prapadye 'munāmunāmunā | prāṇaṃ prapadye 'munāmunāmunā | bhūḥ prapadye 'munāmunāmunā | bhuvaḥ prapadye 'munāmunāmunā | svaḥ prapadye 'munāmunāmunā

ChUp 3.15.4

sa yad avocaṃ prāṇaṃ prapadya iti | prāno vā idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ yad idaṃ kiṃca | tam eva tat prāpatsi

ChUp 3.15.6

atha yad avocaṃ bhuvaḥ prapadya ity agniṃ prapadye vāyuṃ prapadya ādityaṃ prapadya ity eva tad avocam

ChUp 3.15.7

atha yad avocaṃ svaḥ prapadya ity ṛgvedaṃ prapadye yajurvedaṃ prapadye sāmavedaṃ prapadya ity eva tad avocam

ChUp 3.16.1

puruṣo vāva yajñaḥ | tasya yāni caturviṃśativarṣāṇi tat prātaḥsavanam | caturviṃśatyakṣarā gāyatrī | gāyatraṃ prātaḥsavanam | tad asya vasavo 'nvāyattāḥ | prāṇā vāva vasavaḥ | ete hīdaṃ sarvaṃ vāsayanti

ChUp 3.16.2

taṃ ced etasmin vayasi kiṃcid upatapet sa brūyāt | prāṇā vasava idaṃ me prātaḥsavanaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam anusaṃtanuteti māhaṃ prāṇānāṃ vasūnāṃ madhye yajño vilopsīyeti | ud dhaiva tata ety agado ha bhavati

ChUp 3.16.3

atha yāni catuścatvāriṃśad varṣāṇi tan mādhyaṃdinaṃ savanam | catuścatvāriṃśadakṣarā triṣṭup | traiṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam | tad asya rudrā anvāyattāḥ | prāṇā vāva rudrāḥ | ete hīdaṃ sarvaṃ rodayanti

ChUp 3.16.4

taṃ ced etasmin vayasi kiṃcid upatapet sa brūyāt | prāṇā rudrā idaṃ me mādhyaṃdinaṃ savanaṃ tṛtīyasavanam anusaṃtanuteti māhaṃ prāṇānāṃ rudrāṇāṃ madhye yajño vilopsīyeti | ud dhaiva tata ety agado ha bhavati

ChUp 3.16.5

atha yāny aṣṭācatvāriṃśad varṣāṇi tat tṛtīyasavanam | aṣṭācatvāriṃśadakṣarā jagatī | jāgataṃ tṛtīyasavanam | tad asyādityā anvāyattāḥ | prāṇā vāvādityāḥ | ete hīdaṃ sarvam ādadate

ChUp 3.16.6

taṃ ced etasmin vayasi kiṃcid upatapet sa brūyāt | prāṇā ādityā idaṃ me tṛtīyasavanam āyur anusaṃtanuteti māhaṃ prāṇānām ādityānāṃ madhye yajño vilopsīyeti | ud dhaiva tata ety agado haiva bhavati

ChUp 3.16.7

etad dha sma vai tad vidvān āha mahidāsa aitareyaḥ | sa kiṃ ma etad upatapasi yo 'ham anena na preṣyām iti | sa ha ṣoḍaśaṃ varṣaśatam ajīvat | pra ha ṣoḍaśaṃ varṣaśataṃ jīvati ya evaṃ veda

ChUp 3.17.1

sa yad aśiśiṣati yat pipāsati yan na ramate tā asya dīkṣāḥ

ChUp 3.17.2

atha yad aśnāti yat pibati yad ramate tad upasadair eti

ChUp 3.17.3

atha yad dhasati yaj jakṣati yan maithunaṃ carati stutaśastrair eva tad eti

ChUp 3.17.4

atha yat tapo dānam ārjavam ahiṃsā satyavacanam iti tā asya dakṣiṇāḥ

ChUp 3.17.5

tasmād āhuḥ soṣyaty asoṣṭeti | punar utpādanam evāsya tat | maraṇam evāvabhṛthaḥ

ChUp 3.17.6

tad dhaitad ghora āṅgirasaḥ kṛṣṇāya devakīputrāyoktvovāca | apipāsa eva sa babhūva | so 'ntavelāyām etat trayaṃ pratipadyetākṣitam asy acyutam asi prāṇasaṃśitam asīti | tatraite dve ṛcau bhavataḥ

ChUp 3.17.7

ādit pratnasya retasaḥ | ud vayaṃ tamasaspari | jyotiḥ paśyanta uttaram | svaḥ paśyanta uttaram | devaṃ devatrā sūryam aganma jyotir uttamam iti jyotir uttamam iti

ChUp 3.18.1

mano brahmety upāsīta | ity adhyātmam | athādhidaivatam | ākāśo brahma | ity ubhayam ādiṣṭaṃ bhavaty adhyātmaṃ cādhidaivataṃ ca

ChUp 3.18.2

tad etac catuṣpād brahma | vāk pādaḥ prāṇaḥ pādaś cakṣuḥ pādaḥ śrotraṃ pādaḥ | ity adhyātmam | athādhidaivatam | agniḥ pādo vāyuḥ pāda ādityaḥ pādo diśaḥ pādaḥ | ity ubhayam evādiṣṭaṃ bhavaty adhyātmaṃ cādhidaivataṃ ca

ChUp 3.18.3

vāg eva brahmaṇaś caturthaḥ pādaḥ | so 'gninā jyotiṣā bhāti ca tapati ca | bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda

ChUp 3.18.4

prāṇa eva brahmaṇaś caturthaḥ pādaḥ | sa vāyunā jyotiṣā bhāti ca tapati ca | bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda

ChUp 3.18.5

cakṣur eva brahmaṇaś caturthaḥ pādaḥ | sa ādityena jyotiṣā bhāti ca tapati ca | bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda

ChUp 3.18.6

śrotram eva brahmaṇaś caturthaḥ pādaḥ | sa digbhir jyotiṣā bhāti ca tapati ca | bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda ya evaṃ veda

ChUp 3.19.1

ādityo brahmety ādeśaḥ | tasyopavyākhyānam | asad evedam agra āsīt | tat sad āsīt | tat samabhavat | tad āṇḍaṃ niravartata | tat saṃvatsarasya mātrām aśayata | tan nirabhidyata | te āṇḍakapāle rajataṃ ca suvarṇaṃ cābhavatām

ChUp 3.19.2

tad yad rajataṃ seyaṃ pṛthivī | yat suvarṇaṃ sā dyauḥ | yaj jarāyu te parvatāḥ | yad ulbaṃ (sa) samegho nīhāraḥ | yā dhamanayas tā nadyaḥ | yad vāsteyam udakaṃ sa samudraḥ

ChUp 3.19.3

atha yat tad ajāyata so 'sāv ādityaḥ | taṃ jāyamānaṃ ghoṣā ulūlavo 'nūdatiṣṭhant sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmāḥ | tasmāt tasyodayaṃ prati pratyāyanaṃ prati ghoṣā ulūlavo 'nūttiṣṭhanti sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmāḥ

ChUp 3.19.4

sa ya etam evaṃ vidvān ādityaṃ brahmety upāste | abhyāśo ha yad enaṃ sādhavo ghoṣā ā ca gaccheyur upa ca nimreḍeran nimreḍeran