Brihadaranyaka Upanishad — Chapter 4

BrUp 4.1.1

janako ha vaideha āsāṃ cakre | atha ha yājñavalkya āvavrāja | taṃ hovāca -- yājñavalkya kim artham acārīḥ paśūn icchan aṇvantānīti | ubhayam eva saṃrāḍ iti hovāca

BrUp 4.1.2

yat te kaścid abravīt tac chṛṇavāmeti | abravīn me jitvā śailiniḥ -- vāg vai brahmeti | yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā tac chailinir abravīd vāg vai brahmeti | avadato hi kiṃ syād iti | abravīt tu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām | na me 'bravīd iti | ekapād vā etat samrāḍ iti | sa vai no brūhi yājñavalkya | vāg evāyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhā prajñety enad upāsīta | kā prajñatā yājñavalkya | vāg eva samrāḍ iti hovāca | vācā vai samrāḍ bandhuḥ prajñāyate | ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo 'tharvāṅgirasa itihāsaḥ purāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇy anuvyākhyānāni vyākhyānānīṣṭaṃ hutam āśitaṃ pāyitam ayaṃ ca lokaḥ paraś ca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni vācaiva saṃrāṭ prajñāyante | vāg vai samrāṭ paramaṃ brahma | nainaṃ vāg jahāti | sarvāṇy enaṃ bhūtāny abhikṣaranti | devo bhūtvā devān apyeti | ya evaṃ vidvān etad upāste | hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ | sa hovāca yājñavalkyaḥ -- pitā me 'manyata nānanuśiṣya hareteti

BrUp 4.1.3

yad eva te kaścid abravīt tac chṛṇavāmeti | abravīn ma udaṅkaḥ śaulbāyanaḥ | prāṇo vai brahmeti | yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā tac chaulbāyano 'bravīt prāṇo vai brahmeti | aprāṇato hi kiṃ syād iti | abravīt tu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām | na me 'bravīd iti | ekapād vā etat samrāḍ iti | sa vai no brūhi yājñavalkya | prāṇa evāyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhā | priyam ity enad upāsīta | kā priyatā yājñavalkya | prāṇa eva samrāḍ iti hovāca | prāṇasya vai samrāṭ kāmāyāyājyaṃ yājayati | apratigṛhyasya pratigṛhṇāti | api tatra vadhāśaṅkā bhavati yāṃ diśam eti prāṇasyaiva samrāṭ kāmāya | prāṇo vai samrāṭ paramaṃ brahma | nainaṃ prāṇo jahāti | sarvāṇy enaṃ bhūtāny abhikṣaranti | devo bhūtvā devān apyeti | ya evaṃ vidvān etad upāste | hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehah | sa hovāca yājñavalkyaḥ -- pitā me 'manyata nānanuśiṣya hareteti

BrUp 4.1.4

yad eva te kaścid abravīt tac chṛṇavāmeti | abravīn me barkur vārṣṇaḥ | cakṣur vai brahmeti | yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā tad vārṣṇo 'bravīc cakṣur vai brahmeti | apaśyato hi kiṃ syād iti | abravīt tu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām | na me 'bravīd iti | ekapād vā etat samrāḍ iti | sa vai no brūhi yājñavalkya | cakṣur evāyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhā | satyam ity etad upāsīta | kā satyatā yājñavalkya | cakṣur eva samrāḍ iti hovāca | cakṣuṣā vai samrāṭ paśyantam āhur adrākṣīr iti | sa āhādrākṣam iti tat satyaṃ bhavati | cakṣur vai samrāṭ paramaṃ brahma | nainam cakṣur jahāti | sarvāṇy enaṃ bhūtāny abhikṣaranti | devo bhūtvā devān apyeti | ya evaṃ vidvān etad upāste | hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ | sa hovāca yājñavalkyaḥ -- pitā me 'manyata nānanuśiṣya hareteti

BrUp 4.1.5

yad eva te kaścid abravīt tac chṛṇavāmeti | abravīn me gardabhīvipīto bhāradvājaḥ | śrotraṃ vai brahmeti | yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā tad bhāradvājo 'bravīc chrotraṃ vai brahmeti | aśṛṇvato hi kiṃ syād iti | abravīt tu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām | na me 'bravīd iti | ekapād vā etat samrāḍ iti | sa vai no brūhi yājñavalkya | śrotram evāyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhānantam ity enad upāsīta | kānantatā yājñavalkya | diśa eva samrāḍ iti hovāca | tasmād vai samrāḍ api yāṃ kāñca diśaṃ gacchati naivāsyā antaṃ gacchati | anantā hi diśaḥ | diśo vai samrāṭ śrotram | śrotraṃ vai samrāṭ paramaṃ brahma | nainaṃ śrotraṃ jahāti | sarvāṇy enaṃ bhūtāny abhikṣaranti | devo bhūtvā devān apyeti | ya evaṃ vidvān etad upāste | hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ | sa hovāca yājñavalkyaḥ -- pitā me 'manyata nānanuśiṣya hareteti

BrUp 4.1.6

yad eva te kaścid abravīt tac chṛṇavāmeti | abravīn me satyakāmo jābālaḥ -- mano vai brahmeti | yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā taj jābālo 'bravīn mano vai brahmeti | amanaso hi kiṃ syād iti | abravīt tu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām | na me 'bravīd iti | ekapād vā etat samrāḍ iti | sa vai no brūhi yājñāvalkya | mana evāyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhānanda ity enad upāsīta | kānandatā yājñavalkya | mana eva samrāḍ iti hovāca manasā vai samrāṭ striyam abhi hāryati tasyāṃ pratirūpaḥ putro jāyate | sa ānandaḥ | mano vai samrāṭ paramaṃ brahma | nainaṃ mano jahāti | sarvāṇy enaṃ bhūtāny abhikṣaranti | devo bhūtvā devān apyeti | ya evaṃ vidvān etad upāste | hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ | sa hovāca yājñavalkyaḥ -- pitā me 'manyata nānanuśiṣya hareteti

BrUp 4.1.7

yad eva te kaścid abravīt tac chṛṇavāmeti | abravīn me vidagdhaḥ śākalyaḥ | hṛdayaṃ vai brahmeti | yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā tac chākalyo 'bravīd dhṛdayaṃ vai brahmeti | ahṛdayasya hi kiṃ syād iti | abravīt tu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām | na me 'bravīd iti | ekapād vā etat samrāḍ iti | sa vai no brūhi yājñavalkya | hṛdayam evāyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhā | sthitir ity enad upāsīta | kā sthititā yājñavalkya | hṛdayam eva samrāḍ iti hovāca | hṛdayaṃ vai samrāṭ sarveṣāṃ bhūtānām āyatanam | hṛdayaṃ vai samrāṭ sarveṣāṃ bhūtānāṃ pratiṣṭhā | hṛdaye hy eva samrāṭ sarvāṇi bhūtāni pratiṣṭhitāni bhavanti | hṛdayaṃ vai samrāṭ paramaṃ brahma | nainaṃ hṛdayaṃ jahāti | sarvāṇy enaṃ bhūtāny abhikṣaranti | devo bhūtvā devān apyeti | ya evaṃ vidvān etad upāste | hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ | sa hovāca yājñavalkyaḥ -- pitā me 'manyata nānanuśiṣya hareteti

BrUp 4.2.1

janako ha vaidehaḥ kūrcād upāvasarpann uvāca -- namas te 'stu yājñavalkya | anu mā śādhīti | sa hovāca yathā vai samrāṇ mahāntam adhvānam eṣyan rathaṃ vā nāvaṃ vā samādadītaivam evaitābhir upaniṣadbhiḥ samāhitātmāsi | evaṃ vṛndāraka āḍhyaḥ sann adhītaveda uktopaniṣatka ito vimucyamānaḥ kva gamiṣyasīti | nāhaṃ tad bhagavan veda yatra gamiṣyāmīti | atha vai te 'haṃ tad vakṣyāmi yatra gamiṣyasīti | bravītu bhagavān iti

BrUp 4.2.2

indho ha vai nāmaiṣa yo 'yaṃ dakṣiṇe 'kṣan puruṣaḥ | taṃ vā etam indhaṃ santam indra ity ācakṣate parokṣeṇaiva | parokṣapriyā iva hi devāḥ pratyakṣadviṣaḥ

BrUp 4.2.3

athaitad vāme 'kṣaṇi puruṣarūpam eṣāsya patnī virāṭ | tayor eṣa saṃstāvo ya eṣo 'ntar hṛdaya ākāśaḥ | athainayor etad annaṃ ya eṣo 'ntar hṛdaye lohitapiṇḍaḥ | athainayor etat prāvaraṇaṃ yad etad antar hṛdaye jālakam iva | athainayor eṣā sṛtiḥ saṃcaraṇī yaiṣā hṛdayād ūrdhvā nāḍy uccarati | yathā keśaḥ sahasradhā bhinna evam asyaitā hitā nāma nāḍyo 'ntar hṛdaye pratiṣṭhitā bhavanti | etābhir vā etad āsravad āsravati | tasmād eṣa praviviktāhāratara iva bhavaty asmāc chārīrād ātmanaḥ

BrUp 4.2.4

tasya prācī dik prāñcaḥ prāṇāḥ | dakṣiṇā dig dakṣiṇe prāṇāḥ | pratīcī dik pratyañcaḥ prāṇāḥ | udīcī dig udañcaḥ prāṇāḥ | ūrdhvā dig ūrdhvāḥ prāṇāḥ | avācī dig avāñcaḥ prāṇāḥ | sarvā diśaḥ sarve prāṇāḥ | sa eṣa neti nety ātmā | agṛhyo na hi gṛhyate | aśīryo na hi śīryate | asaṅgo na hi sajyate | asito na vyathate | na riṣyati | abhayaṃ vai janaka prāpto 'sīti hovāca yājñavalkyaḥ | sa hovāca janako vaideho 'bhayaṃ tvā gacchatād yājñavalkya yo no bhagavann abhayaṃ vedayase | namas te 'stu | ime videhā ayam aham asmīti

BrUp 4.3.1

janakaṃ ha vaidehaṃ yājñavalkyo jagāma | sam enena vadiṣya iti | atha ha yaj janakaś ca vaideho yājñavalkyaś cāgnihotre samūdāte | tasmai ha yājñavalkyo varaṃ dadau | sa ha kāmapraśnam eva vavre | taṃ hāsmai dadau | taṃ ha samrāḍ eva pūrvaḥ papraccha

BrUp 4.3.10

na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavanti | atha rathān rathayogān pathaḥ sṛjate | na tatrānandā mudaḥ pramudo bhavanti | athānandān mudaḥ pramudaḥ sṛjate | na tatra veśāntāḥ puṣkariṇyaḥ sravantyo bhavanti | atha veśāntān puṣkariṇīḥ sravantīḥ sṛjate | sa hi kartā

BrUp 4.3.11

tad ete ślokā bhavanti -- svapnena śārīram abhiprahatyāsuptaḥ suptān abhicākaśīti | śukram ādāya punar aiti sthānaṃ hiraṇmayaḥpuruṣa ekahaṃsaḥ

BrUp 4.3.12

prāṇena rakṣann avaraṃ kulāyaṃ bahiṣkulāyād amṛtaś caritvā | sa īyate 'mṛto yatrakāmaṃ hiraṇmayaḥ puruṣa ekahaṃsaḥ

BrUp 4.3.13

svapnānta uccāvacam īyamāno rūpāṇi devaḥ kurute bahūni | uteva strībhiḥ saha modamāno jakṣad utevāpi bhayāni paśyan

BrUp 4.3.14

ārāmam asya paśyanti na taṃ paśyati kaś caneti | taṃ nāyataṃ bodhayed ity āhuḥ | durbhiṣajyaṃ hāsmai bhavati yam eṣa na pratipadyate | atho khalv āhur jāgaritadeśa evāsyaisa iti | yāni hy eva jāgrat paśyati tāni supta iti | atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotir bhavati | so 'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi | ata ūrdhvaṃ vimokṣāya brūhīti

BrUp 4.3.15

sa vā eṣa etasmin saṃprasāde ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati svapnāyaiva | sa yat tatra kiñcit paśyaty ananvāgatas tena bhavati | asaṅgo hy ayaṃ puruṣa iti | evam evaitat yājñavalkya | so 'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi | ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti

BrUp 4.3.16

sa vā eṣa etasmin svapne ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati buddhāntāyaiva | sa yat tatra kiñcit paśyaty ananvāgatas tena bhavati | asaṅgo hy ayaṃ puruṣa iti | evam evaitat yājñavalkya | so 'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi | ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti

BrUp 4.3.17

sa vā eṣa etasmin buddhānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati svapnāntāyaiva

BrUp 4.3.18

tad yathā mahāmatsya ubhe kūle anusaṃcarati pūrvaṃ cāparaṃ ca | evam evāyaṃ puruṣa etāv ubhāv antāv anusaṃcarati svapnāntaṃ ca buddhāntaṃ ca

BrUp 4.3.19

tad yathāsminn ākāśe śyeno vā suparṇo vā viparipatya śrāntaḥ saṃhatya pakṣau saṃlayāyaiva dhriyate | evam evāyaṃ puruṣa etasmā antāya dhavati | yatra supto na kaṃ cana kāmaṃ kāmayate na kaṃ cana svapnaṃ paśyati

BrUp 4.3.2

yājñavalkya kiṃjyotir ayaṃ puruṣa iti | ādityajyotiḥ samrāḍ iti hovāca | ādityenaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti | evam evaitad yājñavalkya

BrUp 4.3.20

tā vā asyaitā hitā nāma nāḍyo yathā keśaḥ sahasradhā bhinnas tāvatāṇimnā tiṣṭhanti | śuklasya nīlasya piṅgalasya haritasya lohitasya pūrṇāḥ | atha yatrainaṃ ghnantīva jinantīva hastīva vicchāyayati gartam iva patati | yad eva jāgrad bhayaṃ paśyati tad atrāvidyayā manyate | atha yatra deva iva rājevāham evedaṃ sarvo 'smīti manyate | so 'sya paramo lokaḥ

BrUp 4.3.21

tad vā asyaitad aticchando 'pahatapāpmābhayaṃ rūpam | tad yathā priyayā striyā saṃpariṣvakto na bāhyaṃ kiṃ cana veda nāntaram | evam evāyaṃ puruṣaḥ prājñenātmanā saṃpariṣvakto na bāhyaṃ kiṃ cana veda nāntaram | tad vā asyaitad āptakāmam ātmakāmam akāmaṃ rūpam śokāntaram

BrUp 4.3.22

atra pitāpitā bhavati mātāmātā lokā alokā devā adevā vedā avedāḥ | atra steno 'steno bhavati bhrūṇahābhrūṇahā cāṇḍyālo 'caṇḍyālaḥ paulkaso 'paulkasaḥ śramaṇo 'śramaṇas tāpaso 'tāpasaḥ | ananvāgataṃ puṇyenānanvāgataṃ pāpena | tīrṇo hi tadā sarvāñ śokān hṛdayasya bhavati

BrUp 4.3.23

yad vai tan na paśyati paśyan vai tan na paśyati | na hi draṣṭur dṛṣṭer viparilopo vidyate 'vināśitvān | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yat paśyet

BrUp 4.3.24

yad vai tan na jighrati jighran vai tan na jighrati | na hi ghrātur ghrāter viparilopo vidyate 'vināśitvāt | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yaj jighret

BrUp 4.3.25

yad vai tan na rasayati rasayan vai tan na rasayati | na hi rasayitū rasayater viparilopo vidyate 'vināśitvāt | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yad rasayet

BrUp 4.3.26

yad vai tan na vadati vadan vai tan na vadati | na hi vaktur vakter viparilopo vidyate 'vināśitvāt | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yad vadet

BrUp 4.3.27

yad vai tan na śṛṇoti śṛṇvan vai tan na śṛṇoti | na hi śrotuḥ śruter viparilopo vidyate 'vināśitvāt | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yac chṛṇuyāt

BrUp 4.3.28

yad vai tan na manute manvāno vai tan na manute | na hi mantur mater viparilopo vidyate 'vināśitvāt | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yan manvīta

BrUp 4.3.29

yad vai tan na spṛśati spṛśan vai tan na spṛśati | na hi spraṣṭuḥ spṛṣṭer viparilopo vidyate 'vināśitvāt | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yat spṛśet

BrUp 4.3.3

astamita āditye yājñavalkya kiṃjyotir evāyaṃ puruṣa iti | candramā evāsya jyotir bhavatīti | candramasaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti | evam evaitad yājñavalkya

BrUp 4.3.30

yad vai tan na vijānāti vijānan vai tan na vijānāti | na hi vijñātur vijñāter viparilopo vidyate 'vināśitvāt | na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yad vijānīyāt

BrUp 4.3.31

yatra vā anyad iva syāt tatrānyo 'nyat paśyed anyo 'nyaj jighred anyo 'nyad rasayed anyo 'nyad vaded anyo 'nyac chṛṇuyād anyo 'nyan manvītānyo 'nyat spṛśed anyo 'nyad vijānīyāt

BrUp 4.3.32

salila eko draṣṭādvaito bhavati | eṣa brahmalokaḥ samrāṭ | iti hainam anuśaśāsa yājñavalkyaḥ | eṣāsya paramā gatiḥ | eṣāsya paramā saṃpat | eṣo 'sya paramo lokaḥ | eṣo 'sya parama ānandaḥ | etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrām upajīvanti

BrUp 4.3.33

sa yo manūṣyāṇāṃ rāddhaḥ samṛddho bhavaty anyeṣām adhipatiḥ sarvair mānuṣyakair bhogaiḥ sampannatamaḥ sa manuṣyāṇāṃ parama ānandaḥ | atha ye śataṃ manuṣyāṇām ānandāḥ sa ekaḥ pitṝṇāṃ jitalokānām ānandaḥ | atha ye śataṃ pitṝṇāṃ jitalokānām ānandāḥ sa eko gandharvaloka ānandaḥ | atha ye śataṃ gandharvaloka ānandāḥ sa ekaḥ karmadevānām ānando ye karmaṇā devatvam abhisampadyante | atha ye śataṃ karmadevānām ānandāḥ sa eka ājānadevānām ānandaḥ | yaś ca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahataḥ | atha ye śatam ājānadevānām ānandāḥ sa ekaḥ prajāpatiloka ānandaḥ | yaś ca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahataḥ | atha ye śataṃ prajāpatiloka ānandāḥ sa eko brahmaloka ānandaḥ | yaś ca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahataḥ | athaiṣa eva parama ānandaḥ | eṣa brahmalokaḥ samrāṭ | iti hovāca yājñavalkyaḥ | so 'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi | ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti | atra ha yājñavalkyo bibhayāṃ cakāra -- medhāvī rājā sarvebhyo māntebhya udarautsīd iti

BrUp 4.3.34

sa vā eṣa etasmin svapnānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati buddhāntāyaiva

BrUp 4.3.35

tad yathānaḥ susamāhitam utsarjaṃ yāyād evam evāyaṃ śārīra ātmā prājñenātmanānvārūḍha utsarjaṃ yāti | yatraitad ūrdhvocchvāsī bhavati

BrUp 4.3.36

sa yatrāyam aṇimānaṃ nyeti jarayā vopatapatā vāṇimānaṃ nigacchati | tad yathāmraṃ vodumbaraṃ vā pippalaṃ vā bandhanāt pramucyate | evam evāyaṃ puruṣa ebhyo 'ṅgebhyaḥ saṃpramucya punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati prāṇāyaiva

BrUp 4.3.37

tad yathā rājānam āyantam ugrāḥ pratyenasaḥ sūtagrāmaṇyo 'nnaiḥ pānair avasathaiḥ pratikalpante 'yam āyāty ayam āgacchatīti | evaṃ haivaṃvidaṃ sarvāṇi bhūtāni pratikalpanta idaṃ brahmāyātīdam āgacchatīti

BrUp 4.3.38

tad yathā rājānaṃ prayiyāsantam ugrāḥ pratyenasaḥ sūtagrāmaṇyo 'bhisamāyanti | evam evemam ātmānam antakāle sarve prāṇā abhisamāyanti | yatraitad ūrdhvocchvāsī bhavati

BrUp 4.3.4

astamita āditye yājñavalkya candramasy astamite kiṃjyotir evāyaṃ puruṣa iti | agnir evāsya jyotir bhavatīti | agninaiva jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti | evam evaitad yājñavalkya

BrUp 4.3.5

astamita āditye yājñavalkya candramasy astamite śānte 'gnau kiṃjyotir evāyaṃ puruṣa iti | vāg evāsya jyotir bhavatīti | vācaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyeti | tasmād vai samrāḍ api yatra svaḥ pāṇir na vinirjñāyate 'tha yatra vāg uccaraty upaiva tatra nyetīti | evam evaitad yājñavalkya

BrUp 4.3.6

astamita āditye yājñavalkya candramasy astamite śānte 'gnau śāntāyāṃ vāci kiṃjyotir evāyaṃ puruṣa iti | ātmaivāsya jyotir bhavatīti | ātmanaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti

BrUp 4.3.7

katama ātmeti -- yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdy antarjyotiḥ puruṣaḥ | sa samānaḥ sann ubhau lokāv anusaṃcarati dhyāyatīva lelāyatīva | sa hi svapno bhūtvemaṃ lokam atikrāmati add. mṛtyo rūpāṇi

BrUp 4.3.8

sa vā ayaṃ puruṣo jāyamānaḥ śarīram abhisampadyamānaḥ pāpmabhiḥ saṃsṛjyate | sa utkrāman mriyamāṇaḥ pāpmano vijahāti

BrUp 4.3.9

tasya vā etasya puruṣasya dve eva sthāne bhavataḥ | idaṃ ca paralokasthānaṃ ca | sandhyaṃ tṛtīyaṃ svapnasthānam | tasminsandhye sthāne tiṣṭhan ubhe sthāne paśyatīdaṃ ca paralokasthānaṃ ca | atha yathākramo 'yaṃ paralokasthāne bhavati | tam ākramam ākramyobhayān pāpmana ānandāṃś ca paśyati | sa yatra prasvapity asya lokasya sarvāvato mātrām apādāya svayaṃ vihatya svayaṃ nirmāya svena bhāsā svena jyotiṣā prasvapiti | atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotir bhavati

BrUp 4.4.1

sa yatrāyam ātmābalyaṃ nyetya saṃmoham iva nyeti | athainam ete prāṇā abhisamāyanti | sa etās tejomātrāḥ samabhyādadāno hṛdayam evānvavakrāmati | sa yatraiṣa cākṣuṣaḥ puruṣaḥ parāṅ paryāvartate | athārūpajño bhavati

BrUp 4.4.10

andhaṃ tamaḥ praviśanti ye 'vidyām upāsate | tato bhūya iva te tamo ya u vidyāyāṃ ratāḥ

BrUp 4.4.11

anandā nāma te lokā andhena tamasāvṛtāḥ | tāṃs te pretyābhigacchaty avidvāṃso 'budhā janāḥ

BrUp 4.4.12

ātmānaṃ ced vijānīyād ayam asmīti puruṣaḥ | kim icchan kasya kāmāya śarīram anu saṃjvaret

BrUp 4.4.13

yasyānuvittaḥ pratibuddha ātmāsmin saṃdehye gahane praviṣṭaḥ | sa viśvakṛt sa hi sarvasya kartā tasya lokaḥ sa u loka eva

BrUp 4.4.14

ihaiva santo 'tha vidmas tad vayaṃ na ced avedir mahatī vinaṣṭiḥ | ye tad vidur amṛtās te bhavanty athetare duḥkham evāpiyanti

BrUp 4.4.15

yadaitam anupaśyaty atmānaṃ devam aṅjasā | īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate

BrUp 4.4.16

yasmād arvāk saṃvatsaro 'hobhiḥ parivartate | tad devā jyotiṣāṃ jyotir āyur hopāsate 'mṛtam

BrUp 4.4.17

yasmin pañca pañcajanā ākāśaś ca pratiṣṭhitaḥ | tam eva manya ātmānaṃ vidvān brahmāmṛto 'mṛtam

BrUp 4.4.18

prāṇasya prāṇam uta cakṣuṣaś cakṣur uta śrotrasya śrotram manaso ye mano viduḥ | te nicikyur brahma purāṇam agryam

BrUp 4.4.19

manasaivānudraṣṭavyaṃ neha nānāsti kiṃ cana | mṛtyoḥ sa mṛtyum āpnoti ya iha nāneva paśyati

BrUp 4.4.2

ekībhavati na paśyatīty āhuḥ | ekībhavati na jighratīty āhuḥ | ekībhavati na rasayatīty āhuḥ | ekībhavati na vadatīty āhuḥ | ekībhavati na śṛṇotīty āhuḥ | ekībhavati na manuta ity āhuḥ | ekībhavati na spṛśatīty āhuḥ | ekībhavati na vijānātīty āhuḥ | tasya haitasya hṛdayasyāgraṃ pradyotate | tena pradyotenaiṣa ātmā niṣkrāmati | cakṣuṣṭo vā mūrdhno vānyebhyo vā śarīradeśebhyaḥ | tam utkrāmantaṃ prāṇo 'nūtkrāmati | prāṇam anūtkrāmantaṃ sarve prāṇā anūtkrāmanti | savijñano bhavati | saṃjānam evānvavakrāmati | taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete pūrvaprajñā ca

BrUp 4.4.20

ekadhaivānudraṣṭavyam etad apramayaṃ dhruvam | virajaḥ para ākāśād aja ātmā mahān dhruvaḥ

BrUp 4.4.21

tam eva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ | nānudhyāyād bahūñ chabdān vāco viglāpanaṃ hi tad iti

BrUp 4.4.22

sa vā eṣa mahān aja ātmā yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu | ya eṣo 'ntar hṛdaya ākāśas tasmiñ chete | sarvasya vaśī | sarvasyeśānaḥ | sarvasyādhipatiḥ | sa na sādhunā karmaṇā bhūyān | no evāsādhunā kanīyān | eṣa sarveśvaraḥ | eṣa bhūtādhipatiḥ | eṣa bhūtapālaḥ | eṣa setur vidharaṇa eṣāṃ lokānām asaṃbhedāya | tam etaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasānāśakena | etam eva viditvā munir bhavati | etam eva pravrājino lokam icchantaḥ pravrajanti

BrUp 4.4.23

tad etad ṛcābhyuktam -- eṣa nityo mahimā brāhmaṇasya na karmaṇā vardhate no kanīyān | tasyaiva syāt padavittaṃ viditvā na lipyate karmaṇā pāpakeneti | tasmād evaṃvic chānto dānta uparatas titikṣuḥ samāhito bhūtvātmany evātmānaṃ paśyati | sarvam ātmānaṃ paśyati | nainaṃ pāpmā tarati | sarvaṃ pāpmānaṃ tarati | nainaṃ pāpmā tapati | sarvaṃ pāpmānaṃ tapati | vipāpo virajo 'vicikitso brāhmaṇo bhavati | eṣa brahmalokaḥ samrāṭ | enaṃ prāpito 'sīti hovāca yājñavalkyaḥ | so 'haṃ bhagavate videhān dadāmi mām cāpi saha dāsyāyeti

BrUp 4.4.24

sa vā eṣa mahān aja ātmānnādo vasudānaḥ | vindate vasu ya evaṃ veda

BrUp 4.4.25

sa vā eṣa mahān aja ātmājaro 'maro 'mṛto 'bhayo brahma | abhayaṃ vai brahma | abhayaṃ hi vai brahma bhavati ya evaṃ veda

BrUp 4.4.3

tad yathā tṛṇajalāyukā tṛṇasyāntaṃ gatvānyam ākramam ākramyātmānam upasaṃharati | evam evāyam ātmedaṃ śarīraṃ nihatyāvidyāṃ gamayitvānyam ākramam ākramyātmānam upasaṃharati

BrUp 4.4.4

tad yathā peśaskārī peśaso mātrām apādāyānyan navataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ tanute | evam evāyam ātmedaṃ śarīraṃ nihatyāvidyāṃ gamayitvānyan navataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ kurute | pitryaṃ vā gāndharvaṃ vā daivaṃ vā prājāpatyaṃ vā brāhmaṃ vānyeṣāṃ vā bhūtānām

BrUp 4.4.5

sa vā ayam ātmā brahma vijñānamayo manomayo prāṇamayaś cakṣurmayaḥ śrotramayaḥ pṛthivīmaya āpomayo vāyumaya ākāśamayas tejomayo 'tejomayaḥ kāmamayo 'kāmamayaḥ krodhamayo 'krodhamayo dharmamayo 'dharmamayaḥ sarvamayaḥ | tad yad etad idaṃmayo 'domaya iti | yathākārī yathācārī tathā bhavati | sādhukārī sādhur bhavati | pāpakārī pāpo bhavati | puṇyaḥ puṇyena karmaṇā pāpaḥ pāpena | atho khalv āhuḥ | kāmamaya evāyaṃ puruṣa iti | sa yathākāmo bhavati tatkratur bhavati | yatkratur bhavati tat karma kurute | yat karma kurute tad abhisaṃpadyate

BrUp 4.4.6

tad eṣa śloko bhavati -- tad eva saktaḥ saha karmaṇaiti liṅgaṃ mano yatra niṣaktam asya | prāpyāntaṃ karmaṇas tasya yat kiñceha karoty ayam | tasmāl lokāt punar aity asmai lokāya karmaṇe | iti nu kāmayamānaḥ | athākāmayamāno yo 'kāmo niṣkāma āptakāma ātmakāmo na tasya prāṇā utkrāmanti | brahmaiva san brahmāpyeti

BrUp 4.4.7

tad eṣa śloko bhavati -- yadā sarve pramucyante kāmā ye 'sya hṛdi śritāḥ | atha martyo 'mṛto bhavaty atra brahma samaśnuta iti | tad yathāhinirlvayanī valmīke mṛtā pratyastā śayīta | evam evedaṃ śarīraṃ śete | athāyam aśarīro 'mṛtaḥ prāṇo brahmaiva teja eva | so 'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ

BrUp 4.4.8

tad ete ślokā bhavanti -- aṇuḥ panthā vitataḥ purāṇo māṃ spṛṣṭo 'nuvitto mayaiva | tena dhīrā apiyanti brahmavidaḥ svargaṃ lokam ita ūrdhvaṃ vimuktāḥ

BrUp 4.4.9

tasmiñ śuklam uta nīlam āhuḥ piṅgalaṃ haritaṃ lohitaṃ ca | eṣa panthā brahmaṇā hānuvittas tenaiti brahmavit puṇyakṛt taijasaś ca

BrUp 4.5.1

atha ha yājñavalkyasya dve bhārye babhūvatur maitreyī ca kātyāyanī ca | tayor ha maitreyī brahmavādinī babhūva | strīprajñaiva tarhi kātyāyanī | atha ha yājñavalkyo 'nyad vṛttam upākariṣyan

BrUp 4.5.10

sa yathā vīṇāyai vādyamānāyai na bāhyāñ chabdāñ chaknuyād grahaṇāya | vīṇāyai tu grahaṇena vīṇāvādasya vā śabdo grhītaḥ

BrUp 4.5.11

sa yathārdraidhāgner abhyāhitasya pṛthag dhūmā viniścaranty evaṃ vā are 'sya mahato bhūtasya niḥśvasitam etad yad ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo 'tharvāṅgirasa itihāsaḥ purāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇy anuvyākhyānāni vyākhyānanīṣṭaṃ hutam āśitaṃ pāyitam ayaṃ ca lokaḥ paraś ca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni | asyaivaitāni sarvāṇi niśvasitāni

BrUp 4.5.12

sa yathā sarvāsām apāṃ samudra ekāyanam | evaṃ sarveṣāṃ sparśānāṃ tvag ekāyanam | evaṃ sarveṣāṃ gandhānāṃ nāsike ekāyanam | evaṃ sarveṣāṃ rasānāṃ jihvaikāyanam | evaṃ sarveṣāṃ rūpāṇāṃ cakṣur ekāyanam | evaṃ sarveṣaṃ śabdānāṃ śrotram ekāyanam | evaṃ sarveṣāṃ saṃkalpānāṃ mana ekāyanam | evaṃ sarvāsāṃ vidyānāṃ hṛdayam ekāyanam | evaṃ sarveṣāṃ karmaṇāṃ hastāv ekāyanam | evaṃ sarveṣām ānandānām upastha ekāyanam | evaṃ sarveṣāṃ visargāṇāṃ pāyur ekāyanam | evaṃ sarveṣām adhvanāṃ pādāv ekāyanam | evaṃ sarveṣāṃ vedānāṃ vāg ekāyanam

BrUp 4.5.13

sa yathā saindhavaghano 'nantaro 'bāhyaḥ kṛtsno rasaghana eva | evaṃ vā are 'yam ātmānantaro 'bāhyaḥ kṛtsnaḥ prajñānaghana eva | etebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tāny evānuvinayati | na pretya saṃjñāstīty are bravīmi | iti hovāca yājñavalkyaḥ

BrUp 4.5.14

sā hovāca maitreyī -- atraiva mā bhagavān mohāntam āpīpadat | na vā aham imaṃ vijānāmīti | sa hovāca -- na vā are 'haṃ mohaṃ bravīmi | avināśī vā are 'yam ātmānucchittidharmā

BrUp 4.5.15

yatra hi dvaitam iva bhavati tad itara itaraṃ paśyati, tad itara itaraṃ jighrati, tad itara itaraṃ rasayate, tad itara itaram abhivadati, tad itara itaraṃ śṛṇoti, tad itara itaraṃ manute. tad itara itaraṃ spṛśati, tad itara itaraṃ vijānāti | yatra tv asya sarvam ātmaivābhūt tat kena kaṃ paśyet tat kena kaṃ jighret tat kena kaṃ rasayet tat kena kam abhivadet tat kena kaṃ śṛṇuyāt tat kena kaṃ manvīta tat kena kaṃ spṛśet tat kena kaṃ vijānīyāt | yenedaṃ sarvaṃ vijānāti taṃ kena vijānīyāt | sa eṣa neti nety ātmā | agṛhyo na hi gṛhyate | aśīryo na hi śīryate | asaṅgo na hi sajyate | asito na vyathate na riṣyati | vijñātāram are kena vijānīyād ity uktānuśāsanāsi maitreyi | etāvad are khalv amṛtatvam iti hoktvā yājñavalkyo vijahāra

BrUp 4.5.2

maitreyīti hovāca yājñavalkyaḥ | pravrajiṣyan vā are 'ham asmāt sthānād asmi | hanta te 'nayā katyāyanyāntaṃ karavāṇīti

BrUp 4.5.3

sā hovāca maitreyī -- yan nu ma iyam bhagoḥ sarvā pṛthivī vittena pūrṇā syāt syāṃ nv ahaṃ tenāmṛtāho3 neti | neti hovāca yājñavalkyaḥ | yathaivopakaraṇavatāṃ jīvitam | tathaiva te jīvitaṃ syāt | amṛtatvasya tu nāśāsti vitteneti

BrUp 4.5.4

sā hovāca maitreyī -- yenāhaṃ nāmṛtā syām kim ahaṃ tena kuryām | yad eva bhagavān veda tad eva me brūhīti

BrUp 4.5.5

sa hovāca yājñavalkyaḥ -- priyā vai khalu no bhavatī satī priyam avṛdhat | hanta tarhi | bhavaty etad vyākhyāsyāmi te | vyācakṣāṇasya tu me nididhyāsasveti

BrUp 4.5.6

sa hovāca | na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ priyo bhavaty ātmanas tu kāmāya patiḥ priyo bhavati | na vā are jāyāyai kāmāya jāyā priyā bhavaty ātmanas tu kāmāya jāyā priyā bhavati | na vā are putrāṇāṃ kāmāya putrāḥ priyā bhavanty ātmanas tu kāmāya putrāḥ priyā bhavanti | na vā are vittasya kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavaty ātmanas tu kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavati | na vā are paśūnāṃ kāmāya paśavaḥ priyaṃ bhavaty ātmanas tu kāmāya paśavaḥ priyaṃ bhavati | na vā are brahmaṇaḥ kāmāya brahma priyaṃ bhavaty ātmanas tu kāmāya brahma priyaṃ bhavati | na vā are kṣatrasya kāmāya kṣatraṃ priyaṃ bhavaty ātmanas tu kāmāya kṣatraṃ priyaṃ bhavati | na vā are lokānāṃ kāmāya lokāḥ priyā bhavanty ātmanas tu kāmāya lokāḥ priyā bhavanti | na vā are devānāṃ kāmāya devāḥ priyā bhavanty ātmanas tu kāmāya devāḥ priyā bhavanti | na vā are vedānāṃ kāmāya vedāḥ priyā bhavanty ātmanas tu kāmāya vedāḥ priyā bhavanti | na vā are bhūtānāṃ kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavanty ātmanas tu kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavanti | na vā are sarvasya kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavaty ātmanas tu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati | ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyo maitreyi | ātmani khalv are dṛṣṭe śrute mate vijñāta idaṃ sarvaṃ viditam

BrUp 4.5.7

brahma taṃ parādād yo 'nyatrātmano vedān veda | kṣatraṃ taṃ parādād yo 'nyatrātmanaḥ kṣatraṃ veda | lokās taṃ parādur yo 'nyatrātmano lokān veda | devās taṃ parādur yo 'nyatrātmano devān veda | vedās taṃ parādur yo 'nyatrātmano vedān veda | bhūtāni taṃ parādur yo 'nyatrātmano bhūtāni veda | sarvaṃ taṃ parādād yo 'nyatrātmanaḥ sarvaṃ veda | idaṃ brahmedaṃ kṣatram ime lokā ime devā ime vedā imāni bhūtānīdaṃ sarvaṃ yad ayam ātmā

BrUp 4.5.8

sa yathā dundubher hanyamānasya na bāhyāñ chabdāñ chaknuyād grahaṇāya | dundubhes tu grahaṇena dundubhyāghātasya vā śabdo gṛhītaḥ

BrUp 4.5.9

sa yathā śaṅkhasya dhmāyamānasya na bāhyāñ chabdāñ chaknuyād grahaṇāya | śaṅkhasya tu grahaṇena śaṅkhadhmasya vā śabdo gṛhītaḥ

BrUp 4.6.1

atha vaṃśaḥ | pautimāṣyo gaupavanāt | gaupavanaḥ pautimāṣyāt | pautimāṣyo gaupavanāt | gaupavanaḥ kauśikāt | kauśikaḥ kauṇḍinyāt | kauṇḍinyaḥ śāṇḍilyāt | śāṇḍilyaḥ kauśikāc ca gautamāc ca | gautamaḥ

BrUp 4.6.2

agniveśyāt | agniveśyo gārgyāt | gārgyo gārgyāt | gārgyo gautamāt | gautamaḥ saitavāt | saitavaḥ pārāśaryāyaṇāt | pārāśaryāyaṇo gārgyāyaṇāt | gārgyāyaṇa uddālakāyanāt | uddālakāyano jābālāyanāt | jābālāyano mādhyandināyanāt | mādhyandināyanaḥ saukarāyaṇāt | saukarāyaṇaḥ kāṣāyaṇāt | kāṣāyaṇaḥ sāyakāyanāt | sākāyanaḥ kauśikāyaneḥ kauśikāyaniḥ

BrUp 4.6.3

ghṛtakauśikāt | ghṛtakauśikaḥ pārāśaryāt | pārāśaryaḥ pārāśaryāt | pārāśaryo jātukarṇyāt | jātukarṇya āsurāyaṇāc ca yaskāc ca | āsurāyaṇas traivaṇeḥ | traivaṇir aupajandhaneḥ | aupajandhanir āsureḥ | āsurir bhāradvājāt | bhāradvāja ātreyāt | ātreyo māṇṭeḥ | māṇṭir gautamāt | gautamo gautamāt | gautamo vātsyāt | vātsyaḥ śāṇḍilyāt | śāṇḍilyaḥ kaiśoryāt kāpyāt | kaiśoryaḥ kāpyaḥ kumāraharitāt | kumāraharito gālavāt | gālavo vidarbhīkauṇḍinyāt | vidarbhīkauṇḍinyo vatsanapāto bābhravāt | vatsanapād bābhravaḥ pathaḥ saubharāt | panthāḥ saubharo 'yāsyād aṅgirasāt | ayāsya āṅgirasa ābhutes tvāṣṭrāt | ābhutis tvāṣṭro viśvarūpāt tvāṣṭrāt | viśvarūpas tvāṣṭro 'śvibhyām | aśvinau dadhica ātharvaṇāt | dadhyaṅṅ ātharvaṇo 'tharvaṇo daivāt | atharvā daivo mṛtyoḥ prādhvaṃsanāt | mṛtyuḥ prādhvaṃsanaḥ prādhvaṃsanāt | prādhvaṃsanaḥ ekarṣeḥ | ekarṣir viprajitteḥ | viprajittir vyaṣṭer | vyaṣṭiḥ sanāroḥ | sanāruḥ sanātanāt | sanātanaḥ sanagāt | sanagaḥ parameṣṭiṇaḥ | parameṣṭī brahmaṇaḥ | brahma svayambhu | brahmaṇe namaḥ