Brihadaranyaka Upanishad — Chapter 3

BrUp 3.1.1

janako ha vaideho bahudakṣiṇena yajñeneje | tatra ha kurupañcālānāṃ brāhmaṇā abhisametā babhūvuḥ | tasya ha janakasya vaidehasya vijijñāsā babhūva -- kaḥ svid eṣāṃ brāhmaṇānām anūcānatama iti | sa ha gavāṃ sahasram avarurodha | daśadaśa pādā ekaikasyāḥ śṛṅgayor ābaddhā babhūvuḥ

BrUp 3.1.10

yājñavalkyeti hovāca -- katy ayam adyodgātāsmin yajñe stotriyāḥ stoṣyatīti | tisra iti | katamās tās tisra iti | puronuvākyā ca yājyā ca śasyaiva tṛtīyā | katamās tāḥ | yā adhyātmam iti | prāṇa eva puronuvākyāpāno yājyā vyānaḥ śasyā | kiṃ tābhir jayatīti | pṛthivīlokam eva puronuvākyayā jayaty antarikṣalokaṃ yājyayā dyulokaṃ śasyayā | tato ha hotāśvala upararāma

BrUp 3.1.2

tān hovāca -- brāhmaṇā bhagavanto yo vo brahmiṣṭhaḥ sa etā gā udajatām iti | te ha brāhmaṇā na dadhṛṣuḥ | atha ha yājñavalkyaḥ svam eva brahmacāriṇam uvāca -- etāḥ saumyodaja sāmaśravā3 iti | tā hodācakāra | te ha brāhmaṇāś cukrudhuḥ: -- kathaṃ nu no brahmiṣṭho bruvīteti | atha ha janakasya vaidehasya hotāśvalo babhūva | sa hainaṃ papraccha -- tvaṃ nu khalu no yājñavalkya brahmiṣṭho 'sī3 iti | sa hovāca -- namo vayaṃ brahmiṣṭhāya kurmo gokāmā eva vayaṃ sma iti | taṃ ha tata eva praṣṭuṃ dadhre hotāśvalaḥ

BrUp 3.1.3

yājñavalkyeti hovāca -- yad idaṃ sarvaṃ mṛtyunāptaṃ sarvaṃ mṛtyunābhipannaṃ kena yajamāno mṛtyor āptim atimucyata iti | hotrartvijāgninā vācā | vāg vai yajñasya hotā | tad yeyaṃ vāk so 'yam agniḥ sa hotā sā muktiḥ sātimuktiḥ

BrUp 3.1.4

yājñavalkyeti hovāca -- yad idaṃ sarvam ahorātrābhyām āptaṃ sarvam ahorātrābhyām abhipannaṃ kena yajamāno 'horātrayor āptim atimucyata iti | adhvaryuṇartvijā cakṣuṣādityena | cakṣur vai yajñasyādhvaryuḥ | tad yad idaṃ cakṣuḥ so 'sāv ādityaḥ | so 'dhvaryuḥ sā muktiḥ sātimuktiḥ

BrUp 3.1.5

yājñavalkyeti hovāca -- yad idaṃ sarvaṃ pūrvapakṣāparapakṣābhyām āptaṃ sarvaṃ pūrvapakṣāparapakṣābhyām abhipannaṃ kena yajamānaḥ pūrvapakṣāparapakṣayor āptim atimucyata iti | udgātrartvijā vayunā prāṇena | prāṇo vai yajñasyodgātā | tad yo 'yaṃ prāṇaḥ sa vāyuḥ sa udgātā | sa muktiḥ sātimuktiḥ

BrUp 3.1.6

yājñavalkyeti hovāca -- yad idam antarikṣam anārambaṇam iva kenākrameṇa yajamānaḥ svargaṃ lokam ākramata iti | brahmaṇartvijā manasā candreṇa | mano vai yajñasya brahmā | tad yad idaṃ manaḥ so 'sau candraḥ sa brahmā sa muktiḥ sātimuktir ity atimokṣā | atha saṃpadaḥ

BrUp 3.1.7

yājñavalkyeti hovāca -- katibhir ayam adyargbhir hotāsmin yajñe kariṣyatīti | tisṛbhir iti | katamās tās tisra iti | puronuvākyā ca yājyā ca śasyaiva tṛtīyā | kiṃ tābhir jayatīti | yat kiñcedaṃ prāṇabhṛd iti

BrUp 3.1.8

yājñavalkyeti hovāca -- katy ayam adyādhvaryur asmin yajña āhutīr hoṣyatīti | tisra iti | katamās tās tisra iti | yā hutā ujjvalanti yā hutā atinedanti yā hutā adhiśerate | kiṃ tābhir jayatīti | yā hutā ujjvalanti devalokam eva tābhir jayati | dīpyata iva hi devaloko | yā hutā atinedante pitṛlokam eva tābhir jayati | atīva hi pitṛlokaḥ | yā hutā adhiśerate manuṣyalokam eva tābhir jayatyi | adha iva hi manuṣyalokaḥ

BrUp 3.1.9

yājñavalkyeti hovāca -- katibhir ayam adya brahmā yajñaṃ dakṣiṇato devatābhir gopāyatīti | ekayeti | katamā saiketi | mana eveti | anantaṃ vai mano 'nantā viśve devāḥ | anantam eva sa tena lokaṃ jayati

BrUp 3.2.1

atha hainaṃ jāratkārava ārtabhāgaḥ papraccha | yājñavalkyeti hovāca -- kati grahāḥ katy atigrahā iti | aṣṭau grahā aṣṭāv atigrahā iti | ye te 'ṣṭau grahā aṣṭāv atigrahāḥ katame ta iti

BrUp 3.2.10

yājñavalkyeti hovāca -- yad idaṃ sarvaṃ mṛtyor annaṃ kā svit sā devatā yasyā mṛtyur annam iti | agnir vai mṛtyuḥ so 'pām annam | apa punarmṛtyuṃ jayati

BrUp 3.2.11

yājñavalkyeti hovāca -- yatrāyaṃ puruṣo mriyata ud asmāt prāṇāḥ krāmanty āho neti | neti hovāca yājñavalkyaḥ | atraiva samavanīyante | sa ucchvayati | ādhmāyati | ādhmāto mṛtaḥ śete

BrUp 3.2.12

yājñavalkyeti hovāca -- yatrāyaṃ puruṣo mriyate | kim enaṃ na jahātīti | nāmeti | anantaṃ vai nāmānantā viśve devāḥ | anantam eva sa tena lokaṃ jayati

BrUp 3.2.13

yājñavalkyeti hovāca -- yatrāsya puruṣasya mṛtasyāgniṃ vāg apyeti vātaṃ prāṇaś cakṣur ādityaṃ manaś candraṃ diśaḥ śrotraṃ pṛthivīṃ śarīram ākāśam ātmauṣadhīr lomāni vanaspatīn keśā apsu lohitaṃ ca retaś ca nidhīyate kvāyaṃ tadā puruṣo bhavatīti | āhara saumya hastam ārtabhāga | āvām evaitasya vediṣyāvo na nāv etat sajana iti | tau hotkramya mantrayāṃ cakrāte | tau ha yad ūcatuḥ karma haiva tad ūcatuḥ | atha ha yat praśaṃsatuḥ karma haiva tat praśaśaṃsatuḥ | puṇyo vai puṇyena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpeneti | tato ha jāratkārava ārtabhāga upararāma

BrUp 3.2.2

prāṇo vai grahaḥ | so 'pānenātigraheṇa gṛhītaḥ | prāṇena hi gandhāñ jighrati

BrUp 3.2.3

vāg vai grahaḥ | sa nāmnātigraheṇa gṛhītaḥ | vācā hi nāmāny abhivadati

BrUp 3.2.4

jihvā vai grahaḥ | sa rasenātigraheṇa gṛhītaḥ | jihvayā hi rasān vijānāti

BrUp 3.2.5

cakṣur vai grahaḥ | sa rūpeṇātigraheṇa gṛhītaḥ | cakṣuṣā hi rūpāṇi paśyati

BrUp 3.2.6

śrotraṃ vai grahaḥ | sa śabdenātigraheṇa gṛhītaḥ | śrotreṇa hi śabdāñ śṛṇoti

BrUp 3.2.7

mano vai grahaḥ | sa kāmenātigraheṇa gṛhītaḥ | manasā hi kāmān kāmayate

BrUp 3.2.8

hastau vai grahaḥ | sa karmaṇātigraheṇa gṛhītaḥ | hastābhyāṃ hi karma karoti

BrUp 3.2.9

tvag vai grahaḥ | sa sparśenātigraheṇa gṛhītaḥ | tvacā hi sparśān vedayata | ity aṣṭau grahā aṣṭāv atigrahāḥ

BrUp 3.3.1

atha hainaṃ bhujyur lāhyāyaniḥ papraccha -- yājñavalkyeti hovāca -- madreṣu carakāḥ paryavrajāma | te patañcalasya kāpyasya gṛhān aima | tasyāsīd duhitā gandharvagṛhītā | tam apṛcchāma ko 'sīti | so 'bravīt sudhanvāṅgirasa iti | taṃ yadā lokānām antān apṛcchāma | athainam abrūma -- kva pārikṣitā abhavann iti | kva pārikṣitā abhavan | sa tvā pṛcchāmi yājñavalkya | kva pārikṣitā abhavann iti

BrUp 3.3.2

sa hovāca -- uvāca vai saḥ | agacchan vai te tad yatrāśvamedhayājino gacchantīti | kva nv aśvamedhayājino gacchantīti | dvātriṃśataṃ vai devarathāhnyāny ayaṃ lokaḥ | taṃ samantaṃ pṛthivī dvistāvat paryeti | tāṃ samantaṃ pṛthivīṃ dvistāvat samudraḥ paryeti | tad yāvatī kṣurasya dhārā yāvad vā makṣikāyāḥ pattraṃ tāvān antareṇākāśaḥ tān aindraḥ suparṇo bhūtvā vāyave prāyacchat | tān vāyur ātmani dhitvā tatrāgamayad yatrāśvamedhayājino 'bhavann iti | evam iva vai sa vāyum eva praśaśaṃsa tasmād vāyur eva vyaṣṭir vāyuḥ samaṣṭiḥ | apa punarmṛtyuṃ jayati ya evaṃ veda | tato ha bhujyur lāhyāyanir upararāma

BrUp 3.4.1

atha hainam uṣastaś cākrāyaṇaḥ papraccha | yājñavalkyeti hovāca -- yat sākṣād aparokṣād brahma ya ātmā sarvāntaras taṃ me vyācakṣveti | eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ | yaḥ prāṇena prāṇiti sa ta ātmā sarvāntaraḥ | yo 'pānenāpāniti sa ta ātmā sarvāntaraḥ | yo vyānena vyaniti sa ta ātmā sarvāntaraḥ | ya udānenodaniti sa ta ātmā sarvāntaraḥ | eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ

BrUp 3.4.2

sa hovācoṣastaś cākrāyaṇaḥ -- yathā vai brūyād asau gaur asāv aśva ity evam evaitad vyapadiṣṭaṃ bhavati | yad eva sākṣād aparokṣād brahma ya ātmā sarvāntaras taṃ me vyācakṣveti | eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ | katamo yājñavalkya sarvāntaraḥ | na dṛṣṭer draṣṭāraṃ paśyeḥ | na śruteḥ śrotāraṃ śṛṇuyāḥ | na mater mantāraṃ manvīthā | na vijñāter vijñātāraṃ vijānīyāḥ | eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ | ato 'nyad ārtam | tato hoṣastaś cākrāyaṇa upararāma

BrUp 3.5.1

atha hainaṃ kaholaḥ kauṣītakeyaḥ papraccha -- yājñavalkyeti hovāca | yad eva sākṣād aparokṣād brahma ya ātmā sarvāntaras taṃ me vyācakṣveti | eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ | katamo yājñavalkya sarvāntaraḥ | yo 'śanāyāpipāse śokaṃ mohaṃ jarāṃ mṛtyum atyeti | etaṃ vai tam ātmānaṃ viditvā brāhmaṇāḥ putraiṣaṇāyāś ca vittaiṣaṇāyāś ca lokaiṣaṇāyāś ca vyutthāyātha bhikṣācaryaṃ caranti | yā hy eva putraiṣaṇā sā vittaiṣaṇā yā vittaiṣaṇā sā lokaiṣaṇā | ubhe hy ete eṣaṇe eva bhavataḥ | tasmād brāmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidya bālyena tiṣṭhāset | bālyaṃ ca pāṇḍityaṃ ca nirvidyātha muniḥ | amaunaṃ ca maunaṃ ca nirvidyātha brāhmaṇaḥ | sa brāhmaṇaḥ kena syād yena syāt tenedṛśa eva | ato 'nyad ārtam | tato ha kaholaḥ kauṣītakeya upararāma

BrUp 3.6.1

atha hainaṃ gārgī vācaknavī papraccha -- yājñavalkyeti hovāca | yad idaṃ sarvam apsv otaṃ ca protaṃ ca kasmin nu khalv āpa otāś ca protāś ceti | vāyau gārgīti | kasmin nu khalu vāyur otaś ca protaś ceti | antarikṣalokeṣu gārgīti | kasmin nu khalv antarikṣalokā otaś ca protaś ceti | gandharvalokeṣu gārgīti | kasmin nu khalu gandharvalokā otāś ca protāś ceti | adityalokeṣu gārgīti | kasmin nu khalv ādityalokā otāś ca protāś ceti | candralokeṣu gārgīti | kasmin nu khalu candralokā otāś ca protāś ceti | nakṣatralokeṣu gārgīti | kasmin nu khalu nakṣatralokā otāś ca protāś ceti | devalokeṣu gārgīti | kasmin nu khalu devalokā otāś ca protāś ceti | indralokeṣu gārgīti | kasmin nu khalv indralokā otāś ca protāś ceti | prajāpatilokeṣu gārgīti | kasmin nu khalu prajāpatilokā otāś ca protāś ceti | brahmalokeṣu gārgīti | kasmin nu khalu brahmalokā otāś ca protāś ceti | sa hovāca -- gārgi mātiprākṣīḥ | mā te mūrdhā vyapaptat | anatipraśnyāṃ vai devatām atipṛcchasi | gārgi mātiprākṣīr iti | tato ha gārgī vācaknavy upararāma

BrUp 3.7.1

athainam uddālaka āruṇiḥ papraccha -- yājñavalkyeti hovāca | madreṣv avasāma patañcalasya kāpyasya gṛheṣu yajñam adhīyānāḥ | tasyāsīd bhāryā gandharvagṛhītā | tam apṛcchāma -- ko 'sīti | so 'bravīt kabandha ātharvaṇa iti | so 'bravīt patañcalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃś ca -- vettha nu tvaṃ kāpya tat sūtraṃ yasminn ayaṃ ca lokaḥ paraś ca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni saṃdṛbdhāni bhavantīti | so 'bravīt patañcalaḥ kāpyo nāhaṃ tad bhagavan vedeti | so 'bravīt patañcalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃś ca | vettha nu tvaṃ kāpya tam antaryāmiṇaṃ ya imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ sarvāṇi ca bhūtāny antaro yamayati | so 'bravīt patañcalaḥ kāpyo nāhaṃ taṃ bhagavan vedeti | so 'bravīt patañcalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃś ca | yo vai tat kāpya sūtraṃ vidyāt taṃ cāntaryāmiṇam iti sa brahmavit sa lokavit sa devavit sa vedavit sa ātmavit sa sarvavit | iti tebhyo 'bravīt | tad ahaṃ veda | tac cet tvaṃ yājñavalkya sūtram avidvāṃs taṃ cāntaryāmiṇaṃ brahmagavīr udajase mūrdhā te vipatiṣyati | veda vā ahaṃ gautama tat sūtraṃ taṃ cāntaryāmiṇam iti | yo vā idaṃ kaśca brūyād veda vedeti yathā vettha tathā brūhīti

BrUp 3.7.10

yo dikṣu tiṣṭhan digbhyo 'ntaro yaṃ diśo na vidur yasya diśaḥ śarīraṃ yo diśo 'ntaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ

BrUp 3.7.11

yaś candratārake tiṣṭhañ candratārakād antaro yaṃ candratārakaṃ na veda yasya candratārakaṃ śarīraṃ yaś candratārakam antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ

BrUp 3.7.12

ya ākāśe tiṣṭhann ākāśād antaro yam ākāśo na veda yasyākāśaḥ śarīraṃ ya ākāśam antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ

BrUp 3.7.13

yas tamasi tiṣṭhaṃs tamaso 'ntaro yaṃ tamo na veda yasya tamaḥ śarīraṃ yas tamo 'ntaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ

BrUp 3.7.14

yas tejasi tiṣṭhaṃs tejaso 'ntaro yaṃ tejo na veda yasya tejaḥ śarīraṃ yas tejo 'ntaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ

BrUp 3.7.15

athādhibhūtam | yaḥ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhan sarvebhyo bhūtebhyo 'ntaro yaṃ sarvāṇi bhūtāni na vidur yasya sarvāṇi bhutāni śarīraṃ yaḥ sarvāṇi bhūtāny antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ | ity adhibhūtam

BrUp 3.7.16

athādhyātmam | yaḥ prāṇe tiṣṭhan prāṇād antaro yaṃ prāṇo na veda yasya prāṇaḥ śarīraṃ yaḥ prāṇam antaro yamayati eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ

BrUp 3.7.17

yo vāci tiṣṭhan vāco 'ntaro yaṃ vāṅ na veda yasya vāk śarīraṃ yo vācam antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ

BrUp 3.7.18

yaś cakṣuṣi tiṣṭhañ cakṣuṣo 'ntaro yaṃ cakṣur na veda yasya cakṣuḥ śarīraṃ yaś cakṣur antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ

BrUp 3.7.19

yaḥ śrotre tiṣṭhañ chrotrād antaro yaṃ śrotraṃ na veda yasya śrotraṃ śarīraṃ yaḥ śrotram antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ

BrUp 3.7.2

sa hovaca -- vāyur vai gautama tat sūtram | vāyunā vai gautama sūtreṇāyaṃ ca lokaḥ paraś ca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni saṃdṛbdhāni bhavanti | tasmād vai gautama puruṣaṃ pretam āhur vyasraṃsiṣatāsyāṅgānīti | vāyunā hi gautama sūtreṇa samdṛbdhāni bhavantīti | evam evaitad yājñavalkya | antaryāmiṇaṃ brūhīti

BrUp 3.7.20

yo manasi tiṣṭhan manaso 'ntaro yaṃ mano na veda yasya manaḥ śarīraṃ yo mano 'ntaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ

BrUp 3.7.21

yas tvaci tiṣṭhaṃs tvaco 'ntaro yaṃ tvaṅ na veda yasya tvak śarīraṃ yas tvacam antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ

BrUp 3.7.22

yo vijñāne tiṣṭhan vijñānād antaro yaṃ vijñānaṃ na veda yasya vijñānaṃ śarīraṃ yo vijñānam antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ

BrUp 3.7.23

yo retasi tiṣṭhaṃ retaso 'ntaro yaṃ reto na veda yasya retaḥ śarīraṃ yo reto 'ntaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ | adṛṣṭo draṣṭāśrutaḥ śrotāmato mantāvijñato vijñātā | nānyo 'to 'sti draṣṭā nānyo 'to 'sti śrotā nānyo 'to 'sti mantā nānyo 'to 'sti vijñātā | eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ | ato 'nyad ārtam | tato hoddālaka āruṇir upararāma

BrUp 3.7.3

yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivyā antaro yaṃ pṛthivī na veda yasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīm antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ

BrUp 3.7.4

-14 yo 'psu tiṣṭhann adbhyo 'ntaro yam āpo na vidur yasyāpaḥ śarīraṃ yo 'po 'ntaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ

BrUp 3.7.5

yo 'gnau tiṣṭhann agner antaro yam agnir na veda yasyāgniḥ śarīraṃ yo 'gnim antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ

BrUp 3.7.6

yo 'ntarikṣe tiṣṭhann antarikṣād antaro yam antarikṣaṃ na veda yasyāntarikṣaṃ śarīraṃ yo 'ntarikṣam antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ

BrUp 3.7.7

yo vāyau tiṣṭhan vāyor antaro yaṃ vāyur na veda yasya vāyuḥ śarīraṃ yo vāyum antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ

BrUp 3.7.8

yo divi tiṣṭhan divo 'ntaro yaṃ dyaur na veda yasya dyauḥ śarīraṃ yo divam antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ

BrUp 3.7.9

ya āditye tiṣṭhann ādityād antaro yam ādityo na veda yasyādityaḥ śarīraṃ ya ādityam antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ

BrUp 3.8.1

atha ha vācaknavy uvāca -- brāhmaṇā bhagavanto hantāham imaṃ dvau praśnau prakṣyāmi | tau cen me vivakṣyati | na vai jātu yuṣmākam imaṃ kaścid brahmodyaṃ jeteti | pṛccha gārgīti

BrUp 3.8.10

yo vā etad akṣaram gārgy aviditvāsmiṃl loke juhoti yajate tapas tapyate bahūni varṣasahasrāṇy antavad evāsya tad bhavati yo vā etad akṣaram aviditvā gārgy aviditvāsmāl lokāt praiti sa kṛpaṇaḥ | atha ya etad akṣaraṃ gārgi viditvāsmāl lokāt praiti sa brāhmaṇaḥ

BrUp 3.8.11

tad vā etad akṣaraṃ gārgy adṛṣṭaṃ draṣṭraśrutaṃ śrotramataṃ mantravijñātaṃ vijñātṛ | nānyad ato 'sti draṣṭṛ | nānyad ato 'sti śrotṛ | nānyad ato 'sti mantṛ | nānyad ato 'sti vijñātṛ | etasmin nu khalv akṣare gārgy ākāśa otaś ca protaś ca

BrUp 3.8.12

sā hovāca -- brāhmaṇā bhagavantas tad eva bahu manyadhvaṃ yad asmān namaskāreṇa mucyedhvam | na vai jātu yuṣmākam imaṃ kaścid brahmodyaṃ jeteti | tato ha vācaknavy upararāma

BrUp 3.8.2

sā hovāca -- ahaṃ vai tvā yājñavalkya yathā kāśyo vā vaideho vograputra ujjyaṃ dhanur adhijyaṃ kṛtvā dvau bāṇavantau sapatnātivyādhinau haste kṛtvopottiṣṭhed evam evāhaṃ tvā dvābhyāṃ praśnābhyām upodasthām | tau me brūhīti | pṛccha gārgīti

BrUp 3.8.3

sā hovāca -- yad ūrdhvaṃ yājñavalkya divo yad avāk pṛthivyā yad antarā dyāvāpṛthivī ime yad bhūtaṃ ca bhavac ca bhaviṣyac cety ācakṣate kasmiṃs tad otaṃ ca protaṃ ceti

BrUp 3.8.4

sa hovāca -- yad ūrdhvaṃ gārgi divo yad avāk pṛthivyā yad antarā dyāvāpṛthivī ime yad bhūtaṃ ca bhavac ca bhaviṣyac cety ācakṣata ākāśe tad otaṃ ca protaṃ ceti

BrUp 3.8.5

sā hovaca -- namas te 'stu yājñavalkya yo ma etaṃ vyavoco 'parasmai dhārayasveti pṛccha gārgīti

BrUp 3.8.6

sā hovāca -- yad ūrdhvaṃ yājñavalkya divo yad avāk pṛthivyā yad antarā dyāvāpṛthivī ime yad bhūtaṃ ca bhavac ca bhaviṣyac cety ācakṣate kasmiṃs tad otaṃ ca protaṃ ceti

BrUp 3.8.7

sa hovāca -- yad ūrdhvaṃ gārgi divo yad avāk pṛthivyā yad antarā dyāvāpṛthivī ime yad bhūtaṃ ca bhavac ca bhaviṣyac cety ācakṣata ākāśa eva tad otaṃ ca protaṃ ceti | kasmin nu khalv ākāśa otaś ca protaś ceti

BrUp 3.8.8

sa hovāca -- etad vai tad akṣaraṃ gārgi brāhmaṇā abhivadanty asthūlam anaṇv ahrasvam adīrgham alohitam asneham acchāyam atamo 'vāyv anākāśam asaṅgam arasam agandham acakṣuṣkam aśrotram avāg amano 'tejaskam aprāṇam amukham agātram anantaram abāhyam (var for agātram: amātram) | na tad aśnāti kiṃ cana | na tad aśnāti kaś cana

BrUp 3.8.9

etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryacandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ | etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi dyāvāpṛthivyau vidhṛte tiṣṭhataḥ | etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi nimeṣā muhūrtā ahorātrāṇy ardhamāsā māsā ṛtavaḥ saṃvatsarā iti vidhṛtās tiṣṭhanti | etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi prācyo 'nyā nadyaḥ syandante śvetebhyaḥ parvatebhyaḥ pratīcyo 'nyā yāṃ yāṃ ca diśam anu | etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi manuṣyāḥ praśasanti yajamānaṃ devā darvīṃ pitaro 'nvāyattāḥ

BrUp 3.9.1

atha hainaṃ vidagdhaḥ śākalyaḥ papraccha -- kati devā yājñavalkyeti | sa haitayaiva nividā pratipede yāvanto vaiśvadevasya nividy ucyante | trayaś ca trī ca śatā trayaś ca trī ca sahasreti | om iti hovāca | katy eva devā yājñavalkyeti | trayastriṃśad iti | om iti hovāca | katy eva devā yājñavalkyeti | ṣaḍ iti | om iti hovāca | katy eva devā yājñavalkyeti | traya iti | om iti hovāca | katy eva devā yājñavalkyeti | dvāv iti | om iti hovāca | katy eva devā yājñavalkyeti | adhyardha iti | om iti hovāca | katy eva devā yājñavalkyeti | eka iti | om iti hovāca | katame te trayaś ca trī ca śatā trayaś ca trī ca sahasreti

BrUp 3.9.10

pṛthivy eva yasyāyatanam agnir loko mano jyotir yo vai taṃ puruṣaṃ vidyāt sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt | yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yam āttha | ya evāyaṃ śārīraḥ puruṣaḥ sa eṣaḥ | vadaiva śākalya tasya kā devateti | amṛtam iti hovāca

BrUp 3.9.11

kāma eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko mano jyotir yo vai taṃ puruṣaṃ vidyāt sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt | yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yam āttha | ya evāyaṃ kāmamayaḥ puruṣaḥ sa eṣaḥ | vadaiva śākalya tasya kā devateti | striya iti hovāca

BrUp 3.9.12

rūpāṇy eva yasyāyatanaṃ cakṣur loko mano jyotir yo vai taṃ puruṣaṃ vidyāt sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt | yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yam āttha | ya evāsāv āditye puruṣaḥ sa eṣaḥ | vadaiva śākalya tasya kā devateti | satyam iti hovāca

BrUp 3.9.13

ākaśa eva yasyāyatanaṃ śrotraṃ loko mano jyotir yo vai taṃ puruṣaṃ vidyāt sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt | yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yam āttha | ya evāyam śrautaḥ prātiśrutkaḥ puruṣaḥ sa eṣa | vadaiva śākalya tasya kā devateti | diśa iti hovaca

BrUp 3.9.14

tama eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko mano jyotir yo vai taṃ puruṣaṃ vidyāt sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt | yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yam āttha | ya evāyaṃ chāyāmayaḥ puruṣaḥ sa eṣaḥ | vadaiva śākalya tasya kā devateti | mṛtyur iti hovāca

BrUp 3.9.15

rūpāṇy eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko mano jyotir yo vai taṃ puruṣaṃ vidyāt sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt | yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yam āttha | ya evāyam ādarśe puruṣaḥ sa eṣaḥ | vadaiva śākalya tasya kā devateti | satyam iti hovāca

BrUp 3.9.16

āpa eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko mano jyotir yo vai taṃ puruṣaṃ vidyāt sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt | yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yam āttha | ya evāyaṃ apsu puruṣaḥ sa eṣaḥ | vadaiva śākalya tasya kā devateti | varuṇa iti hovāca

BrUp 3.9.17

reta eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko mano jyotir yo vai taṃ puruṣaṃ vidyāt sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt | yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yam āttha | ya evāyaṃ putramayaḥ puruṣaḥ sa eṣaḥ | vadaiva śākalya tasya kā devateti | prajāpatir iti hovāca

BrUp 3.9.18

śākalyeti hovāca yājñavalkyaḥ | tvāṃ svid ime brāhmaṇā aṅgārāvakṣayaṇam akratā3 iti

BrUp 3.9.19

yājñavalkyeti hovāca śākalyaḥ | yad idaṃ kurupañcālānāṃ brāhmanān atyavādīḥ kiṃ brahma vidvān iti | diśo veda sadevāḥ sapratiṣṭhā iti | yad diśo vettha sadevāḥ sapratiṣṭhāḥ

BrUp 3.9.2

sa hovāca -- mahimāna evaiṣām ete | trayastriṃśat tv eva devā iti | katame te trayastriṃśad iti | aṣṭau vasava ekādaśa rudrā dvādaśādityāḥ ta ekatriṃśad aindraś caiva prajāpatiś ca trayastriṃśāv iti

BrUp 3.9.20

kiṃdevato 'syāṃ prācyāṃ diśy asīti | ādityadevata iti | sa ādityaḥ kasmin pratiṣṭhita iti | cakṣuṣīti | kasmin nu cakṣuḥ pratiṣṭhitam iti | rūpeṣv iti | cakṣuṣā hi rūpāṇi paśyati | kasmin nu rūpāṇi pratiṣṭhitānīti | hṛdaya iti hovāca | hṛdayena hi rūpāṇi jānāti | hṛdaye hy eva rūpāṇi pratiṣṭhitāni bhavantīti | evam evaitad yājñavalkya

BrUp 3.9.21

kiṃdevato 'syāṃ dakṣiṇāyāṃ diśy asīti | yamadevata iti | sa yamaḥ kasmin pratiṣṭhita iti | yajña iti | kasmin nu yajñaḥ pratiṣṭhita iti | dakṣiṇāyām iti | kasmin nu dakṣiṇā pratiṣṭhiteti | śraddhāyām iti | yadā hy eva śraddhatte 'tha dakṣiṇāṃ dadāti | śraddhāyāṃ hy eva dakṣiṇā pratiṣṭhiteti | kasmin nu śraddhā pratiṣṭhiteti | hṛdaya iti hovāca | hṛdayena hi śraddhām | hṛdaye hy eva śraddhā pratiṣṭhitā bhavatīti | evam evaitad yājñavalkya

BrUp 3.9.22

kiṃdevato 'syāṃ pratīcyāṃ diśy asīti | varuṇadevata iti | sa varuṇaḥ kasmin pratiṣṭhita iti | apsv iti | kasmin nv āpaḥ pratiṣṭhitā iti | retasīti | kasmin nu retaḥ pratiṣṭhitam iti | hṛdaya iti | tasmād api pratirūpaṃ jātam āhur hṛdayād iva sṛpto hṛdayād iva nirmita iti | hṛdaye hy eva retaḥ pratiṣṭhitaṃ bhavatīti | evam evaitad yājñavalkya

BrUp 3.9.23

kiṃdevato 'syām udīcyāṃ diśy asīti | somadevata iti | sa somaḥ kasmin pratiṣṭhita iti | dīkṣāyām iti | kasmin nu dikṣā pratiṣṭhiteti | satya iti | tasmād api dīkṣitam āhuḥ satyaṃ vadeti | satye hy eva dīkṣā pratiṣṭhiteti | kasmin nu satyaṃ pratiṣṭhitam iti | hṛdaya iti hovāca | hṛdayena hi satyaṃ jānāti | hṛdaye hy eva satyaṃ pratiṣṭhitaṃ bhavatīti | evam evaitad yājñavalkya

BrUp 3.9.24

kiṃdevato 'syāṃ dhruvāyāṃ diśy asīti | agnidevata iti | so 'gniḥ kasmin pratiṣṭhita iti | vācīti | kasmin nu vāk pratiṣṭhiteti | hṛdaya iti | kasmin nu hṛdayaṃ pratiṣṭhitam iti

BrUp 3.9.25

ahalliketi hovāca yājñavalkyaḥ | yatraitad anyatrāsman manyāsai | yad dhy etad anyatrāsmat syāc chvāno vainad adyur vayāṃsi vainad vimathnīrann iti

BrUp 3.9.26

kasmin nu tvaṃ cātmā ca pratiṣṭhitau stha iti | prāṇa iti | kasmin nu prāṇaḥ pratiṣṭhita iti | apāna iti | kasmin nv apānaḥ pratiṣṭhita iti | vyāna iti | kasmin nu vyānaḥ pratiṣṭhita iti | udāna iti | kasmin nūdānaḥ pratiṣṭhita iti | samāna iti | sa eṣa neti nety ātmā | agṛhyo na hi gṛhyate | aśīryo na hi śīryate | asaṅgo na sajyate | asito na vyathate | na riṣyati | etāny aṣṭāv āyatanāny aṣṭau lokā add. aṣṭau devā aṣṭau puruṣāḥ | sa yas tān puruṣān niruhya pratyuhyātyakrāmat taṃ tvaupaniṣadaṃ puruṣaṃ pṛcchāmi | taṃ cen me na vivakṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti | taṃ ha na mene śākalyas | tasya ha mūrdhā vipapāta | api hāsya parimoṣiṇo 'sthīny apajahrur anyan manyamānāḥ

BrUp 3.9.27

atha hovāca -- brāhmaṇā bhagavanto yo vaḥ kāmayate sa mā pṛcchatu | sarve vā mā pṛcchata | yo vaḥ kāmayate taṃ vaḥ pṛcchāmi sarvān vā vaḥ pṛcchāmīti | te ha brāhmaṇā na dadhṛṣuḥ

BrUp 3.9.28

tān haitaiḥ ślokaiḥ papraccha -- yathā vṛkṣo vanaspatis tathaiva puruṣo 'mṛṣā | tasya lomāni parṇāni tvag asyotpāṭikā bahiḥ

BrUp 3.9.3

katame vasava iti | agniś ca pṛthivī ca vāyuś cāntarikṣaṃ cādityaś ca dyauḥ ca candramāś ca nakṣatrāṇi caite vasavaḥ | eteṣu hīdaṃ sarvaṃ vasu hitaṃ iti tasmād vasava iti

BrUp 3.9.4

katame rudrā iti | daśeme puruṣe prāṇā ātmaikādaśaḥ | te yadāsmāc charīrān martyād utkrāmanty atha rodayanti | tad yad rodayanti tasmād rudrā iti

BrUp 3.9.5

katama ādityā iti | dvādaśa vai māsāḥ saṃvatsarasyaita ādityāḥ | ete hīdaṃ sarvam ādadānā yanti | te yad idaṃ sarvam ādadānā yanti tasmād ādityā iti

BrUp 3.9.6

katama indraḥ katamaḥ prajāpatir iti | stanayitnur evendro yajñaḥ prajāpatir iti | katamaḥ stanayitnur iti | aśanir iti | katamo yajña iti | paśava iti

BrUp 3.9.7

katame ṣaḍ iti | agniś ca pṛthivī ca vāyuś cāntarikṣaś cādityaś ca dyauś caite ṣaṭ | ete hīdaṃ sarvaṃ ṣaḍ iti

BrUp 3.9.8

katame te trayo devā iti | ima eva trayo lokāḥ | eṣu hīme sarve devā iti | katamau tau dvau devā iti | annaṃ caiva prāṇaś ceti | katamo 'dhyardha iti | yo 'yaṃ pavata iti

BrUp 3.9.9

tad āhur yad ayam eka ivaiva pavate | atha katham adhyardha iti | yad asminn idaṃ sarvam adhyārdhnot tenādhyardha iti | katama eko deva iti | prāṇa iti | sa brahma tyad ity ācakṣate