← Agni Purana

Agni Purana — Chapter 366

AgP 366.1

:ए इत्य् आग्नेये महापुराणे क्षत्रविट्शीद्रवर्गा माम पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ॥ छप्तेर् {३६६} :श् अथ षट्षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः सामान्यनामलिङ्गानि अग्निर् उवाच सामान्यान्य् अथ वक्ष्यामि नामलिङ्गानि तच्छृणु सुकृती पुण्यवान् ध्नयो महेच्छस्तु महाशयः

:e ity āgneye mahāpurāṇe kṣatraviṭśīdravargā māma pañcaṣaṣṭyadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ || chapter {366} :ś atha ṣaṭṣaṣṭyadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ sāmānyanāmaliṅgāni agnir uvāca sāmānyāny atha vakṣyāmi nāmaliṅgāni tacchṛṇu sukṛtī puṇyavān dhnayo mahecchastu mahāśayaḥ

Thus in the Āgneya Mahāpurāṇa, the sections on kṣatriyas, vaiśyas and śūdras: the three-hundred-and-sixty-fifth chapter. || Now the three-hundred-and-sixty-sixth chapter: general nouns and their genders. Agni said: Now I shall speak the general nouns and genders; hear that. sukṛtin (one of good deeds) is puṇyavān (meritorious); dhanya (fortunate); but mahecchas (of great desires) is mahāśaya (magnanimous).

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition — the model flagged this verse as uncertain

AgP 366.2

प्रवीणनिपुणाभिज्ञविज्ञनिष्णातशिक्षिताः स्युर्वदान्यस्थूललक्षदानशौण्डा बहुप्रदे

pravīṇanipuṇābhijñavijñaniṣṇātaśikṣitāḥ syurvadānyasthūlalakṣadānaśauṇḍā bahuprade

pravīṇa, nipuṇa, abhijña, vijña, niṣṇāta, śikṣita (are terms for the skilled); and for one who gives much there would be vadānya, sthūlalakṣa, and dānaśauṇḍa.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

AgP 366.3

कृती कृतज्ञः कुशल आसक्तोद्युक्त उत्सुकः इभ्य आढ्यः परिवृढो ह्य् अधिभूर्नायको ऽधिपः

kṛtī kṛtajñaḥ kuśala āsaktodyukta utsukaḥ ibhya āḍhyaḥ parivṛḍho hy adhibhūrnāyako 'dhipaḥ

kṛtin, kṛtajña, kuśala (the accomplished); āsakta, udyukta, utsuka (the intent); ibhya, āḍhya (the wealthy); and parivṛḍha, adhibhū, nāyaka, adhipa (the chief).

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

AgP 366.4

लक्ष्मीवान् लक्ष्मणः श्रीलः स्वतन्त्रः स्वैर्यपावृतः खलपूः स्याद्वहुकरो दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः

lakṣmīvān lakṣmaṇaḥ śrīlaḥ svatantraḥ svairyapāvṛtaḥ khalapūḥ syādvahukaro dīrghasūtraścirakriyaḥ

lakṣmīvān, lakṣmaṇa, śrīla (the prosperous); svatantra, svairin, apāvṛta (the independent); khalapū would be bahukara (one who does much); dīrghasūtra is cirakriya (slow in action).

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

AgP 366.5

जाल्मो ऽसमीक्ष्यकारी स्यात् कुण्ठो मन्दः क्रियासु यः कर्मशूरः कर्मठः स्याद्भक्षको घस्मरो ऽद्मरः

jālmo 'samīkṣyakārī syāt kuṇṭho mandaḥ kriyāsu yaḥ karmaśūraḥ karmaṭhaḥ syādbhakṣako ghasmaro 'dmaraḥ

jālma would be one who acts without consideration; kuṇṭha and manda (are terms) for one who is slow in his undertakings; karmaśūra would be karmaṭha (energetic in work); bhakṣaka, ghasmara, admara (an eater).

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

AgP 366.6

लोलुपो गर्धलो गृध्रुर्विनीतप्रश्रितौ तथा धृष्टे धृष्णुर्वियातश् च निभृतः प्रतिभान्विते

lolupo gardhalo gṛdhrurvinītapraśritau tathā dhṛṣṭe dhṛṣṇurviyātaś ca nibhṛtaḥ pratibhānvite

lolupa, gardhala, gṛdhru (the greedy); likewise vinīta and praśrita (the well-behaved); for the bold: dhṛṣṇu and viyāta; nibhṛta (and pragalbha) for one endowed with self-assurance.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition — the model flagged this verse as uncertain

AgP 366.7

प्रगल्भो भीरुको भीरुर्वन्दारुरभिवादके भूष्णुर्भविष्णुर्भविता ज्ञाता विदुरबिन्दुकौ

pragalbho bhīruko bhīrurvandārurabhivādake bhūṣṇurbhaviṣṇurbhavitā jñātā vidurabindukau

pragalbha (bold); bhīruka, bhīru (the timid); vandāru for one who salutes respectfully; bhūṣṇu, bhaviṣṇu, bhavitā (one who is about to become); jñātā and vidura (a knower), and abinduka(?).

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition — the model flagged this verse as uncertain

AgP 366.8

मत्तशौण्डोत्कटक्षीवाश् चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः :प् २९६ देवानञ्चति देवद्र्यङ्विश्वद्र्यङ्विश्वगञ्चति

mattaśauṇḍotkaṭakṣīvāś caṇḍastvatyantakopanaḥ :p 296 devānañcati devadryaṅviśvadryaṅviśvagañcati

matta, śauṇḍa, utkaṭa, kṣīva (the intoxicated); caṇḍa, however, is one exceedingly given to anger; devadryañc is one who goes toward the gods; viśvadryañc is one who goes everywhere.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

AgP 366.9

यः सहाञ्चति स सध्र्यङ् स तिर्यङ् यस्तिरो ऽञ्चति वाचोयुक्तिः पटुर्वाग्मी वावदूकश् च वक्तरि

yaḥ sahāñcati sa sadhryaṅ sa tiryaṅ yastiro 'ñcati vācoyuktiḥ paṭurvāgmī vāvadūkaś ca vaktari

He who goes along with (another) is sadhryañc; he who goes crosswise is tiryañc; vācoyukti, paṭu, vāgmī, and vāvadūka (are terms) for a speaker.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

AgP 366.10

स्याज्जल्पकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक् अपध्वस्तो धिक्कृतः स्याद्बद्धे कीलितसंयतौ

syājjalpakastu vācālo vācāṭo bahugarhyavāk apadhvasto dhikkṛtaḥ syādbaddhe kīlitasaṃyatau

jalpaka, moreover, would be vācāla; vācāṭa is one of much blameworthy speech; apadhvasta would be dhikkṛta (reviled); for one who is bound: kīlita and saṃyata.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

AgP 366.11

वरणः शब्दनो नान्दीवादी नान्वीकरः समाः व्यसनार्तोपरक्रौ द्वौ बद्धे कीलितसंयतौ(१)

varaṇaḥ śabdano nāndīvādī nānvīkaraḥ samāḥ vyasanārtoparakrau dvau baddhe kīlitasaṃyatau(1)

varaṇa, śabdana, nāndīvādin, nānvīkara are equivalent; the two vyasanārta and uparakra(?); for one bound: kīlita and saṃyata.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition — the model flagged this verse as uncertain

AgP 366.12

विहिस्तव्याकुलौ तुल्यौ नृशंसक्रूरघातुकाः पापो धूर्तो वञ्चकः स्यान्मूर्खे वैदेहवालिशौ

vihistavyākulau tulyau nṛśaṃsakrūraghātukāḥ pāpo dhūrto vañcakaḥ syānmūrkhe vaidehavāliśau

vihista and vyākula are equivalent (agitated); nṛśaṃsa, krūra, ghātuka (the cruel); pāpa, dhūrta, vañcaka (the wicked deceiver); for a fool there would be vaideha and vāliśa.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

AgP 366.13

कदर्ये कृपणक्षुद्रौ मार्गणो याचकार्थिनौ अहङ्कारवानहंयुः स्याच्छुभंयुस्तु शुभान्वितः

kadarye kṛpaṇakṣudrau mārgaṇo yācakārthinau ahaṅkāravānahaṃyuḥ syācchubhaṃyustu śubhānvitaḥ

For a miser: kṛpaṇa and kṣudra; mārgaṇa, yācaka, arthin (a beggar); one possessed of egotism is ahaṃyu; and śubhaṃyu would be one endowed with what is auspicious.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

AgP 366.14

कान्तं मनोरमं रुच्यं हृद्याभीष्टे ह्य् अभीप्सिते असारं फल्गु शून्यं वै मुख्यवर्यवरेण्यकाः

kāntaṃ manoramaṃ rucyaṃ hṛdyābhīṣṭe hy abhīpsite asāraṃ phalgu śūnyaṃ vai mukhyavaryavareṇyakāḥ

kānta, manorama, rucya, hṛdya (are terms) for what is desired, indeed for what is longed for; asāra, phalgu, śūnya (the pithless); mukhya, varya, vareṇyaka (the chief).

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

AgP 366.15

श्रेयान् श्रेष्ठः पुष्कलः स्यात्प्राग्र्याग्र्यग्रीयमग्रिमं वड्रोरु विपुलं पीनपीव्नी तु स्थूलपीवरे

śreyān śreṣṭhaḥ puṣkalaḥ syātprāgryāgryagrīyamagrimaṃ vaḍroru vipulaṃ pīnapīvnī tu sthūlapīvare

śreyas, śreṣṭha, puṣkala would be (terms for the excellent); prāgrya, agrya, agrīya, agrima (the foremost); vaḍra, uru, vipula (the large); but pīna and pīvarī (pīvan) for the thick and the fat.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

AgP 366.16

स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रंकृशन्तनु मात्राकुटीलवकणा भूयिष्ठं पुरुहं पुरु

stokālpakṣullakāḥ sūkṣmaṃ ślakṣṇaṃ dabhraṃkṛśantanu mātrākuṭīlavakaṇā bhūyiṣṭhaṃ puruhaṃ puru

stoka, alpa, kṣullaka (little); sūkṣma, ślakṣṇa, dabhra, kṛśa, tanu (fine, slender); mātrā, kuṭī, lava, kaṇā (a small quantity); bhūyiṣṭha, puruha, puru (much).

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

AgP 366.17

अखण्डं पूर्णसकलमुपकण्ठान्तिकाभितः समीपे सन्निधाभ्यासौ नेदिष्टं सुसमीपकं

akhaṇḍaṃ pūrṇasakalamupakaṇṭhāntikābhitaḥ samīpe sannidhābhyāsau nediṣṭaṃ susamīpakaṃ

akhaṇḍa, pūrṇa, sakala (entire); upakaṇṭha, antika, abhitas, samīpa, sannidhi, abhyāsa (in the vicinity); nediṣṭha, susamīpaka (nearest).

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

AgP 366.18

सुदूरे तु दविष्ठं स्याद्वृत्तं निस्तलवर्तुले उच्चप्रांशून्नतोदग्रा ध्रुवो नित्यः सनातनः

sudūre tu daviṣṭhaṃ syādvṛttaṃ nistalavartule uccaprāṃśūnnatodagrā dhruvo nityaḥ sanātanaḥ

But for 'very far' it would be daviṣṭha; vṛtta, nistala, vartula (round); ucca, prāṃśu, unnata, udagra (high); dhruva, nitya, sanātana (constant).

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

AgP 366.19

आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि :न् १ पाठो ऽयं पुररुक्तिदोषेण दुष्टः :प् २९७ चञ्चलं तरलञ्चैव कठोरं जठरं दृढं

āviddhaṃ kuṭilaṃ bhugnaṃ vellitaṃ vakramityapi :n 1 pāṭho 'yaṃ puraruktidoṣeṇa duṣṭaḥ :p 297 cañcalaṃ taralañcaiva kaṭhoraṃ jaṭharaṃ dṛḍhaṃ

āviddha, kuṭila, bhugna, vellita, and also vakra (crooked). [editorial note: this reading is defective through the fault of repetition] cañcala and tarala (unsteady); kaṭhora, jaṭhara, dṛḍha (hard).

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

AgP 366.20

प्रत्यग्रो ऽभिनवो नव्यो नवीनो नूतनो नवः एकतानो ऽनन्यवृत्तिरुच्चण्डमविलम्बितं

pratyagro 'bhinavo navyo navīno nūtano navaḥ ekatāno 'nanyavṛttiruccaṇḍamavilambitaṃ

pratyagra, abhinava, navya, navīna, nūtana, nava (new); ekatāna means 'engaged in nothing else'; uccaṇḍa means 'without delay'.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

AgP 366.21

उच्चावचं नैकभेदं सम्बाधकलिलं तथा तिमितं स्तिमितं क्लिन्नमभियोगत्वभिग्रहः

uccāvacaṃ naikabhedaṃ sambādhakalilaṃ tathā timitaṃ stimitaṃ klinnamabhiyogatvabhigrahaḥ

uccāvaca means 'of not one kind'; likewise sambādha and kalila (crowded, dense); timita, stimita, klinna (moist/motionless); abhiyoga and abhigraha (assault).

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

AgP 366.22

स्फातिर्वृद्धौ प्रथा ख्यातौ समाहारः समुच्चयः अपहारस्त्वपचयो विहारस्तु परिक्रमः

sphātirvṛddhau prathā khyātau samāhāraḥ samuccayaḥ apahārastvapacayo vihārastu parikramaḥ

sphāti for 'increase', prathā for 'renown'; samāhāra is samuccaya (aggregation); apahāra is apacaya (diminution); vihāra is parikrama (going about).

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

AgP 366.23

प्रत्याहार उपादानं निर्हारो ऽभ्यवकर्षणं विघ्नो ऽन्तरायः प्रत्यूहः स्यादास्यात्वासना स्थितिः

pratyāhāra upādānaṃ nirhāro 'bhyavakarṣaṇaṃ vighno 'ntarāyaḥ pratyūhaḥ syādāsyātvāsanā sthitiḥ

pratyāhāra is upādāna (drawing back); nirhāra is abhyavakarṣaṇa (carrying away); vighna, antarāya, pratyūha would be (obstacle); āsyā, āsanā, sthiti (remaining seated).

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

AgP 366.24

सन्निधिः सन्निकर्षः स्यात्मंक्रमो दुर्गसञ्चरः उपलम्भस्त्वनुभवः प्रत्यादेशो निराकृतिः

sannidhiḥ sannikarṣaḥ syātmaṃkramo durgasañcaraḥ upalambhastvanubhavaḥ pratyādeśo nirākṛtiḥ

sannidhi would be sannikarṣa (nearness); saṃkrama is a passage over difficult ground; upalambha is anubhava (experiencing); pratyādeśa is nirākṛti (rejection).

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

AgP 366.25

परिरम्भःपरिष्वङ्गः संश्लेष उपगूहनं अनुमा पक्षहेत्वाद्यैर् डिम्बे भ्रमरविप्लवौ

parirambhaḥpariṣvaṅgaḥ saṃśleṣa upagūhanaṃ anumā pakṣahetvādyair ḍimbe bhramaraviplavau

parirambha, pariṣvaṅga, saṃśleṣa, upagūhana (embrace); inference (is knowledge) by means of the thesis, the reason, and the rest; for 'uproar' (ḍimba), bhramara and viplava.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition — the model flagged this verse as uncertain

AgP 366.26

असन्निकृष्तार्थज्ञानं शब्दाद्धि शाब्दमीरितं सादृश्यदर्शनात्तुल्ये बुद्धिः स्यादुपमानकं

asannikṛṣtārthajñānaṃ śabdāddhi śābdamīritaṃ sādṛśyadarśanāttulye buddhiḥ syādupamānakaṃ

Knowledge of an object not in (sense-)contact, arising from a word, is declared to be verbal (śābda); from the perception of resemblance, the cognition regarding a like thing is comparison (upamāna).

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition

AgP 366.27

कार्यं दृष्ट्वा विना नस्यादर्थापत्तिः परार्थधीः प्रतियोगिन्यागृहीते भुवि नास्तीत्यभावकः इत्यादिनामलिङ्गो हि हरिरुक्तो नृबुद्धये

kāryaṃ dṛṣṭvā vinā nasyādarthāpattiḥ parārthadhīḥ pratiyoginyāgṛhīte bhuvi nāstītyabhāvakaḥ ityādināmaliṅgo hi harirukto nṛbuddhaye

Having seen an effect that could not be without (a certain cause), the cognition of another thing is presumption (arthāpatti); when the counterpart is not apprehended, (the cognition) 'it is not on the ground' is non-apprehension (abhāva). Thus, by such (a list of) names and genders, Hari has spoken for the understanding of men.

AI translation rendered from the Sanskrit, not a published edition